جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پرسش از امکان و چگونگی تغییر باورهای دینی مسئله جدیدی نیست و قرن هاست که توجه محققان مختلف را به خود معطوف کرده است؛ اما در چند دهه اخیر دانشمندان علوم شناختی، به خصوص در شاخه رواشناسی شناختی دین، از منظری دیگر و با بررسی سازوکارهای شناختی به تبیین این مسئله پرداخته‌اند. تصور عمومی این است که ابتدا باورها از طریق استدلال‌ورزی یا شواهد انضمامی برای فرد تغییر می‌کنند و سپس در رفتارها متناسب با باورهای جدید تغییراتی حاصل می شود؛ اما بررسی های جدید نشان می‌دهد رابطه میان رفتار و باور پیچیده است به طوری که رفتارها نیز تأثیر مستقیمی در تحول و تغییر باورها دارند. از این مسئله برمی آید که صرفاً استدلال و شواهد دیگر بر تغییر باورها اثرگذار نیستند و عوامل دیگری نیز در این زمینه دخیل اند. لئون فستینگر با طرح «نظریه ناهماهنگی شناختی» در کتابی با همین عنوان که برای اولین بار در سال 1957 منتشر شد این‌گونه استدلال می‌کند که وقتی باورها و رفتارهای یک فرد ناسازگار باشد، ناراحتی روانی یا ناهماهنگی شناختی را تجربه می‌کند. این ناراحتی به او انگیزه می دهد که باورها یا رفتارهای خود را برای بازگرداندن ثبات تغییر دهد Festinger, L. 1957:37).) از زمان کتاب فستینگر، مطالعات متعددی رابطه بین رفتار و تغییر باور را بررسی کرده‌اند، از جمله این ایده که تغییر رفتار می‌تواند مقدم بر تغییر باور باشد. هر چند عوامل موثر بر تغییر باور منحصر در رفتار هم نیست و عوامل دیگر شناختی نیز در این زمینه تاثیر دارند. علوم شناختی که از شاخه‌های اصلی علوم شناختی است و بیشترین تحقیقات را در باب دین به خود اختصاص داده است، به شکل عینی و انضمامی به نحوه تولید باور و چگونگی تغییر آن می‌پردازد و در چند دهه اخیر تحقیق درباره باور دینی نیز یکی از دغدغه‌های اصلی این حوزه مطالعاتی شده است. این شاخه یک حوزه مطالعاتی میان رشته ای است که بر فرآیندهای شناختی زیربنای باورها، نگرش ها و رفتارهای دینی تمرکز دارد. این رشته مطالعاتی به دنبال درک این موضوع است که مردم چگونه اطلاعات دینی را درک، تفسیر و به خاطر می سپارند و همچنین چگونه درباره دین استدلال می کنند و تصمیم می گیرند. علوم شناختی دین از نظریه ها و مدل های شناختی مختلفی برای مطالعه موضوعاتی مانند شناخت دینی، تجربه دینی، زبان دینی و استدلال دینی استفاده می کند. محققان در این زمینه از روش‌هایی از علوم شناختی، علوم اعصاب و سایر رشته‌های مرتبط برای بررسی سوالاتی مانند: مردم چگونه باورهای دینی را شکل می دهند و حفظ می کنند؟ چه فرآیندهای شناختی در تجارب دینی دخیل است؟ مردم چگونه درباره مفاهیم و مسائل دینی استدلال می کنند؟ هدف علوم شناختی دین ارائه درک عمیق تری از زیربنای شناختی باورها و اعمال دینی، و روشن کردن راه هایی است که در آن دین با سایر جنبه های شناخت و رفتار انسان تعامل دارد. در واقع این رویکرد به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که باورها، احساسات و عواطف دینی یا الاهیاتی چگونه در ذهن انسان بازنمایی شده، تغییر می‌یابند و منتقل می‌شوند؟ این رویکرد نشان می‌دهد که باورهای دینی صرفاً نتیجه آموزش و تأثیرات فرهنگی و اجتماعی نیستند، بلکه دست برخی باورهای دینی در ساختار شناختی انسان از پیش وجود دارند. تحقیقات در علوم شناختی دین نشان داده است که باورهای دینی در طول حیات فرد تحت تأثیر مکانیسم‌های شناختی مختلف تغییر و تحول می‌یابند. (Barrett, J. L. 2017: 9) برخی از محققان معتقدند این باورهای شهودی اولیه قابل تغییر نیست، ولی دسته‌ای دیگر معتقدند اساساً باورها از طریق آموزش و تجربه شکل می‌گیرند و همه باورها قابل تغییرند؛ به عنوان مثال، برخی معتقدند قرار گرفتن در معرض اطلاعات یا تجربیات جدید ممکن است باعث شود افراد باورهای خود را زیر سوال ببرند و به طور بالقوه آنها را تغییر دهند. تاریخچه تحقیق درباره امکان تغییر باورهای دینی به روزهای اولیه روانشناسی و انسان شناسی بر می‌گردد. محققان اولیه مانند ویلیام جیمز و امیل دورکیم به بررسی نقش دین در تجربه و جامعه انسانی پرداختند؛ با این حال، تا نیمه دوم قرن بیستم بود که علوم شناختی دین به عنوان یک حوزه مطالعاتی متمایز ظاهر شد. از آن زمان، محققان این حوزه مطالعات متعددی را برای کشف مکانیسم‌های شناختی زیربنای باورهای و مناسک الاهیاتی انجام داده‌اند . برخی از این مطالعات بر امکان تغییر باورهای دینی تمرکز کرده و عوامل مختلفی را که ممکن است بر این فرآیند تأثیر بگذارند، از جمله آموزش، مواجهه با فرهنگ‌های مختلف و سوگیری‌های شناختی بررسی کرده‌اند. به طور کلی، این تحقیق نشان می‌دهد که تغییر باورهای دینی و الاهیاتی فرآیند پیچیده‌ای است که ممکن است طیفی از عوامل شناختی، اجتماعی، فرهنگی و عواطف را شامل شود. با وجود این برای درک کامل مکانیسم‌های نهفته در این فرآیند تحقیقات بیشتری مورد نیاز است که در مطالعات بین رشته ای امکان رسیدن به نتایج مطلوب تر را تسهیل می کند. این رویکرد برای تأیید مدعیات خود از روش علوم تجربی و شواهد و یافته‌های آن بهره می‌گیرد. با این تفاصیل نظریه رایج در خصوص منشأ باور دینی آن است که دست کم برخی باورهای دینی در بدو تولد و بدون نیاز به آموزش در ساختار شناختی ما وجود دارند و انسان به شکل طبیعی مستعد رشد باورهای دینی است. این نظر اگرچه مخالفینی نیز دارد، اما به عنوان نظریه غالب در میان دانشمندان علوم شناختی دین پذیرفته شده است. سوالاتی که اینجا ممکن است پیش آید این است که این باورهای شهودی آیا قابل تغییر، سرکوب یا از بین رفتن هستند؟ اگر باور دینی منشأ طبیعی دارد و ریشه در ساختار شناختی ما دارد و به عبارت دقیق‌تر، محصول تکامل مغز انسان است تنوع باورهای الاهیاتی از کجا ناشی شده و تغییرات و تحولات آنها چگونه قابل تبیین است؟ در طول حیات فرد چگونه و طی چه فرآیند شناختی این اتفاق رخ می‌دهد؟ علل و عوامل شناختی این تغییرات چیست؟ در این خصوص نظرات مختلفی ابراز شده است که برای رسیدن ب

روش‌شناسی علوم سهم به سزایی در شناخت علوم و کاربست عملی آنها ایفا می‌کند. از مهم‌ترین مباحث کلامی، بحث درباره روش استنباط گزاره‌های اعتقادی و شناخت کارآیی یا عدم کارآیی ادله ظنّ آور است. کمال الحیدری نخستین دانشمندی است که با غیرممکن دانستن تحصیل یقین منطقی، از حجیت قطع اصولی در باورهای دینی سخن گفته و بر کفایت مواجهه احتمال آلود با معرفت‌های اعتقادی تأکید کرده است. این مقاله با روش تحلیلی و رویکردی انتقادی به دنبال بررسی و ارزیابی کارآمدی و اعتبار کاربست قطع اصولی در مسائل اعتقادی می‌باشد. پرسش اساسی این است که چه نسبتی میان قطع اصولی و باورهای دینی وجود دارد و آیا اساساً می‌توان قطع اصولی را در مسائل اعتقادی معتبر و کارآمد دانست؟ یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که قطع اصولی به دلیل کاستی‌ها و نواقص معرفت-شناختی در استنباط گزاره‌های اعتقادی معتبر و کارآمد نیست و با محدودیت‌های بی‌شماری مانند: نقص کاشفیت، شخصی بودن حجیت، عدم شمولیت و تأخیر رتبه دلیلیت مواجه است، این در حالی است که لازمه حجیت آن در باورهای دینی پیامدهای متعددی همچون: شکّاکیت، نسبیّت، پلورالیسم، منتفی شدن داوری و نقد و نظر، لزوم دور و نفوذ عقائد خرافی می‌باشد.

در پژوهش حاضر، از منظر فلسفه دین کاربردی، به نقد رویکرد ضدبیّنه­جویانه پلنتینگا پرداخته شده است؛ با این هدف که نشان داده شود چگونه موضعی در معرفت­شناسی، می­تواند تبعات عملی منفی در پی داشته باشد. ادعای اصلی مقاله این است که ورود به عصر پسامدرن و فاصله گرفتن اندیشمندانی چون پلنتینگا از عقلانیت عام و فرو نهادن معیارهای آن، از جمله وظیفه مستند کردن دعاوی، به بیّنه کافی، در نهایت سبب شده است تا عقل، یا به­کلی از حوزه مباحث دینی خارج گردد و یا از نوعی عقلانیت منطقه­ای،‌ سخن به میان آید. نتیجه این گذار،‌ در هر دو حالت، مسدود شدن باب گفتگو میان پیروان ادیان مختلف از یک سو و دینداران و غیردینداران، ‌از سوی دیگر، و در نهایت، محروم ماندن انسان­ها از در اختیار داشتن معیارهای عام و مورد وفاق، در نقد باورهای یکدیگر است. انسداد باب گفتگو و نقد، وقتی در کنار این واقعیت قرار می­گیرد که میان باورها و اعمال، پیوند وثیقی وجود دارد، مسأله ابعاد ناگوارتری می­یابد؛ زیرا با از میان رفتن معیارهای عام نقد باورها، نقد اعمال برآمده از آنـها نیز مقدور نخواهد بود و همه گروه­ها، از جمله گروه­های افراط­گرا می­توانند خود را معاف از پاسخگویی در قبال اعمالشان بدانند و عملا جنایات احتمالی خویش را نیز موجّه جلوه دهند.

ترجمه ماشینی: یکی از لذت‌ها و امتیازات دانش‌آموزی، فرصت قدردانی از دوستان و همکاران به مناسبت انتشار است. مانند بسیاری از اولین کتاب‌های علمی، این اثر حاضر به‌عنوان یک پایان‌نامه دکترا پیدایش کرد، و از این رو اولین و عمیق‌ترین قدردانی من باید به پروفسور اس. مربی من فقط هموطنان من "تامسونی های قدیم" می توانند قدر بدهی مشترک ما را به این قرون وسطایی بزرگ که معلم و مشاوری باشکوه نیز بود بدانند. در حال حاضر در دوران بازنشستگی، او همچنان الهام‌بخش اصلی و الگوی تمایز علمی ما است. من همچنین بسیار مدیون یکی دیگر از مربیان سابق و همکار ارشد و رئیس کنونی خود در دانشگاه دنور، پروفسور آلن دی. برک هستم، که همراه با روسای دانشگاه ادوارد آ. لیندل و گرهارد اچ. مونتینگر، دائماً پیشرفت من را تشویق و یاری کردند. و نسخه خطی را در مراحل پایانی خود بخوانید و پیشنهادهای ارزشمند زیادی در مورد سبک و ماهیت ارائه می دهد. دانشگاه من از من حمایت سخاوتمندانه ای در قالب بودجه تحقیقاتی و خدمات دفتری ارائه کرد. من سپاسگزارم. آن دسته از همکارانی که این کمک را ممکن کردند، و همچنین به دوستانی در مؤسسات دیگر که دانش خود را به اشتراک گذاشتند و مکرراً توصیه های مفیدی ارائه کردند.

ترجمه ماشینی: این مجموعه مقالات (شامل سه مقاله کاملاً جدید) توسط یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان معرفت‌شناسی فراتر از دو مورد از سوءتفاهم‌شده‌ترین موضع‌گیری‌ها در فلسفه - مبناگرایی و انسجام‌گرایی است. آئودی یک مبانی گرایی درونگرایانه و معتدل را پیشنهاد می کند که برخی از فضایل انسجام گرایی و قابلیت اطمینان را در بر می گیرد. او تمایزات مهمی را بین وابستگی معرفتی مثبت و منفی، نظریه‌های ماهوی و مفهومی طبیعت‌گرایانه، باورها و گرایش‌های اعتقادی، باورهای استنتاجی از نظر اپیزودیک و ساختاری، درون‌گرایی مرتبه اول و دوم، و رد کردن در مقابل رد شک‌گرایی ایجاد می‌کند. این تضادها نه تنها در مورد باور عقلانی، بلکه در مورد عمل عقلانی و عقلانیت امیال و نیات نیز اعمال می شود. موضع کلی، نظریه‌ای کثرت‌گرایانه، نسبتاً عقل‌گرایانه، درونگرایانه از توجیه و برداشتی تا حدی برون‌گرایانه از دانش است. با این حال، به واسطه ارائه نظریه عقلانیت و نیز گزارشی از دانش و باور موجه، فیلسوفان اخلاق، علم، و علوم اجتماعی و معلمان و دانشجویان معرفت شناسی را مورد توجه قرار خواهد داد.

چگونگی توجیه باور به خدا و اثبات صدق وحقیقت این باور یکی از دغدعه‌های مومنانه بوده است که درطول زمان الگوهای مختلفی را برای توجیه آن به کار برده‌اند. این تحقیق با توجه به اهمیت کلام معصومین علیهم‌السلام برای حرکت در مسیر شناخت حق، روایات اصول کافی را محوری در جهت یافتن الگوهای خداباوری و کارکردها و گستره آنها قرار داده است. یافته‌های این پژوهش نشان داد که روایات معصومین از سه الگوی عقل‌گرایی، ایمان گرایی و عمل‌گرایی برای توجیه باور به خدا سود جسته‌اند. گستره الگوهای عقل‌‌گرایانه، اثبات اصل وجود خدا و توحید و تبیین صفات الهی است؛ اما روایات کافی برای توصیف خداوند، تنها به الگوهای ایمان‌گرایانه متمایل شده‌اند. الگوی عمل‌گرایی نه تنها نفی نشده بلکه نحوه مواجهه معصومین علیهم السلام با ملحدان، استفاده از این الگو را برای مخاطبینی که خدا را انکار می‌کنند نشان داد. در حالی که بار معرفتی الگوی عقل گرایی، ایمان تفصیلی را در پی دارد و الگوی ایمان گرایانه به ایمان اجمالی و یقین روان‌شناختی منجر می‌‌گردد الگوی عمل‌گرایی لزوماً به تولید ایمان دینی منتهی نمی‌شود اما از باب جدال احسن صرفاً برای اقناع و دعوت کفار به مقوله خداباوری است. با توجه به نوع مخاطب، کارکردهای متفاوت الگوها روشن شد: الگوی عقل‌گرایی در اثبات صدق باور دینی، پایه‌گذاری ایمان عقلانی، دفع شبهات و اسکات خصم، به کار رفته؛ کارکرد ایمان‌گرایی در پایه بودن باور الهی، تنبیه و تذکر و اشتداد معرفت بوده و از عمل‌گرایی، برای اقناع و دعوت و فرو ریختن جزم‌اندیشی ملحدانه سود جسته‌اند.

فلسفه ی تحلیلی یکی از جریان های مهم و پویا در فلسفه ی غرب است. این مکتب فلسفی از ابتدای پیدایش تا به امروز، مراحل و تطوراتی را از سر گذرانده است. به چند روش می توان یک مکتب فلسفی را مرور کرد که یکی از آن ها بررسی مسایل و موضوعات مهم آن است. در درسگفتار پیش روی، مروری بر مکتب فلسفه ی تحلیلی بر اساس سه موضوع محوری معنی، صدق و توجیه می شود و در ذیل هر موضوع به نظریات مهم در این مکتب فلسفی اشاره می شود. در خلال بحث ها، بسیاری بررسی های تطبیقی میان فلسفه تحلیلی و دیگر فلسفه ها نیز بیان می شود.

در معرفت شناسی معاصر نکته مهم و اساسی این است که معرفت تنها یک باور صادق نیست. بلکه باوری است که صادق موجه باشد. نویسنده نیز در این نوشتار با تمایز نهادن یان فهم و معرفت در صدد بیان این مطلب است که برای فهم یک گزاره باید دلیل صدق آن گزاره را نیز دانست. نویسنده در ادامه با به کارگیری رویکرد ابزار انگارانه هیومی نسبت به معرفت به تبیین نظرگاه خاص افلاطونی و ارسطو و نقاط اشتراک و افتراق هر یک از این دو دیدگاه با نظر گاه هیوم می پردازد. او همچنین به پیروی از ریچر هر سه نوع عقلانیت - ادراکی سنجش گرانه و عملی را متکی بر هم می داند و بر آن است که باور موجه باوری عقلانی است. او در پایان نتیجه می گیرد که در باب عقلانیت آدمی یک مفهوم واحد وجود ندارد و انسان غیر از یک هوش کامل صرف توانایی های دیگری نیز دارد که در معرفت شناسی جدید باید به آن ها توجه شود.

بنا بر تحلیل سه‌جزئی رایج در معرفت‌شناسی غربی، معرفت عبارت است از باور صادق موجه. اما کیث لرر به‌جای باور، پذیرش با هدف احراز حقیقت و اجتناب از خطا را قرار داده، درباره چیستی صدق نیز معتقد به نظریه علامت‌زدایی است. وی در پاسخ به مسأله گتیه، نقض‌ناپذیری و عدم ابتنای توجیه بر باور کاذب را به عنوان شرط چهارم معرفت مطرح می‌کند. و در مقام مهم‌ترین نظریه‌پرداز انسجام‌گروی در توجیه معرفت، با ابداع اصطلاحات متعدد و ارائه مجموعه‌ای پیچیده از تعاریف گوناگون درصدد تبیین تحلیل خویش از حقیقت معرفت با روی‌کرد انسجام‌گروانه در توجیه برآمده، در نهایت بدین نتیجه می‌رسد که S به گزاره p معرفت دارد اگر و تنها اگر (1)S گزاره p را بپذیرد، (2) گزاره p صادق باشد، (3) S در پذیرش گزاره p به‌طور کامل موجه باشد، یعنی پذیرش p برای شخص S بر پایه منظومه مقبول او در آن زمان نسبت به پذیرش‌های رقیب، معقول‌تر باشد، بدین معنا که منفعت معرفتی محتمل آن برای فاعل شناسا بیش از منفعت معرفتی محتمل همه رقبایش باشد، و (4) توجیه S در پذیرش گزاره p با هیچ گزاره کاذبی نقض نشود، یعنی پس از کنار گذاشتن همه باورهای اشتباه از منظومه پذیرشی فرد، پذیرش گزاره p هم‌چنان نسبت به رقبای خود معقول‌تر باشد. حاصل تحلیل لرر این است که معرفت چیزی بیش از توجیه نقض‌ناپذیر نیست. افزون بر نقدهای اساسی که بر مبادی انسجام‌گروی لرر وارد است، اصل دیدگاه وی نیز دارای اشکالات متعددی است. انسجام‌گروی لرر افزون بر اشکالات عام انسجام‌گروی در توجیه مثل لزوم دور و تسلسل در توجیه، گسستگی منظومه منسجم از واقعیت و نسبیت در معرفت، گرفتار اشکالات دیگری نیز می‌باشد که 1) ناتمامی اصل قابلیت اعتماد فاعل معرفت بر خودش، 2) نادرستی تفسیر انسجام به معقولیت یک پذیرش نسبت به رقبایش، 3) ناتمامی فرض منتقد دانای کل و نیز 4) نادرستی شرط چهارم و ابهام در تفسیر نقض‌ناپذیری از جمله آن‌هاست.