جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عنصر گفت‌وگو به عنوان یک مؤلفۀ روایی و مقوله‌ای ارتباطی در متون متعدد قابل تحلیل است. گفت‌وگو از عناصر مهم قرآن است که بر اساس جوانب متفاوت به گونه‌هایی متنوع به‌وفور استفاده شده است. یکی از این رویکردها که گفت‌وگو را از منظر کاربردشناسی زبان تحلیل می‌کند، نظریۀ ادب است که نگرشی زبان‌شناختی به ادب دارد. یکی از کامل‌ترین نظریه‌های ادب، نظریۀ براون و لوینسون است که طرحی جامع دربارۀ گونه‌های بیان، با اتکا به مقولۀ ادب مطرح می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، راهبردها و زیرراهبردهای نظریۀ ادب در سورۀ یوسف و انواع ادب مستقیم، غیرمستقیم، سلبی، ایجابی و ادب ناشی از عدم کنش زبانی در گفت‌وگوهای این سوره را تحلیل می‌کند. علاوه بر این، پشتوانه‌های تفسیری نظریۀ ادب در خصوص گفت‌وگوهای این سوره مدنظر خواهند بود و در نهایت، بسامد هر راهبرد در نمودارها و جداول آماری ارائه می‌شود که نشان‌دهندۀ حاکمیت ادب بر گفت‌وگوهای آنهاست. بنابراین، مسألۀ بنیادین پژوهش، ضمن دست‌یابی به بسامد هر یک از انواع ادب، محوریت هر یک از انواع ادب‌ورزی و راهبردهای آنها و پشتوانه‌های تفسیری هر یک است؛ به این صورت که بیشترین کاربرد از انواع حالت‌های ادب در این سوره، ادب مثبت است، در حالی که کمترین کاربرد از انواع حالت‌ها را ادب عدم کنش زبانی داراست و ادب مثبت به عنوان یک ابزار مؤثر در گفت‌وگوهای سورۀ یوسف، تأثیرگذاری غالب را دارد، در حالی ‌که عدم کنش زبانی کمترین تأثیر را دارد.

در سنت تفسیرنگاری عرفانی سده‏های میانه اسلامی، می‏توان در تفاسیر عرفانی سوره یوسف(ع)، بر اساس نظریه ژراژ ژنت به ارتباطاتی گسترده‏ از هر دو جهتِ هم‎حضوری و بیش‎متنی، میان قصه یوسف (جامع الستین للطائف البساتین) طوسی، انس‏المریدین و روضه‏المحبین بخاری، حدائق‏الحقایق فراهی، ‏انیس‏المریدین‏ و شمس‏المجالس و بحرالمحبه فی اسرارالموده پی برد. بررسی تطبیقی این تفاسیر با کاربست دیدگاه ژنت حاکی از آن است که هرچند مؤلفینِ متن‏های بازنوشته، به دنبال خلق اثری جدید بوده‏اند، تحت تأثیر متن‏های پیشین، از طریق حذف و گسترش مضمونی، سبکی و توأمان آن­ها، فرایند کاهشی یا افزایشی را در پیش گرفته یا گاه به جابجایی برخی روایت‏ها اقدام کرده‎اند. حتی گاه شدت رابطه تراگونگی موجب شده به برخی از آن­ها در برابر دیگری، نسبتِ ترجمه داده شود. همچنین در بررسی سیر شکل‎گیری این آثار می‏توان تفاوت‏شان را با توجه به انواع روابط بینامتنی تفسیر کرد. چنان که مؤلف بحر از طریق فرایند‏های کاهش، اثری با کمترین حجم و فراهی از طریق افزایش، حدائق‏الحقایق را به نحو انبوه و گسترده ترتیب داده است. اما جز تراگونگی، وجود رابطه همگونی نیز در برخی از این تفاسیر، در ترجمه‏های بحرالمحبه قابل ذکر است که در آن­ها هدفمندانه، برقراری نوع تقلیدی روابط مدّ نظر بوده است. در بررسی تطبیقی این متون به روش تحلیل محتوا معلوم شد که در آثار پیشینی و پسینی مذکور و حتی تفاسیری که تنها به سوره یوسف اختصاص ندارند نیز چنین روابطی حاکم است.

از نخستین سده‌های اسلامی، عرفان به صورتِ یکی از ارکان معرفت در کردار و نوشتار بسیاری از فرهیختگان مسلمان، راه یافت. مفسران قرآن کریم از جمله کسانی بودند که از این دریای معرفت در تفسیر آیات قرآن بهره گرفتند. خواجه عبداله انصاری، عارف قرن پنجم هجری، در نثر مسجع خویش و در قالب مناجات، علاوه برطرح مضامین عرفانی و سیر و سلوک عملی، مسائل اخلاقی و تعلیمی را نیز به اشاره بیان می‏کند. در قرن سیزدهم هجری نیز عارفی شیعی به نام «صفی علیشاه» تفسیری منظوم از قرآن نگاشته و در آن مضامین عرفانی را در قالب سیر و سلوک عملی بیان کرده و گاهی نیز به این مضامین، رنگ فلسفی داده است. آمیخته شدن حکمت و عرفان و نزدیک شدن عقل و دل در این تفسیر منظوم به خوبی مشاهده می‏شود. سورۀ یوسف(ع) یکی از بستر‌های مهم بیان مضامین عرفانی قرآن است. نگارنده در مقالۀ پیشِ رو، با تکیه بر این سؤال اساسی که میزان اشتراک و افتراق دیدگاه‌های عرفانی سدۀ پنجم و سیزدهم هجری در تفسیر آیات شریف قرآن تا چه اندازه است، به بررسی تطبیقی مضامین عرفانی سورۀ یوسف(ع) در دو تفسیر یادشده پرداخته است؛ تفاسیری با ویژگی‌های متفاوت که مربوط به‌ دو دورۀ مختلف از عرفان اسلامی است.

تربیت دینی به‌عنوان اهرمی درونی، نقش حساس و کلیدی در سعادت فردی و اجتماعی انسان دارد که باید بر شیوه‎ای صحیح و علمی بنیان گذاشته ‎شود. عدم توجه به آموزه‎ها و شاخص‎های صحیح تربیت دینی در نظام آموزشی کشور، آسیب‎هایی از جمله شخصی‎انگاری مقوله دین، انکار نقش زیربنایی آن در زندگی، فروکاهی نقش دین در نظام آموزشی و هم ردیف دانستن آن با سایر ابعاد تربیت را به دنبال دارد. هدف: هدف پژوهش حاضر، تبیین ماهیت و ویژگی‎های عناصر برنامه درسی تربیت دینی براساس آموزه‎های سوره یوسف است. روش: پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل‎محتوای کیفی انجام شد. با توجه به هدف اصلی پژوهش، تفسیر تسنیم آیت‎الله جوادی‎آملی (1401، جلد چهل و چهل‎و‎یکم) و کتاب یوسف قرآن (1394)، به‌عنوان جامعه تحقیق مورد مطالعه قرار گرفت. یافته‌ها: براساس نتایج پژوهش، تعداد 148 مؤلفه‎ در قالب عناصر ده‎گانه برنامه درسی استخراج شد که عبارتنداز: منطق برنامه درسی (21 شاخص)، اهداف (18شاخص)، محتوا (17 شاخص)، روش‎های یاددهی− یادگیری(17 شاخص)، نقش تسهیل‎گر (42 شاخص)، مواد و منابع یادگیری (7 شاخص)، زمان (6 شاخص)، فضا (6 شاخص)، گروه‎بندی (4 شاخص)، ارزشیابی (10 شاخص). همچنین یافته‎ها بیانگر آن است که سوره یوسفj حاوی شاخص‎های جامع عناصر برنامه درسی تربیت دینی است که کم‎توجهی به شاخص‎های مذکور، موجب یک ‎جانبه‎نگری و عدم دست‎یابی به هدف غایی تربیت دینی یعنی حیات طیبه می‎شود. براساس ویژگی‎های استخراج شده، می‎توان زمینۀ تحول برنامه درسی تربیت دینی را فراهم ساخت و میزان جذابیت و کارآمدی برنامۀ درسی و میزان رضایت مخاطبان را افزایش داد.

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.

سوره یوسف، به‌عنوان یکی از سوره‌های داستانی و بلند قرآن کریم، جلوه‌گاه ویژه‌ای از رحمت الهی نسبت به اولیای خدا محسوب می‌شود. این سوره با بیان فراز و فرودهای زندگی حضرت یوسف (ع)، نمادی روشن از الطاف و عنایات الهی در سخت‌ترین شرایط زندگی پیامبران و بندگان خاص خداوند را ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکرد تفسیری و تحلیلی به بررسی مظاهر مختلف رحمت الهی در سوره یوسف می‌پردازد و نشان می‌دهد که این رحمت در قالب امدادهای غیبی، حفظ از گناه، عطای علم، تبدیل محنت به نعمت، غلبه بر دشمنان و احیای روابط خانوادگی تجلی یافته است. بررسی محتوای سوره نشان می‌دهد که رحمت الهی نه‌تنها در لحظات سختی، بلکه در زمان رفعت و عزت حضرت یوسف (ع) نیز ادامه دارد و هدایت الهی به‌عنوان شاخص‌ترین نمود رحمت، در تمام مراحل زندگی او آشکار است. همچنین، رحمت خاص الهی شامل حضرت یعقوب (ع) نیز می‌شود؛ صبری که به او الهام می‌شود، مژده بازگشت فرزند و پایان‌بندی خوشایند داستان، از نشانه‌های دیگر این رحمت است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سوره یوسف تجلی پیوند وثیق میان رحمت خداوند و صبر، توکل و تقوای اولیای الهی است و تأکید دارد که سنت الهی بر این اصل استوار است که رحمت خود را شامل حال بندگان شایسته‌اش در دنیا و آخرت گرداند.

کتاب خداوند متعال بهترین چیز برای رقابت رقبا در خواندن، تعلیم و تعلم است، زیرا سرچشمه معارف و علوم مختلف است. از این رو تعداد کسانی که به کتاب خدای متعال می آیند زیاد شده و علوم قرآن به دست اهل علم منشعب شده است. از آنجا که تفسیر یکی از این علوم است، به دلیل ارتباط مستقیم آن با کتاب شریف خدا، از آن جهت که به واسطه آن عبادات و احکام و حلال و حرام به وسیله آن شناخته می شود و مسلمان، پروردگار خود را با آن چه از احکام و سخنان و سخنان آنان می فهمد، با آن عبادت می کند. رقابت در آن به رقابت پرداخت و درباره آن کتاب نوشت، پس مردم به علم خود روشن شدند و ما را با درک دقیق خود بهره مند ساختند، پس نوشته هایشان منبع نابی شد که هر که در جستجوی آن باشد، به آن بازگردد و از شیرینی آن تشنگی خود را سیراب کند و آنچه را که می خواست به دست آورد. بسیاری از کتاب‌های دست‌نویس تفسیر کتاب خدا هنوز در کتابخانه‌ها محبوس هستند و دسترسی به آن‌ها و بهره‌مندی از آنها همچنان دشوار و اندک است. وقتی این نسخه خطی «مفاتیح الغیب فی تفسیر سوره یوسف» اسماعیل بن محمد عنقراوی (متوفی 1116 ق) را از آیه (50) تا آیه (75) سوره یوسف یافتم، مطالعه و تحقیق کنید.

برداشت عمومی مسلمانان از قصّۀ یوسف(ع) مانند دیگر قصص انبیا تحت تأثیر روایت نادرست عهد عتیق قرار دارد. این مسئله در مقالات و پژوهش‌های مستشرقان نیز خود را پررنگ‏تر نشان داده است. در پژوهش حاضر، متن مقالۀ یوسف [Joseph] در دائرةالمعارف قرآن لیدن ابتدا به فارسی ترجمه و سپس به روش توصیفی – تحلیلی، مضامین آن براساس تطبیق با آیات قرآن و روایات صحیح، بررسی و نقد شده است. شالوم گلدمن (Shalumn Goldman)در مقالۀ «یوسف» از بسیاری از مضامین سورۀ یوسف گذشته ‌است. از یافته‏های مهم این پژوهش آن است که یوسف در کودکی تنها یک‌مرتبه خواب می‌بیند و آن را تنها برای پدر خود تعریف می‌کند و علّت تبعید او به مصر کید برادرانش است که شیوۀ تربیت شدن او را نادرست می‏پنداشتند. گلدمن همانند برخی از مفسّران اسلامی یوسف صدّیق را دست‏کم از زمان قرار گرفتن در نهانگاه چاه کنعان پیامبر فرض کرده است، در حالی که یوسف تا زمانی‌که یعقوب(ع) زنده بود پیامبر نبود، در نتیجه همۀ قصّۀ یوسف در سورۀ یوسف بیان زندگی یوسف قبل از پیامبری اوست. در بیان قرآن، گرچه پادشاه مصر همینکه تعبیر خواب خود را شنید یوسف را به دربار خود فراخواند، ولی یوسف تا زمانی‌که برای مَلِک مصر روشن نشد که چه کسی پشت صحنۀ دست بریدن چند زن درباری قرار داشته است از زندان بیرون نیامد.

تربیت از ابتدای زندگی مسئله مهمی است ,آنچنان که والدین وقت و هزینه های زیادی را برای این کار اختصاص میدهند تا فرزندان از همان کودکی تربیت های لازم را کسب وبرای جامعه مفید باشند.امروزه با پیشرفت علم,بچه ها علاوه بر تربیت هایی که والدین تدارک دیده اند کتب تربیتی دیگر راهم مطالعه و به دنبال بهترین آنها هستند. در این بین,امروزه علاقه نوجوانان به مطالعه اناجیل به بیشترین حد خود رسیده است.شایداز مواردی که باعث این علاقه شده تبلیغات به روز از این دین و از طرف دیگر کمکاری و گاهی اشتباهات غیرقابل جبران برخی مبلغان دین اسلام است. در این پژوهش,بررسی تطبیقی صورت گرفته یعنی قراراست به فرزندان عزیزمان به با روش علمی-پژوهشی و کتابخانه ای علم لازم را بدهیم تا خودشان مقایسه کنند کدام دین مسائل زندگی امروزی را بهتر پاسخ میدهد.دراین صورت فرزندانی را خواهیم داشت که تربیت درست را فراگیرند و در دوراهی های زندگی,راه درست را اتخاذ کنند.اگر این مسئله حل نشود به زودی شاهد فرزندانی مسیحی خواهیم بود که والدین آنها مسلمان هستند و در کشاکش مشکلات نمیتوانند یکدیگر را قانع کنند. همچنین دوسوره را در این پژوهش انتخاب کردیم: _سوره مبارکه یوسف چون از طریق رسانه,آشنایی اجمالی با این پیامبر داریم و نکات تربیتی آن هم به روز است. _سوره مبارکه لقمان چون نکات تربیتی بسیار زیبایی را به فرزند خود ارائه میدهد که گویی تماما برای جامعه امروز تبیین شده است. از بین تفاسیر متعدد, دو تفسیر نمونه و نور را انتخاب کردیم چراکه هردو تفسیر,روان و گویا و برای همه اقشار جامعه قابل فهم هستند. از طرف دیگر از بین اناجیل اربعه,انجیل متا را انتخاب کردیم چون تقریبا اتفاق نظر وجود دارد که اولین انجیلی است که نگاشته شده دربین سالهای 37تا63میلادی.همچنین در این انجیل رویدادها و مثلهایی نقل شده که در دیگر اناجیل نیست(علی الشیخ, تولدی نو{سفرمن از مسیحیت به اسلام},34,1387) تعاریف و اصطلاحات: تربیت: قسمت اعظم تربیت,ساختن انسان است و اکثر اخلاقیات آدمی ساختنی هستند و اموری نیست که ریشه اش در وجود شخص باشد مثل شجاعت.سنین کودکی زمان مناسبی برای تربیت انسانها است در این خلال باید توجه داشت که آدمی همواره قابل تغییر است ولی تربیت بعد از این سنین کار دشواری خواهد بود همانطور که سعدی میفرماید:«هرکه در خُردی اش ادب نکنند/دربزرگی ادب از او برخواست/چوب تر را چنان که خواهی پیچ/نشود خشک چون به آتش راست»(مرتضی مطهری,تعلیم و تربیت در اسلام,1367 ,16و57) مقام معظم رهبری درباره تربیت میفرماید:«تربیت در دوران کودکی و سپس جوانی از اهمیت بالایی برخوردار است و این وظیفه ی والدین را در خانواده و وظیفه ی مربیان و معلمان را در فضای آموزشی سنگین تر میکند.»(خدیجه و مرتضی بنده الهی,مقاله تبیین و تربیت از منظر امام خمینی و مقام معظم رهبری,1402) دوراه برای تعلیم وجود دارد یکی راه دل و دیگری راه گوش است.اگر کسی بوی بد گناه را استشمام نمیکند یعنی آموزش و تربیت او صرفا در محدوده گوش بوده و به دل نفوذ نکرده و این کار معلم است که خودش را طوری تربیت کند که دانش آموزان با دیدن او در طول سال تحصیلی رشد کرده و از انجام گناه بیزار شوند.(آیت الله جوادی آملی,سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی) مضمون بسیاری از روایات چنین است:بگذارید کودک تا شش یا هفت سالگی بازی کند سپس به تعلیم و تربیت او همت گمارده و خواندن,نوشتن,قرآن,نماز,حلال و حرام ومعارف دینی را به او بیاموزید و چون به سن نه سالگی رسید اهتمام و تاکید بیشتری مخصوصا برای نماز داشته باشید.همچنین فرزندانتان را با احادیث و سخنان ما آشنا سازید قبل از آنکه مرجئه(فرقه ای منحرف از اسلام)از شما پیشی گرفته و آنان را گمراه کنند.(محمدبن حسن حرعاملی,وسائل الشیعه,4 ,18؛همان,21, 473؛همان,21 ,478)