جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله، مسئله ما این است که با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی متکی به اسناد کتابخانه‌ای، مفهوم دو مؤلفه «اقامه دین» و «حاکمیت دین» در دین شناسی آیت الله خامنه ای و ادله کلامی ایشان برای اثبات «اقامه دین» و «حاکمیت دین» به عنوان اجزای دین اسلام را تحقیق و تبیین کنیم. یافته های تحقیق نشان می دهد که «اقامه دین» به معنای عمل به آن در همه شئون زندگی، یکی از اجزای اسلام است. مجموع «معارف و احکام» و «تحقق خارجی» آنها دین اسلام را شکل می دهد و اسلام بر اقامه همه اجزای دین و عدم اکتفا به تحقق بعضی از آنها اصرار دارد. «حاکمیت دین» نیز یکی از اجزای دین اسلام است. اسلام هم دارای «حاکمیت عام حُکمی» است که به معنای شمول احکام نظام بخش آن بر همه شئون حیات انسان است و هم دارای «حاکمیت عام عینی» بر جامعه است که مظهر آن، حاکمیت سیاسی اجتماعی اسلام است.

مجموعه حاضر، بخشي از مقالات آيت‌الله محسن اراکي است که در مقوله حکومت اسلامي و مباني نظري آن در مقاطع مختلف، در کنفرانس‌هاي علمي در لندن ايراد شده است. ابتدا مبحث ضرورت حکومت ديني مطرح شده است. سپس انديشه سياسي انقلاب اسلامي و جايگاه مردم در انديشه سياسي انقلاب به بحث گذاشته شده است. در ادامه تفاوت حکومت اسلامي با حکومت استبدادي يا دموکراسي بيان شده و جايگاه مردم در نظام حکومتي اسلام تبيين شده است. در نهايت نيز به نقش تحولات اجتماعي در نظريات فقهي پرداخته شده است.

دین اسلام برای همة ابعاد وجودی انسان و شئون مادّی و معنوی زندگی او برنامه ارائه کرده است. پس می‌تواند مدار زندگی بشر قرار گیرد و پاسخگوی نیازهای جسمی و روحی، فردی و اجتماعی انسان باشد.نهج البلاغه به دلیل اشتمال بر تعالیم جامع و مرتبط با حوزه‌‌های مختلف معرفتی، ازجمله عقائد و اخلاق، یکی از منابع اسلام‌شناسی است که قابلیت پاسخگویی به نیازهای معرفتی انسان را دارا می‌باشد، ازآن جمله، مسألة بصیرت دینی و رابطة دین‌مداری با آن است که در این کتاب به طور کامل تبیین شده است. دین‌مداری در نهج‌ البلاغه‌ به معنای بهره‌مندی از روح تعبّد و بندگی و ایجاد تلازم میان علم و عمل در عرصه‌ها و حوزه‌های مختلف حیات فردی و اجتماعی است که این دو، شاخصة سوم دین‌مداری یعنی «بصیرت دینی» را موجب می‌شوند که خود، در تعامل متداخل با دو اصل تقوی (تعبّد) و ولایت‌پذیری، حمیّت و غیرت دینی را در وجود انسان دین‌مدار متجلّی می‌سازد.

اصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پس از بیان پایه های ایمانی نظام ، از علوم ، فنون و تجارب بشری به عنوان یکی از طرق دستیابی به اهداف نظام اسلامی نام می برد .جایگاه علوم و فنون تا حد زیادی روشن است و در اسناد قانونی و آثار علمی اهمیت این دو تاکید شده است .با این حال وضعیت تجارب بشری در نهاد های سیاستگذاری و علمی در حوزه مدیریت وحکمرانی راجع به بهره گیری از این تجارب متفاوت است.مبنای فقهی اعتنا و اتکال به تجارب بشری همانگونه که برخی فقها در مجلس بررسی قانون اساسی اظهار داشته اند سیره عقلا است بدین ترتیب که عقلا صرف نظر از دین ، مذهب ، زمان ومکان بطور معمول به تجارب خود ودیگران توجه واعتنا دارند و روشن بینی این فقها موجب شد تا این عبارت در قانون اساسی درج شود.به نظر می رسد استفاده از تجارب بشری درحوزه تقنین وقضائی ، مدیریت وبهروری ، امور اقتصادی و مالی ، علوم تربیتی و اجتماعی ضروری است البته مشروط بر اینکه در تعارض آشکار با مبانی اسلامی نباشد .

دراین نوشتارمبانی فکری حسن حنفی درباب رابطة دین وسیاست به چالش کشیده می شود، به صورت خاص مبانی معرفت دینی حاکمیت سیاسی دینی ایشان مورد تحلیل وارزیابی قرارمی گیرد، حنفی تلاش می کند که با دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی وعقلایی متفکران دینی سنتی ونواندیشان دینی راست گرا بتازد وآنان را ازگردونة رقابت درتقابل باجهان مدرن ویافته های امروزی بشرخارج سازد، لکن دراین جستارنشان داده می شود که مبانی عقلی ایشان گرفتارنقدهای است که خودش ازآن فرارمی کرد، مهم ترین اشکالاتی که بردیدگاه ومبانی ایشان وارد می شود این است که مبانی ایشان گرفتار نسبیت درمعرفت وشناخت، نسبیت دراصول وارزشهای اخلاقی، عدم توجه به تفاوتهای اساسی درمیان فرهنگ دینی غرب وجهان اسلام است، ترکیب دیدگاه ومبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوة تفکرناسیونالیستی پان عربیسم ازتفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.

بازخوانی بحث مشروعیت در فلسفه سیاسی اسلام - که با اصل قرار دادن مفهوم «ولایت» و بررسی آن در مقاله حاضر انجام می‌شود- این سخن را تبیین می‌کند که ریشۀ لغوی مفهوم «ولایت»، دلالت بر شکلی از قرب و نزدیکی می‎کند و موجب ثبوت آثار مختلف می‎شود. بنابراین می‎توان با به کار گرفتن این مفهوم در علوم سیاسی، آن را به‌عنوان ملاک مشروعیت حکومت دینی معرفی کرد. این امر با رویکرد قرآنی – و نه فقهی- به مفهوم ولایت امکان‎پذیر است؛ زیرا در این رویکرد، ولایت، پیوند و ارتباط قلبی فرد مؤمن با خداوند معرفی می‎شود که آثار مختلفی بر آن مترتب میگردد. یکی از اصلی‎ترین آثار جریان این مفهوم در اجتماع، تألیف قلوب مؤمنان و برقرار شدن ارتباط اجتماعی است که در قرآن به اخوت تعبیر می‎شود و از همین رو بر پایۀ این ارتباط، جامعۀ اسلامی شکل می‎گیرد. در چنین بستری، ازآنجاکه معصوم و یا فقیه در زمان غیبت، قرب و نزدیکی قلبی بیشتری نسبت به سایر مؤمنان دارد، دارای حق تصرف و تشریع در نسبت با آنان می‎شود و درنتیجه می‎توان ولایت را ملاکی برای مشروعیت حکومت فقیه در جامعۀ دینی دانست. با تبیین این امر به‌خوبی مشخص می‎شود که حکومت مبتنی بر ولایت فقیه، یکی از کامل‎ترین اشکال مردم‎سالاری است؛ زیرا این مردم‎سالاری، برخاسته از مرتبۀ قلب و مبتنی بر ارتباط الهی افراد با خداوند است.

انقلاب‌ها با توجه به ماهیت وجودی‌شان سعی دارند تا سامان سیاسی جدیدی را پیاده کنند. انقلاب اسلامی بعنوان یک پدیده‌ی بزرگ تاریخی در متن تشیع سیاسی و رهبری امام خمینی (ره) در منتهای قرن بیستم ظهور کرد. در این مقاله سعی شد سطح رابطه مولفه‌های گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری با توسعه سیاسی مورد بررسی قرار گیرد. گفتمان، روایت‌گر چارچوب فکری و نقشه‌ی راه حرکت جامعه می‌باشد. بارزترین مولفه‌های آن، توحید و حاکمیت الهی، آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی، مبارزه علیه استکبار و استبداد و احیای ارزش‌های دینی است که با جنبه‌هایی متفاوت از لیبرالیسم، تناسب روشنی با مردم‌سالاری دینی داشته و بیانگر نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه و قوانین اسلامی است و پیوند عمیقی با تاریخ تشیع علوی دارد. قرائت از مردم‌سالاری دینی تلاشی در جهت مشارکت حداکثری و ایجاد فضای رقابت و تعهد ارکان حکومت به پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری و فضای گفتگو و نقادی است. این تحقیق به روش اسنادی و رجوع به منایع کتابخانه‌ای مورد توصیف و تحلیل قرار گرفته است. نتایج پیشینه‌ها، بنیادهای نظری و مولفه‌ها، نشانگر نسبت و پیوند عمیق گفتمان انقلاب و مردم‌سالاری دینی با توسعه سیاسی به مفهوم مدرن آن است که اهتمام عملی به آن می‌تواند مسیر پیشرفت توسعه سیاسی در ایران را هموارتر سازد.

مباحث این کتاب، با نگرشی بر نظام حکومتی اسلام و تبیین اصول و مبانی حکومت اسلامی، ذیل شش فصل سامان یافته است .در فصل اول، ارتباط دین و دولت با این مقولات بررسی و تبیین می‌شود :متفکران اسلامی و همبستگی دین و دولت، تفکیک دین از دولت در غرب، حکومت دینی و ابهامات و ریشه‌های اندیشه تفکیک دین و دولت در میان مسلمان .در فصل دوم و سوم که((اسلام و حکومت)) عنوان گرفته، مولف ضمن برشمردن جایگاه دولت، در نظام عبادی اسلام، ضرورت تشکیل حکومت و ویژگی‌های حکومت پیامبر اسلام(ص) را بیان می‌کند و در فصل چهارم شرایط و ویژگی‌های رئیس دولت اسلامی و رهبر دولت اسلامی را باز می‌گوید .فصل‌های دیگر کتاب عبارت‌اند از :خاستگاه دولت اسلامی و اختیارات دولت اسلامی .