جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تفسیر اجتماعی شاخه ای از تفسیر اجتهادی با گرایش اجتماعی است که در آن مفسر تلاش می کند بین نظریه قرآن و مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار کند و در جنبه های اجتماعی از مسائل اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی به ارائه تئوری پرداخته، مشکلات را پیش بینی و به شبهات محتلف پاسخ دهد.یکی از موضوعاتی که می توان در این گونه از تفاسیر به صورت خاص جستجو کرد مساله پلورالیسم دینی و آیات موهم کثرت گرایی دینی است. با توجه به اینکه مفسر در گرایش اجتماعی، روحیه ای اجتماع گرایانه دارد و آیات و احکام دینی را از زاویه فردی نمی بیند و به شبهات و اشکال های مخالفان قرآن و اسلام توجه کرده و پاسخ می دهد؛ بررسی دیدگاه های این دسته از مفسران در برخورد با این موضوع جای پژوهش دارد که می توان از تفاسیری چون تفسیر روان آیت الله مشکینی، تفسیر القرآن الحکیم(المنار) محمد رشید رضا، التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب،الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه علامه صادقی تهرانی، تفسیر من وحی القرآن محمد حسین فضل الله، تفسیر کاشف محمد جواد مغنیه، تفسیر من هدی القرآن محمد تقی مدرسی، تفسیر مراغی، فی ظلال سید قطب، تفسیر الشعروای علامه شعراوی، التفسیر الحدیث دروزه،تفسیر نمونه آقای مکارم شیرازی،تفسیر پرتویی از قرآن طالقانی و از تفاسیر جامع، تفاسیری چون اطیب البیان، المیزان،... استفاده کرد. ما در این پژوهش برآنیم به طور خاص به تحلیل آراء مفسران اجتماعی ذیل دو آیه موهم پلورالیسم دینی(آیات62 سوره بقره و 69 سوره مائده) بپردازیم.

این پایان‌نامه پیرامون مسئله‌ی ",تکثر ادیان و یگانگی آن‌ها", است؛ که یکی از مهم‌ترین مباحث در علم کلام جدید و فلسفه دین به شمار می‌رود و در محافل علمی و دینی مورد توجه قرار گرفته است. در این پایان نامه ابتدا به تبیین اصطلاحات پایه مورد استفاده در پژوهش پرداخته و سپس برجسته‌ترین نظریه‌ها و دیدگاه‌ها درباره پیدایش دین تبیین می شود. همچنین دلایل اصلی طرح بحث وحدت وکثرت ادیان از سوی اندیشمندان، و نیز اختلاف دیدگاه‌ها درباره‌ی آن در میان متفکران امامیه بررسی می شود و در نهایت تصویری از واقعیت چندگانگی و اختلاف در میان انسان‌ها ارائه شده و دیدگاه مکتبی که با تکثر ادیان سازش نداشته را درباره‌ی تکثر و چگونگی مواجهه با آن تشریح کرده است. در این پژوهش به این نتیجه رسیده ایم که برخی از دیدگاه های گوناگون در پیدایش دین موجب پدید آمدن تکثرگرایی شده است و نه دیدیگاه و از طرف دیگر طرح مسئله تعددگرایی در اندیشه امامیه بازتاب داشته و موجب پدید آمدن دیدگاه های گوناگونی شده است؛ زیرا این دیدگاه اساس دین را هدف گرفته است. از این‌رو، پس از اینکه مقصود از وحدت دین را تبیین کرده که دین نزد خداوند متعال یکی بیش نیست وهمچنین نظریه‌های مختلف در خصوص ",تکثر ادیان", را توضیح دادیم، به این نتیجه رسیدیم که سید حسین نصر بر وحدت غایی ادیان تأکید کرده و از اختلاف در تجلیات آن‌ها سخن گفته است. از سوی دیگر، عبدالکریم سروش نظریه‌ی تکثر دینی را بر اساس نوع فهم دینی و تفسیرهای متفاوت از تجربه‌ی دینی بنیاد نهاده است. در طرف دیگر نیز تبیین می شود که قائلان به وحدت دین، آن را اصلی درست تلقی کرده که آیات قرآن کریم بهترین شاهد درستی آن می باشد. آن ها بر این اساس از این اصل قرآنی در برابر دیدگاه‌های مخالف این گونه دفاع کنند که دلائل کثرت گرایی را به چالش کشیده و نادرستی آن را اثبات می کنند، با این حال، طرفداران نظریه‌ی وحدت گرایی دینی به تکثرگرایی در رفتار قائل بوده و زندگی مسالمت آمیز با مخالف را از طریق آزادی در انتخاب باور و آزادی انجام شعائر دینی و اینکه با کتابی می توان ازدواج کرد را توصیه می کنند.

درباره ملاک حقانیت دین دو نگاه واقع‌گرایانه و عمل‌گرایانه وجود دارد. آقای ملکیان یکی از کسانی است که با نفی رویکرد واقع‌گرایانه از رویکرد عمل‌گرایانه دفاع می‌کند. ایشان با تشریح برخی ملاک‌های واقع‌گرایانه و نقد آنها، رویکرد پراگماتیستی را برگزیده است؛ به این صورت که هر دینی که بتواند انسان‌ها را از رذایل اخلاقى دور و به فضایل اخلاقى نزدیک کند و نیز بتواند مشکلات ذهنى و روانى آنان را مرتفع سازد، به معنای حقیقی کلمه دین است و هیچ ملاک دیگری نمی‌تواند دین را از غیر دین متمایز کند. با توجه به اشکال‌های متعدد ملاک فوق از جمله انحصار حقانیت دین به ملاک روان‌شناختی، نسبی‌گرایی دینی، نگاه ابزاری به دین و نادیده‌انگاشتن کارکردهای اصلی آن، تنها رویکرد درست در ملاک حقانیت یک دین، ملاکی واقع‌گرایانه است که در قالب ارتباط وحیانی بنیان‌گذار دین و ارائه معجزه از سوی ایشان حاصل می‌گردد.

این مقاله بر آن است تا رابطه تجربه دینی و پلورالیسم دینی را مورد بررسی قرار دهد. ابتدا سعی شده است تعریف روشنی از تجربه دینی و پلورالیسم دینی به دست داده شود. تجربه دینی به معنای مواجهه انسان با امور ماوراء الطبیعی یا مشاهده و مشارکت در آن ها یا دریافتی است که متعلق آن خدا یا امور مرتبط با خداست. پلورالیسم دینی راهی برای تبیین تنوع و کثرت ادیان و حیانی و غیر وحیانی است و بر آن است که تمامی ادعاهای ادیان می تواند به وجهی صحیح باشد: سپس این نکته مورد بحث قرار گرفته که جان هیک - مبتکر پلورالیسم دینی در دوره معاصر - پلورالیسم دینی را بر تجربه دینی و تجربه دینی را بر نظریه کانت درباره فنومن و نومن مبتنی کرده است. در ادامه اشکالات نظریه فنومن و نومن آشکار گردیده سپس روشن شده است که این اشکالات به پلورالیسم دینی هم سرایت می کند. در پایان این نتیجه گرفته شده است که پلورالیسم دینی به لا ادری گری منتهی می شود زیرا هیک بر ان است که هیچ مفهومی از مفاهیم انسانی را نمی توان به واقعیت متعالی نسبت داد و یا به مقبولیت و حقانیت یک دین خاص.