جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دین اسلام برای همة ابعاد وجودی انسان و شئون مادّی و معنوی زندگی او برنامه ارائه کرده است. پس می‌تواند مدار زندگی بشر قرار گیرد و پاسخگوی نیازهای جسمی و روحی، فردی و اجتماعی انسان باشد.نهج البلاغه به دلیل اشتمال بر تعالیم جامع و مرتبط با حوزه‌‌های مختلف معرفتی، ازجمله عقائد و اخلاق، یکی از منابع اسلام‌شناسی است که قابلیت پاسخگویی به نیازهای معرفتی انسان را دارا می‌باشد، ازآن جمله، مسألة بصیرت دینی و رابطة دین‌مداری با آن است که در این کتاب به طور کامل تبیین شده است. دین‌مداری در نهج‌ البلاغه‌ به معنای بهره‌مندی از روح تعبّد و بندگی و ایجاد تلازم میان علم و عمل در عرصه‌ها و حوزه‌های مختلف حیات فردی و اجتماعی است که این دو، شاخصة سوم دین‌مداری یعنی «بصیرت دینی» را موجب می‌شوند که خود، در تعامل متداخل با دو اصل تقوی (تعبّد) و ولایت‌پذیری، حمیّت و غیرت دینی را در وجود انسان دین‌مدار متجلّی می‌سازد.

هدف پژوهش حاضر بررسی چگونگی آموزش غیرت دینی در کتب دین و زندگی دورة دوم متوسطه جهت شناسایی مؤلفه های آشکار و مغفول آن بود. روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی و جامعة پژوهشی آن شامل سه عنوان کتاب درسی دین و زندگی دوره دوم متوسطه در سال تحصیلی1400-1399 بود که با توجه به ماهیت موضوع پژوهش، از نمونه گیری صرف نظر شد و کل متن، تصاویر و تمرین های کتب مورد بررسی قرار گرفتند. ابزار اندازه گیری، سیاهة تحلیل محتوای محقق ساخته بود که برای حصول اطمینان از روایی صوری و محتوایی آن، از نظر متخصصان استفاده و جهت تأمین پایایی، روش اسکات به کار گرفته شد. نتایج پژوهش نشان داد که مؤلفه هایی از غیرت دینی در کتب موجود هستند و به صورت آشکار قرار گرفته اند؛ اما مواردی مانند واکنش در برابر توهین کنندگان به مقدسات (قرآن، پیامبر، اهل بیت، مساجد و اماکن مقدس)، مقابله با نفاق، مجاهدت و دفاع برای زنده نگه داشتن دین و ارزش های دینی، عدم سازش و معامله بر سر اصول دین و عدم اباحه گری از یاد رفته اند که می تواند آثاری چون تسلط نَرم دشمنان، ایجاد تفرقه، قداست زدایی از شعائر الهی، ایجاد یأس و ناامیدی دربارة ایستادگی در برابر حق، افزایش گناه، آسیب های اجتماعی و پیش گرفتن راه بی قیدی را به همراه داشته باشد.

غیرت دینی یکی از ارزش‌های اخلاقی و اعتقادی برجسته در فرهنگ اسلامی است که انسان را برای حفظ حریم دین، خانواده و ارزشهای فردی و اجتماعی آماده می‌کند. این پژوهش با هدف شناخت جامع و تحلیل نظام‌مند مفهوم غیرت دینی از منظر قرآن، سنت و روایات اهل بیت(ع) انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق این است که «غیرت دینی چیست، چه مبانی، عوامل، ملاک‌ها و آثاری دارد و چه موانعی می‌تواند آن را تضعیف کند؟». این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و متون دینی انجام شده است. غیرت دینی در مصونیت‌بخشی به جامعه اسلامی در برابر هجمه‌های فرهنگی مخرب، حفظ شئون و حریم اعتقادات، ارزش‌ها و نوامیس، جلوگیری از کج‌روی‌های ویرانگر ناشی از غیرت‌های بی‌جا نقش بی‌بدیل ایفا می کند. این پژوهش بر این پیش‌فرض استوار است که غیرت دینی نه یک احساس خام یا تعصب بی‌جا، بلکه پاسخی آگاهانه، مسئولانه و اخلاقی به تهدیدهای واردشده به حریم دین، ارزش‌ها و جامعه است. یافته‌ها نشان می‌دهد غیرت دینی بر پایه‌هایی چون ایمان عمیق، معرفت دینی، فطرت سالم، عزت نفس، حیا، عفت و شجاعت شکل می‌گیرد و عواملی همچون الگوبرداری از ائمه معصومین(ع)، مجاهدت، تقوا و توجه به مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی آن را تقویت می‌کنند. ملاک‌های تشخیص آن شامل حساسیت نسبت به توحید، واکنش به هتک حرمت‌های دینی، حفظ حرمت‌های ناموسی، امر به معروف و نهی از منکر، دفاع از ارزش‌های اجتماعی و پایبندی به عهد است. در مقابل، ضعف ایمان، تغافل دینی، تسامح نابجا با دشمنان دین، رفتارهای غیراخلاقی و تأثیرات منفی محیطی و فرهنگی از جمله موانع اصلی آن محسوب می‌شوند. مصادیق برجسته غیرت دینی در سیره پیامبر(ص) و به‌ویژه حضرت امام حسین(ع) تجلی یافته و آثار آن در تکمیل ایمان، جلب قرب الهی، مسئولیت‌پذیری، پاکیزگی اخلاقی، جلوگیری از غیرت‌های انحرافی و تضمین سلامت نسل و جامعه مشهود است.

پس از جنگ صفین، در پی هجوم سپاه شام به نواحی کوفه و بی‌تفاوتی عراقیان در برابر غارات، امیرالمؤمنین علی (ع) دو مؤلفه «دین و حَمِیّت» را عامل همگرایی اجتماعی دانسته که فقدان آن منجر به تشتت در سپاه عراق شده است. تفرقه عراقیان، زمانی بیشتر نمایان می‌شود که به همسایه عراق یعنی شام نظر کنیم؛ جایی که مردمی متحد و مطیع دارد. علت فرمانبرداری شامیان، همواره مورد بحث و مناقشه بوده است؛ اما اینکه دین و حمیت به‌عنوان یک قانون قطعی و جهان‌شمول قلمداد شده و در شام اُمَوی، موجب اتحاد شده باشد نیاز به تحلیل و بررسی دارد. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی، مفهوم دین و حمیت را بازشناسی کرده و با تکیه ‌بر جریان‌شناسی، به بررسی عوامل همسازگری در شام پرداخته است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد که معاویه با شناخت باورهای پیشا اسلامی شامیان، دین و حَمیَّت مردم را مطابق اهداف خود پرورش داد. او با تکیه بر این دو مؤلفه، جریان‌های عثمان‌گرا و برتری‌طلبان شهری را شکل داد و از قدرت این دو جریان بهره‌ای وافر برد.