جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله، مسئله ما این است که با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی متکی به اسناد کتابخانه‌ای، مفهوم دو مؤلفه «اقامه دین» و «حاکمیت دین» در دین شناسی آیت الله خامنه ای و ادله کلامی ایشان برای اثبات «اقامه دین» و «حاکمیت دین» به عنوان اجزای دین اسلام را تحقیق و تبیین کنیم. یافته های تحقیق نشان می دهد که «اقامه دین» به معنای عمل به آن در همه شئون زندگی، یکی از اجزای اسلام است. مجموع «معارف و احکام» و «تحقق خارجی» آنها دین اسلام را شکل می دهد و اسلام بر اقامه همه اجزای دین و عدم اکتفا به تحقق بعضی از آنها اصرار دارد. «حاکمیت دین» نیز یکی از اجزای دین اسلام است. اسلام هم دارای «حاکمیت عام حُکمی» است که به معنای شمول احکام نظام بخش آن بر همه شئون حیات انسان است و هم دارای «حاکمیت عام عینی» بر جامعه است که مظهر آن، حاکمیت سیاسی اجتماعی اسلام است.

بازخوانی بحث مشروعیت در فلسفه سیاسی اسلام - که با اصل قرار دادن مفهوم «ولایت» و بررسی آن در مقاله حاضر انجام می‌شود- این سخن را تبیین می‌کند که ریشۀ لغوی مفهوم «ولایت»، دلالت بر شکلی از قرب و نزدیکی می‎کند و موجب ثبوت آثار مختلف می‎شود. بنابراین می‎توان با به کار گرفتن این مفهوم در علوم سیاسی، آن را به‌عنوان ملاک مشروعیت حکومت دینی معرفی کرد. این امر با رویکرد قرآنی – و نه فقهی- به مفهوم ولایت امکان‎پذیر است؛ زیرا در این رویکرد، ولایت، پیوند و ارتباط قلبی فرد مؤمن با خداوند معرفی می‎شود که آثار مختلفی بر آن مترتب میگردد. یکی از اصلی‎ترین آثار جریان این مفهوم در اجتماع، تألیف قلوب مؤمنان و برقرار شدن ارتباط اجتماعی است که در قرآن به اخوت تعبیر می‎شود و از همین رو بر پایۀ این ارتباط، جامعۀ اسلامی شکل می‎گیرد. در چنین بستری، ازآنجاکه معصوم و یا فقیه در زمان غیبت، قرب و نزدیکی قلبی بیشتری نسبت به سایر مؤمنان دارد، دارای حق تصرف و تشریع در نسبت با آنان می‎شود و درنتیجه می‎توان ولایت را ملاکی برای مشروعیت حکومت فقیه در جامعۀ دینی دانست. با تبیین این امر به‌خوبی مشخص می‎شود که حکومت مبتنی بر ولایت فقیه، یکی از کامل‎ترین اشکال مردم‎سالاری است؛ زیرا این مردم‎سالاری، برخاسته از مرتبۀ قلب و مبتنی بر ارتباط الهی افراد با خداوند است.

مباحث این کتاب، با نگرشی بر نظام حکومتی اسلام و تبیین اصول و مبانی حکومت اسلامی، ذیل شش فصل سامان یافته است .در فصل اول، ارتباط دین و دولت با این مقولات بررسی و تبیین می‌شود :متفکران اسلامی و همبستگی دین و دولت، تفکیک دین از دولت در غرب، حکومت دینی و ابهامات و ریشه‌های اندیشه تفکیک دین و دولت در میان مسلمان .در فصل دوم و سوم که((اسلام و حکومت)) عنوان گرفته، مولف ضمن برشمردن جایگاه دولت، در نظام عبادی اسلام، ضرورت تشکیل حکومت و ویژگی‌های حکومت پیامبر اسلام(ص) را بیان می‌کند و در فصل چهارم شرایط و ویژگی‌های رئیس دولت اسلامی و رهبر دولت اسلامی را باز می‌گوید .فصل‌های دیگر کتاب عبارت‌اند از :خاستگاه دولت اسلامی و اختیارات دولت اسلامی .

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به واکاوی آراء دو اندیشمند شیعه، شهید سید محمدباقر صدر و استاد علی صفائی حائری، در باب چیستی و چگونگی حکومت دینی در عصر غیبت می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حکایت از آن دارد که این دو متفکر، با وجود اشتراک در غایت نهایی یعنی استقرار حکومت اسلامی مبتنی بر ارزش‌های دینی، در مبانی نظری، مسیر تحقق و سازوکارهای عملیاتی دارای تمایزات ساختاری هستند. شهید صدر با تکیه بر منظومه فقهی-اصولی و با محوریت نظریه «ولایت فقیه»، الگویی نهادی و ساختارمند را طرح می‌کند که در آن مشروعیت الهی از طریق نصب عام فقیه جامع‌الشرایط تأمین شده و مقبولیت مردمی تجلی می‌یابد. در مقابل، صفائی حائری با رویکردی تربیتی-انقلابی و تأکید بر «دولت آموزگار»، اولویت را به خودسازی و تحول فرهنگی-اخلاقی جامعه می‌دهد و حکومت را نه به مثابه سازه‌ای صرفاً حقوقی، بلکه به عنوان تجلی عینی بلوغ فکری و عملی امت و زمینه‌ساز حکومت معصوم می‌داند. این مطالعه با مقایسه این دو الگو در مؤلفه‌های کلیدی چون مشروعیت، غایت، ساختار، نقش مردم و جایگاه ارزش‌ها، در نهایت نشان می‌دهد که این دو دیدگاه نه تنها در تقابل نیستند، بلکه در ترسیم افق حکومت دینی می‌توانند به عنوان دو حلقه مکمل در سطوح «ساختارسازی» و «بسترسازی» تلقی گردند.