جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ماکس وبر، از یک‌سو در نقدِ کلان‌روایت‌های مطلق‌گرایانۀ مدرنی نظیر هگل، دورکیم و نظایر آنها با تمسک به نیچه، در مقالۀ علم‌به‌مثابه حرفه، صورت‌های معرفت انسانی را پدیده‌های منحصربه‌فرد تاریخی می‌داند که تحت تأثیر تجربۀ «زندگی» شکل می‌گیرند. ازسوی‌دیگر او برای گریز از نسبی‌گرایی ناشی از تاریخیت (historicity)، با طرح ایده‌هایی نظیر قرابت گزینشی، علیت تاریخی و معنای خاصی از عینیت، از ابزار روشیِ ایدئال‌تایپ برای فهم پدیده‌های اجتماعی بهره می‌گیرد. در این مقاله پس از توضیح مبسوط دیدگاه وبر دربارۀ جامعه‌شناسی معرفت، اشاره خواهیم کرد که نظریۀ وبر هرچند در توضیح منطق تحولات تاریخ علم و معرفت برای غلبه بر دوگانۀ نسبی‌گرایی-مطلق‌گرایی راهگشا است، اما در توضیح لحظۀ تاریخیِ خودِ نظریۀ وبر ناکام و بحران‌زده است. در پاسخ به این بحران، به طرح دیدگاه استاد منیرالدین حسینی در حوزۀ جامعه‌شناسی معرفت خواهیم پرداخت. در نظر حسینی، اگر چه تعینات اجتماعی-تاریخی معرفت، نقش مهمی در تکوین نظریات علمی دارد، اما او برای عبور از بحرانِ وبری، جامعه و تاریخ را واحد فاعلِ محوری دانسته که دارای ولایت تاریخی-اجتماعی است. باتوجه‌به ارتباط ولایت و قواعدِ ربوبی الهی، امکان برون‌رفت از بحران وبری ممکن خواهد شد.

ایران معاصر خاصه پس از انقلاب اسلامی با مسئله نسبت بین علم و دین روبه‌رو است. علمِ دینی و دینِ علمی علی‌رغم محتوای متفاوتْ فُرم یکسانی دارند. روایت «علم و دین» روایت سوم است که فرم متفاوتی دارد و آگاهانه می‌کوشد علم یا دین را زائده نکند، اما این روایت نیز به دلیل طبیعی‌کردن امر فرهنگی همچنان ایدئولوژیک باقی مانده است. با بهره‌گیری از روش تحلیل روایت، متن سه نماینده این شکل‌بندی‌ها در ایران پساانقلاب خوانده می‌شود. هدف از این متن‌خوانی روشمند، برملاکردن خصلت‌های ایدئولوژیک در این روایت‌ها است. داوری در باب اعتبار این روایت‌ها از این حیث دارای ضرورت است که روایت‌های بیشتر ایدئولوژیک از روایت‌های کمتر ایدئولوژیکْ تمیز داده شوند. نتیجه‌ای که از این مقاله حاصل می‌آید تلاشی جامعه‌شناختی در جهتِ ایدئولوژی‌زدایی از نسبتِ بین علم و دین است. دو اصل به‌ مثابه معیار داوری بدین شکل به وجود می‌آید که علم و دین زائده‌شدنی نیستند و درعین‌حال طبیعی‌شدنی هم نیستند.

معرفی کتاب چشم اندازهای اجتماعی ذهن اثر اویاتار زروباول: شناخت اجتماعی چگونه شکل می‌گیرد؟ چگونه قوای شناختی ما – توجه، مقوله‌بندی، حافظه و معناسازی – که به‌ظاهر هستارهایی فردی‌اند، در فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم برساخته می‌شوند؟ پیش‌فرض این کتاب آن است که شناخت اساسا امری اجتماعی است و شناخت ما از جهان اطراف تحت تاثیر جامعۀ‌ فکری‌ای است که به آن تعلق داریم. بنابراین، در جهان پدیدارها و رفتارها واقعیت هستاری عینی یا ذهنی نیست، بلکه محصول میان‌ ذهنیت‌ هاست. خواندن این کتاب به پژوهشگران و اندیشه‌ورزانی پیشنهاد می‌شود که رضایت چندانی از جریان غالب در علوم اجتماعی ندارند و معتقدند متغیرها، واحدهای تحلیل، روش‌شناسی و، در یک‌کلام، کانون توجه پژوهشگران به موضوع تحقیق‌ باید تغییر کند. به‌علاوه، نمونه‌های فراوانی که از ساحت اجتماعی تجربه‌های به‌ظاهر فردی در کتاب ارائه می‌شود برای سایر اندیشمندان علوم‌انسانی، به‌ویژه روان‌شناسان (شناختی)، نیز سودمند بوده، به آنها نشان می‌دهد چگونه برای رسیدن به تحلیلی دقیق‌تر از داده‌ها باید به جنبه‌های اجتماعی آنها نیز توجه کنند.