جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پرسش از نسبت میان خدا و زمان یکی از بنیادی‌ترین و دیرپاترین مسائل در فلسفه دین و الهیات فلسفی به‌شمار می‌رود. تصور انسان از خداوند به‌عنوان موجودی متعالی، عالم مطلق و فاعل مختار، همواره در پیوندی نزدیک با درک او از زمان و سیر آن تعریف شده است. آیا خداوند خود در درون زمان قرار دارد و تجربه توالی وقایع را دارد؟ یا آنکه فراتر از زمان ایستاده و کل تاریخ را به‌نحو ایستا و یک‌باره درک می‌کند؟ این پرسش‌ها نه‌تنها از اهمیت نظری بالایی برخوردارند، بلکه در تبیین مفاهیمی چون علم پیشین الهی، پاسخ به دعا، وحی، مکاشفه، معجزه، تجلی صفات الهی و اراده آزاد انسان نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. در این زمینه، دو دیدگاه عمده در متافیزیک دین، یعنی زمان‌گرایی (Temporalism) و فرازمان‌گرایی (Hypertemporalism)، پاسخ‌هایی متفاوت و گاه متعارض ارائه داده‌اند. زمان‌گرایی با تأکید بر حضور خداوند در بستر زمان، باور دارد که خداوند توالی رویدادها را تجربه می‌کند و نسبت به تحولات تاریخی واکنش نشان می‌دهد. این دیدگاه، تصویری دین‌گرایانه‌تر و شخص‌وارتر از خداوند ارائه می‌دهد که با متون دینی و نحوه رابطه شخصی با خدا سازگاری بیشتری دارد. در مقابل، فرازمان‌گرایی، که در برخی روایات آن توسط فیلسوفانی چون نلسون پایک (Pike, 1970, pp. 17-39) و جان لوکاس (Lucas, 1973, p. 298) مطرح شده، می‌کوشد از تصویری پیچیده‌تر و چندلایه از «زمان الهی» دفاع کند؛ تصویری که در آن، خدا نه صرفاً در زمان، بلکه در سطحی فراتر از زمان انسانی یا حتی فراتاریخی وجود دارد. این رویکرد می‌کوشد تعارضات کلاسیکی همچون جبر و اختیار، یا تقدم علیت الهی بر رخدادهای زمانی را حل‌وفصل کند. با وجود اهمیت گسترده این مباحث، در ادبیات معاصر فلسفه دین ـ به‌ویژه در زبان فارسی ـ هنوز پژوهشی جامع، تحلیلی و تطبیقی درباره زمان‌گرایی و فرازمان‌گرایی و پیامدهای آن‌ها ارائه نشده است. اغلب تحقیقات یا به تبیین‌های سنتی از خدای بیرون از زمان (atemporal) بسنده کرده‌اند، یا تنها به اشاراتی کوتاه به دیدگاه‌های نوین در متافیزیک زمان پرداخته‌اند. در این پژوهش، تلاش می‌شود تا با رویکردی علمی-فلسفی، و با در نظر گرفتن شاخه‌های مختلف علوم در حوزه فلسفه دین، فلسفه زمان، فیزیک و الهیات، شناختی ژرف از مفاهیم زمان‌گرایی و فرازمان‌گرایی در درک بشر و همچنین نزد خداوند و یک نگرش تطبیقی بین این دو به دست آید، به گونه‌ای که منجر به تدوین یک نظریه‌ی منطقی و علمی گردد. در این مسیر، به تحقیقات پژوهشگران حوزه‌های تخصصی مختلف استناد شده و بهره‌مندی از سنت‌های دینی، مد نظر قرار گرفته شده است. در این تحقیق، ابتدا به شکل روشمند، هر یک از مفاهیم به‌طور مجزا تعریف شده و صدق هر کدام بدون سوگیری و تعصبات فردی اثبات می‌گردد. در نهایت، نتیجه‌ی غایی در درک انسانی و منظر الهی تطبیق داده می‌شود. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، در این پژوهش برخی مفاهیم به دلیل ضعف در تحقیقات کامل، دچار نقصان‌هایی هستند که در تلاشیم پژوهشی شایسته و قابل تأمل در راستای تکمیل ساختار این مفاهیم، مطابق با دستاوردهای علمی بشر در قرن حاضر، صورت پذیرد. مفهوم زمان، در هم‌تنیده با رشته‌هایی مانند فلسفه زمان، فیزیک و متافیزیک است؛ بنابراین، نیازمند درکی صحیح و تفکیک‌شده از هر حوزه است و انطباق آن در دین و الهیات نیز نیازمند صرف وقت و مطالعات فراوان در هر حوزه می‌باشد.

کتاب "نهاية حلم" اثر استاد "أيمن مصري" می باشد نویسنده به روشی علمی و متفکرانه، کتاب "توهم خدا " اثر ريچارد داوكينز را به نقد می کشد این استاد مصری با شواهد روشن ذهنی، ادعاهای پوچ ريچارد داوكينز را نشان می دهد و وجود الهی را به اثبات می رساند

القَبَسات از مهم‌ترین آثار میرداماد، از فیلسوفان مشهور دوره صفویه، است. نام کامل این کتاب در برخی از منابع "قبسات حق الیقین فی حدوث العالمْ" آمده است. میرداماد در این کتاب کوشیده است مساله قدیم بودن خداوند و حادث بودن جهان و چگونگی صدور آن از باری تعالی را به مدد اصول فلسفی و قواعد عقلی اثبات کند. میرداماد کتاب قبسات را در ده باب تنظیم کرده و هر بابی را به عنوان "قَبَس" خوانده است. کلمة "قبس" به معنی "اخگر" یا "پارۀ آتش" است و از قرآن مجید اقتباس شده است. شرح‌ها و حاشیه‌های متعددی بر این کتاب نوشته شده است که نشان از اهمیت این کتاب در فلسفه اسلامی دارد. به دلیل اهمیت قبسات، شرح‌ها و حاشیه‌های متعددی، چه در زمان خود میرداماد چه پس از وی، بر این کتاب نوشته شده است. یکی از اولین شرح ها، شرح میر سید احمد علوی (داماد و پسر خالۀ میر داماد) است که به گفتۀ او، آن را به درخواست مکرر خود میرداماد، اما پس از درگذشت وی، نوشته است. این شرح، در واقع، حاشیه‌های مفصّل علوی به صورت «قال اقول» است که به تبیین مطالبی از متن قبسات می‌پردازد که البته جانبدارانه و همدلانه است. حامد ناجی اصفهانی شرح علوی را بر اساس سه نسخۀ خطی، تصحیح کرده است. این شرح در سال ۱۳۷۶ش منتشرشده است.

المطالب العالية من العلم الإلهي يكى از مهم‌ترين آثار كلامى فخر رازى، بلكه اشاعره محسوب مى‌شود. مؤلف از مباحث كلامى و فلسفى آنچه را كه حول عقائد بوده، در اين كتاب جمع كرده است. او موضوع كتاب خود را ذات خداوند و صفات بارى تعالى قرار مى‌دهد. محتوای جزء اول: مقدمه: مقدمۀ كتاب از چهار فصل تشكيل مى‌شود كه عبارتند از: الف- الفصل الاول في بيان ان هذا العلم اشرف العلوم على الاطلاق: مؤلف در اين فصل أشرفيت علم الهى (يا به تعبير ديگر علم كلام) را بر ديگر علوم اثبات مى‌كند. ب- الفصل الثانى في انه هل للعقول البشريه سبيل الى تحصيل الجزم و اليقين في هذا العلم: مؤلف در اين فصل، يكى از مباحث مهم معرفت شناسى را مطرح مى‌كند(آيا اصلا عقل انسان راهى به جزم يقين دارد يا نه؟). ج- الفصل الثالث في ان تحصيل هذه المعارف المقدسه هل الطريق اليه واحد ام اكثر من واحد. مؤلف در اين فصل به شيوۀ بحث در علم كلام مى‌پردازد و طرق آن را بيان مى‌كند. د- الفصل الرابع في ضبط معاقد هذا العلم: مؤلف در اين فصل چگونگى تقسيم مباحث الهى را بيان مى‌كند. الجزء الاول: جزء اول كتاب در بيان ادلۀ اثبات خداوند مى‌باشد كه سه قسمت مى‌باشد، كه هر كدام از فصولى تشكيل يافته‌اند كه عبارتند از: القسم الاول في ذكر الدلائل القطعيه اليقينية: مؤلف در اين بخش طى 24 فصل، ادلۀ يقينى اثبات وجود خداوند و اثبات صفات بارى تعالى را بيان مى‌كند. او ابتداء در طى چند فصل مباحث عامۀ مربوط به ممكن، واجب، علة، معلول، ابطال دور و تسلسل را بيان كرده، سپس وجود خداوند را با برهان امكان و وجوب و برهان حدوث اثبات مى‌كند. او در بين اين ادله علم و قدرت خداوند را هم اثبات مى‌كند. القسم الثانى في تفصيل الدلائل الدالة على وجود الاله القديم: اين قسم از سه فصل تشكيل مى‌شود. مؤلف در اين قسم وجود خداوند را با استناد به رواياتى از پيامبر اكرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و امام صادق(ع) و كلماتى از خليفۀ دوم و شافعى و ابوحنيفه اثبات مى‌كند. بلكه او براى اثبات خداوند استناد مى‌كند به اجماع ملل و اديان جهان و استشهاد مى‌كند به كلمات آنها. او براى اثبات خداوند به ادلۀ عرفاء و منجمين اشاره مى‌كند و قائل است آنچه در قسم اول در اثبات خداوند ذكر شد، ادلۀ يقينى و قطعى بوده و آنچه اينجا بيان شد ادلۀ ظنى و اقناعى مى‌باشد. القسم الثالث في الكلام في الوجوب و الوجود و الارادات و التعين و الماهية: در اين قسم مؤلف در 7 مسأله واجب لذاته بودن خداوند را اثبات مى‌كند و اين كه ماهيت او عين وجودش است و او قديم و ازلى است.

در این مقاله نخست به این موضوع می‌پردازیم که چالش اصلی مسألۀ شر برای باور به خدای ادیان، وجود وضعیت‌های ناگوار در عالم نیست بلکه وجود شرور گزاف است؛ یعنی تحقّق وضعیت‌هایی در جهان که بیش از سودمندی، ناگواری ایجاد می‌کنند. سپس با توضیح تفاوت منظر زمان‌مند و منظر سرمدی، میان شرور ظاهراً گزاف و شرور واقعاً گزاف، تمایز قائل می‌شویم و از این مدّعا دفاع می‌کنیم که شناخت قسم دوم با توجه به محدودیت منظر زمان‌مند ناممکن است و از این ‌رو استدلال له یا علیه وجود این نوع از شرور امکان‌پذیر به ‌نظر نمی‌رسد. پس از آن، چهار تقریر مشهور از مسألۀ شر را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم که وجود شرور گزاف، که روی دیگر سکۀ نبود خدای کامل مطلق است، به ‌شکل پیش‌فرض‌های آشکار یا نهان به این استدلال‌ها وارد شده است و از این ‌رو نتیجۀ مورد نظر از ابتدا در آن‌ها مفروض بوده است. ضمن اینکه توسّل خداباوران به منظر سرمدی خداوند، عقیدۀ ایشان دربارۀ نبود شرور گزاف را پذیرفتنی می‌سازد. مدعای اصلی این نوشتار این است که مسألۀ شر قابل فروکاست به مناقشه دربارۀ گزاف‌ بودن یا نبودن ناگواری‌های عالم است و داوری دربارۀ این مناقشه به دلیل محدودیت منظر زمان‌مند مقدور نیست، بنابراین استدلال علیه وجود خدای ادیان از طریق شرور، نیازمند اثبات درستی یا محتمل‌ بودن تحقق شرور گزاف در عالم است و در غیر این ‌صورت نتیجۀ ‌آن فراتر از مفروضات نخواهد بود.

.