جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با عنوان «بازنگری در اصول و فروع دین اسلام در مذهب شیعه» با هدف بازتعریف مفهومی و ساختاری آموزه‌های بنیادین دینی در دو عرصه‌ی اعتقاد و عمل با تاکید بر آراء مذهب شیعه امامیه (اثنی عشریه) در این خصوص، به نگارش درآمده است. مسئله‌محوری این تحقیق در این نکته نهفته است که طبقه‌بندی‌های رایج از اصول و فروع دین، به‌ویژه در سنت شیعه امامیه، اغلب مبتنی بر رویکرد کلامی، تاریخی، سیاسی و بدون اتکا به معیاری جامع در تعیین «اصل» و «فرع» صورت گرفته است؛ به گونه‌ای که گاه میان اصل و فرع، و نیز میان ضروری و بنیادین، خلطی معرفتی به چشم می‌خورد. درواقع این تحقیق نشان می‌دهد که اصطلاحات مذکور از ثبات ذاتی برخوردار نبوده و در طول تاریخ، متناسب با نیازهای زمان و مقتضیات اجتماعی دچار تغییر و بازتعریف شده‌ است. لذا، این مفاهیم بیش از آنکه صرفاً بازتابی از آموزه‌های وحیانی با تکیه بر معناشناسی اصل و فرع باشند، محصول تعامل انسان با شرایط تاریخی و تفاسیر کلامی بوده‌اند. ازاین‌رو، این پایان‌نامه با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای (ترکیب منابع نقلی، عقلی، کلامی و تفسیری)، به بازبینی جدی مفاهیم «اصل» و «فرع» پرداخته و تلاش دارد نظامی دقیق‌تر و سازگارتر با مبانی دینی برای این تقسیم‌بندی ارائه دهد. در فصل نخست این پژوهش، مفهوم «اصل» و «فرع» در چارچوب‌های معنایی گوناگون تحلیل شده و سپس دیدگاه مکاتب برجسته کلامی اهل‌سنت درباره‌ی اصول و فروع دین اسلام، با در نظر گرفتن تطور تاریخی و تحول مفهومی این دو اصطلاح، مورد بررسی قرار گرفته است. فصل دوم به تحلیل آرای مکاتب مختلف شیعه، شامل زیدیه، اسماعیلیه، شیخیه و امامیه (اثنی‌عشریه)، در باب اصول و فروع دین اختصاص دارد؛ به‌ویژه با تمرکز بر مبانی کلامی و علل شکل‌گیری این تمایز در درون سنت شیعی. در فصل سوم، پس از تبیین منظومه‌ی اعتقادی امامیه، تلاش شده است با رویکردی معناشناختی و ساختاری به واژه‌ی «اصل» در مقام بنیان لایتغیر، عنصر هویتی و ستون فکری نظام دینی سه اصل اعتقادی بنیادین دین اسلام استخراج و بازتعریف گردد. این اصول عبارت‌اند از: الف) خداباوری توحیدی، به‌مثابه بنیاد هستی‌شناختی و متافیزیکی، و منشأ تمام باورهای دینی؛ ب) نبوت حضرت محمد (ص)، به‌عنوان واسطه‌ی دریافت و ابلاغ وحی، مرجع تشریع، و محور هدایت الاهی؛ ج) ایمان به معاد، در جایگاه غایت آفرینش، معیار عدل الهی، و محرک بنیادین رفتار انسانی. این اصول با تکیه بر تحلیل محتوای آیات قرآنی، روایات معتبر و استدلالات عقلانی، به‌مثابه ارکان غیرقابل تقلیل منظومه اعتقادی دین اسلام، بازشناسی و استوار گردیده‌اند. این اصول، ساختار درونی و معرفتی دین اسلام را بنیاد نهاده و بی‌وجود آنها، شریعت اسلامی مفهومی نخواهد داشت. در ادامه، فروع اعتقادی دین (مانند اعتقاد به کلام خدا بودن قرآن کریم، اعتقاد به امامت، عصمت، علم امام، رجعت، شفاعت و...) به‌عنوان آموزه‌هایی مهم ولی غیررکنی معرفی می‌گردند که از اصول اصلی تغذیه می‌کنند و بدون آنها، بنای دین فرو نمی‌ریزد، هرچند نقصان معرفتی و معنوی در پی دارد. در حوزه‌ی عمل نیز، با بررسی ساحت‌های عبادی، اخلاقی و اجتماعی دین، اصل فراگیر و بنیادین تقوا به‌عنوان نخستین اصل عملی شناسایی شده است؛ اصلی که جامع میان پرهیز از گناه، التزام عملی به وظایف، و حضور اخلاقی و معنوی در جامعه است. در امتداد آن و با توجه به تحلیل تطبیقی آیات و احادیث، شش اصل دیگر به‌عنوان اصول عملی دین اسلام معرفی شده‌اند: عدالت (به‌عنوان شاخص‌ نظام اجتماعی و اخلاقی)، صداقت (در تمام ابعداد یعنی در نیت، گفتار و کردار)، برّ و نیکوکاری (در روابط اجتماعی و کمک به خلق)، جهاد در راه خدا (در تمام ابعاد عقیدتی، نظامی و اخلاقی)، نماز (به‌مثابه نماد بندگی، ذکر و پیوند با خدا)، و صبر و استقامت (به‌عنوان پایه‌ی پایداری در راه حق). این اصول عملی، به‌سبب شمول، تداوم، فراگیری و عدم‌وابستگی به شرایط خاص، جایگاه بنیادین در ساختار دین یافته‌اند. در مقابل، اعمالی چون روزه، حج، خمس، زکات، و نیز آموزه‌هایی مانند تولّی و تبرّی، امر به معروف و نهی از منکر، هرچند واجب و حیاتی‌اند، اما به دلیل وابستگی به شرایط جسمانی، مالی، زمانی یا اجتماعی، در زمره‌ی فروع عملی قرار می‌گیرند. بنابراین، ملاک قرارگیری یک عمل در زمره اصول، جایگاه ساختاری، استمرار و شمول آن در نظام دینی است. در نهایت از رهگذر این تحلیل، ساختاری چهارگانه و تفکیک‌یافته از دین اسلام حاصل شده است: اصول اعتقادی: ارکان معرفتی دین که بدون آنها ایمان دینی ممکن نیست؛ فروع اعتقادی: آموزه‌های مهم، اما برگرفته از اصول، که در تبیین دین نقش دارند؛ اصول عملی: بنیان‌های کلان سلوک دیندارانه در سه بُعد عبادی، اخلاقی و اجتماعی؛ فروع عملی: احکام و مناسک مقیّد و مشروط که علی‌رغم اهمیت و وجوب، جایگاه بنیادین ندارند.

(از مجموعۀ 7 جلدی)کتاب حاضر جلد پنجم از "مجمع الشتات فی الاصول و الاعتقادات "است که به مناسبت برگزاری کنگره بزرگداشت حضرت آیت‌ا...اشرفی اصفهانی 1279 1361 (چهارمین شهید محراب) به طبع رسیده است .این کتاب در اصل مجموعه دست نوشته‌ها، تقریرات و متن سلسله درس‌های نامبرده است که در قالب هفت جلد به چاپ رسیده است .عمده مطالب کتاب به زبان عربی و بخش‌های کوتاهی از آن به زبان فارسی است .موضوع اصلی کتاب، اصول اعتقادی اسلامی است که با استناد به آیات قرآن کریم و روایات تدوین شده است .جلد حاضر، حاوی این موضوعات است :حروف مقطعه قرآن، علم غیب، نزول قرآن، کشتی حضرت نوح، قرآن و علوم زمین، دعا، ادیان عرب جاهلی، امر به معروف و نهی از منکر، نماز، سبب نزول برخی آیات قرآن کریم، برتری شیعه بر سایر فرق، قصه حضرت ابراهیم و ذبح ابراهیم، و قصه عصای موسی .در انتهای کتاب فهرست موضوع، آیات قرآن کریم، اماکن، اعلام، مصادر و کتب درج شده است .

العقيدة الإسلامية على ضوء مدرسه اهل‌البيت عليهم‌السلام، تألیف آیت‌الله جعفر سبحانى، از عالمان شيعى معاصر، مقيم قم به بررسى عقائد اسلامى در پرتو تعاليم نورانى اهل‌بيت(ع) مى‌پردازد. كتاب حاضر مشتمل بر يكصد و پنجاه اصل عقيدتى است كه ضمن ده فصل گنجانيده شده است.

گويا از همان بحراني. عنوان در آن مساله است و در آن از ابواسحق نوبخت و ديگران ياد شده است. [كتابخانه ملك 5/239]