جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش پیش رو در پاسخ و نقد رویکردی نگاشته شده است که برخی از پژوهشگران، میان عرفان مولانا و ابن‌عربی نسبت تقابل و تفاوت بنیادین را ترسیم می‌کنند. صاحب این قلم از این روست که ابتدا به معرفت‌شناسی مولانا و ابن‌عربی در قالب یک نظام عرفانی پرداخته است. در این راستا، تبیین می‌شود که معرفت‌شناسی ایشان در مقابل دیگر مکاتب دارای یک وحدیت رویه است و از این جهت بنیان و دروازه مناسبی را برای مشابهت‌های معرفتی می‌گشاید. هر دو ذیل ولایت محمدی و شریعت اسلام ذیل قرائتی مشترک هستند و مولانا نیز تمام عمر علمی خود را در غرب عالم اسلام و غالباً در شهر قونیه (مرکز تعالیم ابن‌‌عربی) زندگی کرده است. در ضمن، روابط نزدیکی با بزرگان این مکتب داشته است لذا با توجه به این قرائن و مستندات فراوان از متون ایشان، برخی مشابهت‌ها بررسی شده است که به صورت گزینشی انتخاب شده‌اند تا قرابت این دو مکتب را در موارد مصداقی نظری تبیین و تشریح کند. اشتراک معرفتی در مفهوم اعیان ثابته و نفس‌الرحمن که دو مفهوم کلیدی نزد ابن‌عربی هستند مورد بررسی قرار می‌گیرد و ذکر این مفاهیم در آثار مولانا مستند می‌گردد. همچنین مفهوم بازار بهشت و همسویی در شناخت نوع عالم و جنس عالم هستی بررسی شده است. به نگاه مشترک ایشان در تأویل هستی‌ و مواردی چون تضایف اله و مألوه نیز پرداخته شده است. در نهایت خداشناسی ایشان به نحو تفصیلی مورد تفسیر قرار گرفت که نشان داده شد، ایشان در شناخت ذات خداوند و نظام اسماء ‌و صفات الهی که ابن‌عربی آن را بسط داده است نیز سخنان مشترک فراوانی دارند.

این نوشتار به‌روش توصیفی‌تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که انواع معرفت، معرفت شهودی و اقسام کشف از دیدگاه نجم رازی باتوجه‌به تفسیر عرفانی التأویلات النجمیة چیست؟ حاصل آنکه، نجم رازی همچون سایر عرفای اسلامی به مباحث معرفتی پرداخته است که البته در این تفسیر به‌صورت کاملاً پراکنده بیان شده است. وی اساس معرفت را الهی و نتیجهٔ حرکت حبّی در اصل آفرینش می‌داند و مقصود خلقت را اساساً کسب معرفت توسط آدمی می‌نامد. او باتوجه‌به تقسیم دوگانهٔ ظاهر و باطن در همهٔ هستی، معرفت را نیز ظاهری و باطنی و دارای ابزارهای حسی پنج‌گانهٔ ظاهری و باطنی عنوان می‌کند. معرفت شهودی را از سایر معرفت‌های دیگری که نام می‌برد (معرفت عقلی و نظری) باارزش‌تر می‌داند و گرچه معرفت عقلی را می‌پذیرد؛ اما آن را به‌تنهایی و به‌دور از نور وحی، راهزن و کفربالمأل می‌خواند و فلسفه و فیلسوفان را تخطئه می‌کند. او کشف را به مراتبی از این دست تقسیم می‌کند: کشف نظری، کشف قلبی، کشف سرّی، کشف روحی، کشف خفی، کشف صفاتی و کشف ذاتی. این تقسیم به یکی از تقسیم‌بندی‌های ابن‌عربی از مراتب کشف، شباهت فراوانی دارد.

پژوهش پیش رو به دنبال ویژگی‌های معرفت معتبر در خداشناسی عرفان اسلامی با تکیه بر معرفت‌شناسی مولانا و ابن‌عربی در قیاس با عرفان مسیحی و معرفت‌شناسی فلسفی و کلامی‌ست. در این میان، تمایزات نگاه مولانا و ابن‌عربی به عنوان دو شاخص در عرفان اسلامی با خداشناسی عرفان مسیحی برجسته می‌شود. نظرات محققان معاصر در تحلیل‌شان نسبت به معرفت عرفانی و عنایت به آراء برخی فیلسوفان دین، می‌تواند ارزیابی مهمی به دست دهد که از اهداف این نوشتار است. ضمن بررسی نسبت معرفت عرفانی با عقلانیت، جایگاه معرفت در نظام عرفانی به عنوانی ساختاری شهود محور مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. معرفت معتبر از درگاه سلوک مشروع و معتدل می‌گذرد و اعتبار آن به نحوه سلوک و باور به خدای یگانه مرتبط است، چراکه شهود صحیح در واقع ناشی از ارتباط درست با حقیقت واحد هستی‌ست و این ارتباط، لوازم مناسب خود را می‌طلبد. در بررسی نهایی، معرفت عرفانی مولانا و ابن‌عربی، در حصارِ ‌عقل جزیی و ابزاری‌ نیست و مطابق حقیقتی فراتر به نام عقل کل است. با ایمان مسیحی و آموزه تجسد و نگاه عرفای مسیحی در خداشناسی کاملا مغایر است، لذا نمی‌توان رویکردهای در تعارض با عقلانیت صریح را از قبیل اتحاد و حلول و تجسد، در خداشناسی ایشان معتبر قلمداد کرد.

تحقیق در مورد عرفان و نهج‌البلاغه برای درک و انتقال آموزه‌های عرفانی امام علی (علیه‌السلام) از اهمیت زیادی برخوردار است. این تحقیقات نه تنها می‌تواند به رشد معنوی فردی و اجتماعی کمک کند، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک مرجع معتبر برای فقه و فلسفه اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. نهج‌البلاغه، به‌ویژه در زمینه‌های عرفانی و اخلاقی، مجموعه‌ای غنی از آموزه‌ها و روش‌های عملی برای رسیدن به کمال معنوی ارائه می‌دهد که برای همه مسلمانان، به‌ویژه شیعیان، مفید و کاربردی است.

پژوهش حاضر متمرکز است بر دو گذرگاه عرفانی در دو سنت عظیم شرقی با فاصله‌‌ای حدود 15 قرن، که هر یک دارای گستردگی نظری و تجربی قابل‌توجهی‌اند و به‌نوعی در تاریخ اندیشه و ساختار زندگی انسانی در جهان تأثیرگذار بوده‌اند: 1) عرفان دائویی در خاور دور (چین/ شرق چین)، با محوریت لائوزه و جوانگ‌زه (قرن 6 تا 3 قبل از میلاد). 2) عرفان کومشی (عرفان ایرانی-اسلامی خطه‌ی خراسان) در خاور میانه (ایران)، با تمرکز بر بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی (قرن 8 تا 11 میلادی). این عارفان آغازگر جریانات عرفانی مذکور هستند و این پژوهش درصدد تحلیل تطبیقی جریان‌شناسی تجربه، سلوک و بیان عرفانیِ این دو سنت در نقطه‌ی پیدایش و شکل‌گیری آن‌ها، در یک بازه‌ی زمانی تقریباً دویست‌ساله است. تحلیل بر پایه‌ی بررسی تحولات درونی هر سنت و سپس مقایسه‌ی تطبیقی میان دو سنت صورت خواهد‌گرفت. چیزی که این دو سنت را به‌طور خاص شایسته‌ی مطالعه‌ی تطبیقی می‌سازد، نه صرفاً سابقه‌ی تاریخی یا جذابیت متنی آن‌ها، بلکه ساختار خاص تجربه‌ عرفانی و سلوک آنهاست که خود حاصل برخورد سنت‌های غنی آن روزگار است. محورهای تحلیل در بستر این دو جریان عرفانی، مفاهیمی مانند سلوک و تجربه به‌گونه‌ای خاص پدیدار می‌شوند، با این حال در لایه‌های عمیق‌تر می‌توانند حامل دغدغه‌هایی مشترک و الگوهایی کاربردی باشند. سلوک، فرایند تدریجی و پویای تحول انسانی چه در درون و چه در بیرون (ذهن و عین) و حرکت به‌سوی حقیقتی بی‌نام است و تجربه‌ی عرفانی، به‌عنوان نقطه‌ی اوج این حرکت در قالب زوال نفس، فهم، شهود، خلسه یا اتحاد، بنیاد هستی‌شناختی و معرفتی عرفان را تشکیل می‌دهند که حاصل آن رفتار و گفتار این عارفان است. این دو سنت در سه محور اصلی بر اساس چهار شخصیت مذکور مقایسه و تحلیل خواهند‌شد: 1) تجربه عرفانی (سرشت و چیستی) 2) طرق نیل به آن تجربه (سلوک نظری و سلوک عملی) 3) بیان تجربه ابتدا مقایسه‌ای درون هر سنت بین دو عارف شکل می‌گیرد و مبانی عرفانی لائوزه - جوانگ‌زه و بایزید - خرقانی در این سه محور بررسی خواهد‌شد. سپس اشتراکات و افتراقات آن‌ها تحلیل شده و به تغییراتی که در این مسیر صورت گرفته پرداخته‌می‌شود، زیرا با همه‌ی اشتراکات درون‌سنتی، باز هم تفاوت‌های معناداری به چشم می‌خورد که ضمن گشودن افق‌های متفاوت، امکان مقایسه‌ی دقیق‌تری را فراهم می‌آورند. در انتها، به مطالعه‌ی تطبیقی این دو مسیر و تحولات و همسانی‌ها و ناهمسانی‌ها پرداخته خواهد‌شد و در پی یافتن فهمی نو و الگویی تازه از مقایسه این دو گذرگاه، کار پایان می‌یابد. مسیر بحث این‌گونه است که تجربه‌ی عرفانی چیست و برای هر یک از این عارفان و جریان‌ها چه معنا و ماهیتی دارد. به عبارت دیگر، عارف چه چیزی را تجربه می‌کند و متعلق این تجربه چیست و سوژه و ابژه چه فاصله‌ای از هم دارند. سپس چگونگی سلوک برای رسیدن به این تجربه در ذهن و در عمل به همراه نتایج و اهداف آن تحلیل می‌شود که خود شامل سلوک نظری و عملی است. در سلوک نظری، جریان ذهنی عارف با محوریت مبانی هستی‌شناسانه و متافیزیکی بررسی می‌شود؛ اینکه ما با مفاهیمی نسبی یا مطلق مواجهیم و هر عارف و جریان عرفانی بر چه محورهایی تأکید دارند. در سلوک عملی، غایت، مقصد و روش‌های رسیدن به این تجربه و در انتها چگونگی بیان این تجربه‌ی عرفانی تحلیل خواهد‌شد.

در این‌ جستار دین‌‌شناسی‌ میرزا ابوالقاسم راز ‌شیرازی، عارف‌ شیعی(1286ق) به روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است. او اصل دین، بالاخص دین اسلام و مذهب شیعه را ولایت حضرت‌ علی (ع) دانسته است و در مجموع آثار خود به نحوی خاص و منحصربه­فرد به ارتباط بین بحث حقیقت محمّدیه با ولایت پرداخته است. از نظر او در پیشگاه حضرت احدیت هیچ اصلی از اصول و فُروع دین بدون تشیید بنیان ولایت از عباد پذیرفته نیست. راز به دین­شناسی عرفانی در ساختار سه­گانه دین نیز اشاره کرده است و با پشتوانه احادیث شیعه و با تکیه بر مفهوم «رکنِ» دین یعنی ولایت کلیه الهیه، ضمن تأکید بر چهارمین عنصر؛ یعنی حقیقت به­عنوان گوهر دین، نیل به مقام احسان را نه تنها در دین اسلام، بلکه در تمامی ادیان پیشین هم، مشروط به پذیرفتن حقیقت محمدیه و علویه دانسته است. از دیدگاه او چنین بر می‌آید که حضرات معصومین (ع) تمثل حقیقت دین در کلیه قرون و اعصاراند.

از مباحث مهم‌‌ مطرح‌‌شده نزد متصوفه، مسئلۀ کفر و ایمان و پیوند آن‌ها با یکدیگر است. اگرچه مفهوم کفر و ایمان در سده‌‌های نخست اسلام، تقریباً مبتنی‌بر مبانی اسلامی است، با بررسی دقیق آثار عین‌القضات، درمی‌‌یابیم که نه‌تنها تأویل او از کفر و ایمان بدیع است، بلکه تقسیم‌‌بندی نوین و اصطلاحات عرفانی ویژۀ خود را نیز در پیرامون این دو اصطلاح مطرح کرده است. این مقاله بر آن است تا از یک‌سو ضمن بررسی دیدگاه عین‌‌‌القضات دربارۀ کفر و ایمان، نوآوری‌‌های او را در این حوزه برشمرد و ازسوی دیگر با بررسی دقیق آثار عرفانی پیش‌وپس از عین‌‌القضات، آبشخورهای فکری او را تحلیل کند و میزان تأثیرگذاری عین‌‌القضات بر عارفانِ پس از خود را نشان دهد. در اندیشۀ عین‌‌القضات «کفر حقیقت» که به معنای فنای در وجود خداوند است، در بین اقسام کفر، بالاترین مرتبه را دارد. به باور او سالک برای رسیدن به «کفر حقیقت» باید از «کفر ظاهر»، «کفر نفس/مغ/جلالی» و «کفر قلب/محمدی/جمالی» عبور کند تا به «کفر حقیقت» برسد. پس از این مرحله، «ایمان» روی می‌‌نماید و سالک «مؤمن» می‌‌شود. نتایج پژوهش نشان‌‌دهندۀ آن است که برداشت بدیع عین‌‌القضات از کفر و ایمان تا حدی متأثر از جنید و حلاج است، اما طبقه‌‌بندی تازۀ او و اصطلاحات بدیع مطرح‌‌شده، ساخته و پرداختۀ خود اوست. پس از قاضی، بقلی در عبهرالعاشقین، نسفی در انسان کامل، باخرزی در اوراد الاحباب، شبستری در گلشن راز و مسعود دهلوی در مرآت العارفین از عین‌‌القضات در زمینۀ کفر و ایمان تأثیر پذیرفته‌‌اند.

نوشتار حاضر به بررسی احوال سه صوفی همنام یعنی کمال‌الدین حسین‌بن‌حسن خوارزمی، کمال‌الدین حسین‌بن‌شهاب ­الدین خوارزمی و تاج­الدین حسین خوارزمی تبادکانی که احوال آن­ها در منابع خلط شده، می ­پردازد. اصلی­ ترین مسئلۀ این مقاله بررسی قطبیت سلسلۀ کبرویه پس از حاجی محمد خبوشانی، براثر اختلاط احوال دو صوفی به نام کمال­ الدین حسین خوارزمی و تاج‌الدین حسین تبادکانی است، که اولی قطب سلسله حسینیه همدانیه کبرویه و دومی یکی از اقطاب کبرویه ذهبیه بوده ­اند. همچنین این مسئله با توجه به ­اینکه شیخ محمد عارف (محمد کارندهی) جزء مریدان هر دوی آن­ها بوده، دارای اهمیت است، اما با توجه به همنام بودن این دو صوفی، برخی منابع احوال آن­ها را باهم درآمیخته، به­ طوری­که در بسیاری از موارد احوال آن­ها را به­ جای یکدیگر ذکر کرده ­اند. این نوشتار می­ کوشد ضمن تبیین احوال این دو صوفی، درباره قطب احتمالی این سلسله که در منابع سلسله ذهبیه از آن نام برده شده به گمانه ­زنی بپردازد.

مفهومِ «صورت» کلیدِ اساسیِ فهمِ بازار بهشت نزدِ ابن‌عربی‌ست و نگاهِ عارفان متقدّم نسبت به این موضوع فقط وصفِ مختصری‌ست که آن هم ناشی از شهرتِ روایتِ «سوق الجنه» در سنّتِ اسلامی‌ می‌باشد. از منظرِ ابن‌عربی که بیش از همه و به نحوِ خاصّی به بازار بهشت پرداخته است، کارکردها و اندیشه‌های عرفانیِ ‌‌مختلفی تحلیل و استنباط شده که از این قرار است: 1- بازار بهشت به عنوان پلی ارتباطی با جهان‌های دیگر 2- بازار بهشت مکانی برای طلب هر چیز 3- تفاوتِ خرید و فروش در بازار بهشت 4- فرق میان عالم جسم و عالم مجرّد تفاوتی اعتباری‌ست نه حقیقی 5- بازار بهشت در برزخ یا پس از قیامت 6- بازار بهشت و تکامل نفس 7- بازار بهشت و اتساع علم الهی. آنچه این مفهوم را به ابن‌عربی و اندیشة او گره می‌زند تفصیلِ معرفتیِ اوست که در مواردی منحصر به فرد به نظر می‌رسد.

بائول اصطلاحاَ به معنای شیفته و شیدای حق است. بائول‌ها همچون درویشان و قلندران هندو هستند که خاستگاهشان منطقه نادیا در ایالت بنگال بوده است. بطور کلی، سنت بائولی سنتی تلفیقی و التقاطی است. بائول‌ها از هر سه دین بزرگ شبه قاره هند-یعنی هندویی، بودایی و اسلام که در آن زمان در بنگال شکوفا بودند، متاثر شده‌اند. آن‌ها در عین گمنامی، از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای در عرفان هندو برخوردارند. تاگور شاعر و ادیب هندی در شناساندن بائول‌ نقش بسیار پررنگی داشته است. آزادی از هر قید و بندی ویژگی بارز زندگی عرفانی آنهاست. تصوف یکی از عناصر مهمی است که بعد از ورود اسلام به هند بیشترین تاثیر را بر بائول‌ گذاشته است. در واقع، بائول‌های بنگال محصول نهایی تلفیق و امتزاج اندیشه‌های سهجیه و تصوف است. برخی از شباهتهای که بین عقاید صوفیه و عقاید بائولی وجود دارد از جمله: سماع و رقص و آواز، گورو و مرشد روحانی، آزادی، بدعت و سنت‌شکنی، عالم صغیر بودن بدن و... نشانگر این تلفیق و امتزاج است. در این مقاله با روش کتابخانه‌ای و با ابزار تحلیل و توصیف ضمن معرفی بائول‌ و سیر تصوف در هند و بنگال به میزان تاثیر صوفیه بر بائول‌ها می‌پردازیم .