جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف: این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های آیت‌الله ابوالقاسم خویی و جلال‌الدین سیوطی درباره تواتر قرائات قرآن انجام شده است. اهمیت این موضوع از آن‌جا ناشی می‌شود که بحث تواتر قرائات تأثیر مستقیمی بر اعتبار قرائات سبعه و عشره، و نیز بر مباحث تفسیری، فقهی و آموزشی قرآن دارد. روش: این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته است. نخست، دیدگاه‌های خویی و سیوطی درباره تواتر قرائات گردآوری شد و سپس معیارها و دلایل هر یک به‌طور تطبیقی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، تواتر مطلق قرائات را نمی‌پذیرند. خویی معتقد است که هیچ‌یک از قرائات به‌طور متواتر از پیامبر(ص) نقل نشده و اغلب آن‌ها حاصل اجتهاد قاریان یا نقل خبر واحد هستند. وی میان «تواتر متن قرآن» و «تواتر قرائات» تفکیک قائل می‌شود. در مقابل، سیوطی قرائات سبعه (و به‌طور محدود عشره) را متواتر می‌داند، اما تنها در صورتی که با قواعد عربی و مصاحف عثمانی مطابقت داشته و سند معتبر داشته باشند؛ در غیر این صورت، آن‌ها را شاذ یا ضعیف می‌شمارد. نتیجه‌گیری: بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که گرچه هر دو اندیشمند بر عدم تواتر مطلق قرائات اتفاق نظر دارند، اما معیارهایشان برای پذیرش یا رد قرائات متفاوت است. خویی به اصول اجتهاد و خبر واحد تکیه می‌کند، در حالی‌که سیوطی هماهنگی با مصحف عثمانی و قواعد عربی را معیار اصلی می‌داند. این تفاوت رویکردها اهمیت بازنگری در معیارهای اعتبار قرائات قرآن را آشکار می‌سازد و می‌تواند در رفع شبهات علمی و سامان‌بخشی به مطالعات قرائت‌شناسی مفید باشد.

مفسران فریقین ذیل آیۀ "اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ..." (مائده/ 3) در گذر تاریخ، دیدگاه‌‌‌‌‌‌های مختلفی مطرح کرده‌­اند که بعضی هم‌پوشانی داشته و بعضی به‌­طور کامل متمایزند. با بررسی آرای تفسیری، گاه مشاهده می‌­شود که یک نظر تفسیری با اقبال بیشتری مواجه شده و در برخی قرون اوج گرفته و درمقابل، دیدگاه دیگری تضعیف شده است. در این میان، مفسرانی نیز وجود دارند که برخلاف جریان‌‌‌‌‌‌های تفسیری زمانه، حتی متمایز از رویکردهای مکتبی خود، نظری را برجسته کرده‌‌‌‌‌‌‌اند. تأمل در این نوع مواجهۀ مفسران با آیه یادشده، ضرورت انجام پژوهشی دقیق با رویکردی کمّی و سپس کیفی­‌سازی نتایج برای فهم آرای تفسیری را دوچندان می­‌سازد. پژوهش حاضر به چگونگی ارتباط میان حجم اقوال مفسران و فرازوفرودهای تاریخ پاسخ داده است. یافته‌‌‌‌‌‌های پژوهش از وجود ارتباطی معنادار میان نوسانات مقیاس حجمی اقوال مفسران و تحولات تاریخی عصرشان حکایت دارد؛ ازاین‌­رو بسته به شرایط حاکم بر جامعه، اقوال مفسران با رویکردهای متفاوتی ازجمله سکوت، تقیه، رشد مباحث تفسیری و ... مواجه بوده است. توضیح مطلب اینکه برای نمونه در دوره‌­های بحرانی و جنگ مانند حملۀ مغول یا دورۀ سلاجقه، فرصت مباحثات علمی فراهم نبوده و آثار تفسیری کم­رنگ شده است؛ اما در زمان قدرت سیاسی هریک از دو گروه افزون بر افزایش حجم تفاسیر، مفسران در مقام نقد و پاسخ­‌گویی به نظرات گروه مقابل برآمده‌­اند؛ مانند دورۀ ایلخانان و صفویه که حجم تفاسیر شیعه دربارۀ ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) به‌علت موقعیت اجتماعی و سیاسی رشد محسوسی داشته است.

شأن تفسیری و تبیینیِ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام در طول تاریخ تفسیر قرآن، موضوع گفتگو و نظر میان قرآن‌پژوهان مختلف بوده و همچنان نیازمند رویکردهای نوین مطالعاتی است. البته جایگاه تفسیری ایشان به‌مثابۀ عالمان قرآن در آموزه‌های دینی اثبات شده، اما چگونگی و سازوکار این شأن هنوز به‌درستی تبیین نشده است؛ از‌این‌رو برخی اساساً نیاز به «تفسیر» را انکار کرده‌اند‌ و بعضی دیگر نیز رجوع به آیات را برای تفسیر کافی دانسته‌ و راه قرآن‌بسندگی پیموده‌اند. پژوهش حاضر با هدف جبران این کاستی بر آن است با رویکرد نوین معناشناختی و بهره از آموزه‌های دینی، جایگاه مفسّر و مبیّن الهی قرآن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام تثبیت کند، شؤون تفسیری ایشان را از دیدگاه زبان‌شناختی توضیح دهد و مردودبودنِ نظریۀ قرآن‌بسندگی را اثبات کند. این مطالعه نشان می‌دهد گرچه قرآن ذاتاً در دلالت، تامّ و واضح است؛ اما تنها «مخاطبان خاصِ» هر دسته از آیات می‌توانند معنای مشخص آن را در ساختار دلالت زبان‌شناختی، طی فرایند «تفسیر» و در «کاربرد» کشف کنند. بنابراین، مستمعانِ غیرمخاطب برای دانستن کاربرد و موضع آیات و یافتن جهت دلالت الفاظ، نیازمند تفسیر و تبیین ازسوی عالمان قرآن علیهم السلام خواهند بود.