جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

در طول تاریخ ادیان در مورد حقانیت یا عدم حقانیت دین واحد یا تعدادی از آنان دیدگاه‌های مختلفی وجود داشته است. نظریه سنتی در این باب نظریه انحصارگرایی دینی است. انحصارگرایی دینی (Religious exclusivism)، مطابق این رویکرد، در میان همه ادیان عالم، تنها یک دین، دارای اعتقادات دینی حق است و رستگاری، رهایی، کمال یا هر چیز دیگری که هدف نهایی دین تلقی می‌شود، منحصر در یک دین خاص و پیروان آن می‌باشد و هر چند ادیان دیگر نیز مشتمل بر حقایقی باشند، اما منحصراً یک دین حق وجود دارد. به این ترتیب پیروان سایر ادیان، حتی اگر دین‌دارانی اصیل، و به لحاظ اخلاقی درستکار باشند، نمی‌توانند از طریق دین خود، رستگار شوند. برای نجات دادن این افراد باید یگانه راه رستگاری را نشان داد (پترسون، 1403ش، ص 402) .این اعتقاد را که می‌گوید: «در بیرون از قلمرو کلیسا، نجات و رستگاری وجود ندارد»، می‌توان محسوس‌ترین و تأثیربخش‌ترین بیان انحصارگرایی به شمارآورد (هیک، 1387ش، ص 65). بر اساس این دیدگاه، تنها کسانی که غسل تعمید کلیسایی داشته باشند، به بهشت می‌روند؛ حتی حضرت موسی(ع) و حضرت ابراهیم (ع)، هم اهل بهشت نیستند؛ اگرچه مورد احترام کلیسا هستند، منتها در جایی به اسم «لیمبو»(limbo) (لیمبو به اعتقاد مسیحیان، محلی است که در آن پیامبرانی از قبیل حضرت موسی و نیز کودکانی که غسل تعمید داده نشده اند، در انتظار روز قیامت به سر می برند. در این محل عذابی وجود ندارد) (ابراهیمی، 1352ش، ص25) (برزخ) بین جهنم و بهشت ـ که اذیتی یا لذتی هم نیست ـ حضرت موسی(ع) و همه پیامبرانی که غسل تعمید ندارند ولی گناه بزرگ هم انجام نداده‌اند، معطّل می‌مانند و در روز قیامت، حضرت عیسی علیه السلام آنها را به بهشت می‌برد (لنگهاوزن، پاییز 1376، ص15). نظریه دوم که شمول گرایی (Religious Inclusivism) است، همانند انحصارگرایان بر این باورند که راهی برای رستگاری وجود دارد و این راه نیز صرفاً در یک دین خاص قابل شناسایی ‌است. البته همه می‌توانند در این راه قدم بگذارند، اما تنها به شرطی که به ضوابط مطرح شده در آن دین گردن نهند یا در طریق رستگاری بخشی که آن دین پیش می‌نهد، سالکان صادقی باشند. از سوی دیگر، شمول‌گرایان همانند کثرت‌گرایان معتقدند که خداوند و لطف و عنایت او، به انحای گوناگون در ادیان مختلف تجلّی یافته ‌است؛ یعنی هر کس می‌تواند رستگار شود؛ حتی اگر از اصول اعتقادی آن دین حق، چیزی نشنیده و بی‌خبر باشد (ابراهیمی، 1352ش، ص27). بدین ترتیب، شمول‌گرایی از انحصارگرایی فراتر می‌رود؛ زیرا با وجود پذیرفتن این مدعای انحصار‌گرایانه که یک دین خاص، حق مطلق است، می‌پذیرد که پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند رستگار شوند. (پترسون، 1403ش، ص414 و415). «کارل رانر» متکلم کاتولیک که از طرفداران این نظریه است، معتقد بود که تنها دین حق، مسیحیت است و از هیچ راه دیگری نمی‌توان رستگار شد. کلمه منحصر به فرد «خداوند» در عیسی علیه السلام تجسم یافت. مسیحیت نه تنها ما را با این کلمه منحصر به فرد آشنا کرد، بلکه زمینه اجتماعی لازم برای حضور عیسی مسیح علیه السلام را در میان انسان‌ها نیز فراهم آورد... . به این ترتیب، خداوند این امکان را فراهم آورد که همه، حتی آنها که در متن مسیحیت تاریخ نزیسته‌اند، متحول شده و با خداوند آشتی نمایند. «رانر» اظهار می‌دارد که گرچه به لحاظ تاریخی، مسیحیت با عیسای ناصری آغاز شده، اما مسیحیت، یک پیش تاریخ نیز دارد بنابر عهدجدید، در دوران پیش از مسیحیت، بسیاری از اسرائیلیان و پیروان سایر ادیان، ظاهراً در نتیجه ایمان خویش، و واقعاً به دلیل اطاعت از مسیح موعود نجات یافتند؛ لذا ما می‌توانیم آن‌چه را که درباره یهودیان و غیر یهودیان پیش از مسیحیت گفته شده است، درباره پیروان ادیان دیگر نیز صادق بدانیم. این یک نیروی تاریخی شمرده نمی‌شود، پس آنان در همان وضعیتی قرار دارند که انسان‌ها را نجات دهند؛ ازاین‌رو عاقلانه ‌است که بگوییم خداوند همان لطف و عنایتی را به ایشان خواهد کرد که به انسان‌های پیش از مسیحیت کرده بود. رانر، چنین افرادی را مسیحیان بدون عنوان (anonymous Christians) یا بی‌نام و نشان می‌خواند؛ زیرا با وجود آن‌که ایمان مسیحی آشکاری ندارند، آگاهانه یا نا‌آگاهانه در جست‌وجوی خداوند هستند و او را مورد پرستش قرار می‌دهند. در این‌جا قانون «همه یا هیچ» حاکم نیست؛ لطف و رحمت خداوند به درجات گوناگون شامل حال پیروان همه ادیان می‌شود، هر چند که صرفاً عهد جدید است که مرز نهایی میان حق و باطل را معین نموده ‌است و خداوند نیز صرفاً در «عیسی مسیح» به گونه‌ای رستگاری بخش، تجلی یافته ‌است (پترسون، 1403ش، ص415و416؛ هیک، 1387ش، ص68). «رینر» حقیقت عمیق معنوی ادیان دیگر را انکار نمی کند، ولی آن را کافی هم نمی داند. زیرا؛ به نظر او منجی نهایی مسیح است، اگر حقانیتی در ادیان دیگر یافت شود در نهایت به مسیح تعلق دارد. «ژوستین شهید که معاصر لوقا بود می گوید: مسیح کلمه خداوند است که کل نژاد بشر در آن سهیم هستند و آنان که مطابق با نور خود زندگی می کنند مسیحی‌اند حتی اگر به خدا معتقد نباشند» (کامران، 1382، ص30). شمول‌گرایان در برخی نظرات با انحصارگرایان هم نظرند، مانند اینکه معتقدند تنها از طریق مسیحیت می‌توان به رستگاری رسید. اما برخلافِ انحصارگرایان، بر این باورند که ایمان به حضرت عیسی(ع) موجب نجات همه انسانهای درست کردار است، حتی کسانی که نام او را نشنیده‌اند «عیسی برای تحقق این نجات که بخشایشی همگانی است فدیه شد. وخون او کفاره گناه اولیه تمام بشریت شد.» (حسین زاده، 1380، ص 124-125). شمول‌گرایی دینی طرح «مسیحیان گمنام» را بیان می‌کند و معتقد بر حقانیت مسیح است و برای غیر مسیحیان امکان دستیابی به فیوضات دین مسیح(ع) بدون اینکه به طور کامل به جوهر آن آگاه باشند را می‌دهد. دلیل آنها بر نظریه شمول گرایی این است که خداوند دوست دارد همه بشریت نجات یابند.

تفسیر اجتماعی شاخه ای از تفسیر اجتهادی با گرایش اجتماعی است که در آن مفسر تلاش می کند بین نظریه قرآن و مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار کند و در جنبه های اجتماعی از مسائل اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی به ارائه تئوری پرداخته، مشکلات را پیش بینی و به شبهات محتلف پاسخ دهد.یکی از موضوعاتی که می توان در این گونه از تفاسیر به صورت خاص جستجو کرد مساله پلورالیسم دینی و آیات موهم کثرت گرایی دینی است. با توجه به اینکه مفسر در گرایش اجتماعی، روحیه ای اجتماع گرایانه دارد و آیات و احکام دینی را از زاویه فردی نمی بیند و به شبهات و اشکال های مخالفان قرآن و اسلام توجه کرده و پاسخ می دهد؛ بررسی دیدگاه های این دسته از مفسران در برخورد با این موضوع جای پژوهش دارد که می توان از تفاسیری چون تفسیر روان آیت الله مشکینی، تفسیر القرآن الحکیم(المنار) محمد رشید رضا، التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب،الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه علامه صادقی تهرانی، تفسیر من وحی القرآن محمد حسین فضل الله، تفسیر کاشف محمد جواد مغنیه، تفسیر من هدی القرآن محمد تقی مدرسی، تفسیر مراغی، فی ظلال سید قطب، تفسیر الشعروای علامه شعراوی، التفسیر الحدیث دروزه،تفسیر نمونه آقای مکارم شیرازی،تفسیر پرتویی از قرآن طالقانی و از تفاسیر جامع، تفاسیری چون اطیب البیان، المیزان،... استفاده کرد. ما در این پژوهش برآنیم به طور خاص به تحلیل آراء مفسران اجتماعی ذیل دو آیه موهم پلورالیسم دینی(آیات62 سوره بقره و 69 سوره مائده) بپردازیم.

این پایان‌نامه پیرامون مسئله‌ی ",تکثر ادیان و یگانگی آن‌ها", است؛ که یکی از مهم‌ترین مباحث در علم کلام جدید و فلسفه دین به شمار می‌رود و در محافل علمی و دینی مورد توجه قرار گرفته است. در این پایان نامه ابتدا به تبیین اصطلاحات پایه مورد استفاده در پژوهش پرداخته و سپس برجسته‌ترین نظریه‌ها و دیدگاه‌ها درباره پیدایش دین تبیین می شود. همچنین دلایل اصلی طرح بحث وحدت وکثرت ادیان از سوی اندیشمندان، و نیز اختلاف دیدگاه‌ها درباره‌ی آن در میان متفکران امامیه بررسی می شود و در نهایت تصویری از واقعیت چندگانگی و اختلاف در میان انسان‌ها ارائه شده و دیدگاه مکتبی که با تکثر ادیان سازش نداشته را درباره‌ی تکثر و چگونگی مواجهه با آن تشریح کرده است. در این پژوهش به این نتیجه رسیده ایم که برخی از دیدگاه های گوناگون در پیدایش دین موجب پدید آمدن تکثرگرایی شده است و نه دیدیگاه و از طرف دیگر طرح مسئله تعددگرایی در اندیشه امامیه بازتاب داشته و موجب پدید آمدن دیدگاه های گوناگونی شده است؛ زیرا این دیدگاه اساس دین را هدف گرفته است. از این‌رو، پس از اینکه مقصود از وحدت دین را تبیین کرده که دین نزد خداوند متعال یکی بیش نیست وهمچنین نظریه‌های مختلف در خصوص ",تکثر ادیان", را توضیح دادیم، به این نتیجه رسیدیم که سید حسین نصر بر وحدت غایی ادیان تأکید کرده و از اختلاف در تجلیات آن‌ها سخن گفته است. از سوی دیگر، عبدالکریم سروش نظریه‌ی تکثر دینی را بر اساس نوع فهم دینی و تفسیرهای متفاوت از تجربه‌ی دینی بنیاد نهاده است. در طرف دیگر نیز تبیین می شود که قائلان به وحدت دین، آن را اصلی درست تلقی کرده که آیات قرآن کریم بهترین شاهد درستی آن می باشد. آن ها بر این اساس از این اصل قرآنی در برابر دیدگاه‌های مخالف این گونه دفاع کنند که دلائل کثرت گرایی را به چالش کشیده و نادرستی آن را اثبات می کنند، با این حال، طرفداران نظریه‌ی وحدت گرایی دینی به تکثرگرایی در رفتار قائل بوده و زندگی مسالمت آمیز با مخالف را از طریق آزادی در انتخاب باور و آزادی انجام شعائر دینی و اینکه با کتابی می توان ازدواج کرد را توصیه می کنند.

انسان مؤمن به‌عنوان موجودی مختار در میان جبهه حق و جبهه باطل یا به تعبیر دیگر، در میان دو جبهه حزب اللهیان و حزب الشیاطین به‌ناچار می‌بایست به جهاد مستمر بپردازد. طبیعی است قبل جهاد در جنگ سخت، می‌بایست در جهاد تبیین ابعاد مختلف جنگ و مبارزه را شناخت پیدا کرده و در میان تهاجم نرم دشمن در تخریب جبهه ایمانیان، مواضع حق خود را به روشنی برای توده مردم درگیر در مبارزه بنمایاند؛ چنانچه رهبر فرزانه انقلاب روایت صادقانه حقایق و تبیین منطقی و هوشمندانه آرمان‌ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی را در مواجهه با فتنه استکبار وابسته به جهاد تبیین دانسته است. این طرح و روش تحقیق آن همچون هر بنیانی، نیاز به زیرساخت‌هایی دارد که از آن‌ها به «مبانی جهاد تبیین» یاد می‌شود و ازآنجاکه عنوان پایان‌نامه «مبانی جهاد تبیین در آموزه‌های دینی» است منابع برای استخراج آن مبانی، با اتکای به «آموزه‌های دینی» یعنی قرآن و روایات و بیان مفسران و شارحان بیانات معصومین و انظار دانشمندان اسلامی می‌باشد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی انجام‌گرفته و دست آورده‌ای تحقیق حاضر با محوریت مبانی «اعتقادی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی» بدین شرح است: در مبانی اعتقادی مشخص شد که لزوم توجه به وحدانیت حق‌تعالی و اعتقاد به مدیریت و تدبیر جهان به عنایت اوست و اعتقاد به این‌که تخلف از فرامین و یا اطاعت از آن موجب شقاوت و سعادت انسان‌ها می‌شود؛ و علم و بصیرت یکی از مبانی بسیار مهم در این مسئله است؛ نسبت به مبانی اخلاقی در جهاد تبیین اجتناب از انحرافات اخلاقی، رعایت قانون در جامعه اسلامی توسط تمامی افراد آن، از مسئولان تا مردم؛ تأکید نموده و در مبانی سیاسی - اجتماعی، تأکید قرآن بر حکومت عدالت و صلاح پیشگی پا فشرده؛ انحراف ملت‌ها را برخاسته از انحراف حکومت‌ها دانسته و ریشه انحراف حاکمان را گرفتاری در هواهای نفسانی، وابستگی به بیگانگان و تلقی جدایی دین از سیاست ارزیابی می‌کند.

در مقاله حاضر در اینکه مقصود از سه وعده قرآنی: غلبه اسلام بر ادیان (توبه/33)، وراثت صالحان (انبیاء/105) و استخلاف مؤمنان صالح (نور/ 55) یک پیام و حاکمیت اسلام بر سراسر جهان است؟ یا پیام‌های جداگانه می‌باشد؟ نظر تفسیر المیزان و روح المعانی به‌طور تطبیقی در این باره بررسی گردیده است. حاصل این تحقیق آن است ‌که سه وعده بیان‌شده از دیدگاه علامه طباطبایی دارای پیامی مرتبط به هم‌ هستند و این امور هنگام ظهور حضرت مهدی(عج) عملی می‌شوند، اما از دیدگاه آلوسی علی‌رغم وجود روایات معتبر فریقین، آیات مزبور، سه مقوله جداگانه و پراکنده‌اند؛ ایشان در مورد غلبه دین، نظر روشنی را ارائه ننموده است اما در باره دو آیه دیگر معتقد است که مراد از آنها، وراثت و استخلاف صالحان در بهشت است.

نياز بشر به دين در دنياي امروز و روي آوردی به معنويت پيشآمد مهمي است كه انسان آزاد انديش و تشنه معرفت را به جستجو و كنجكاوي هر چه بيشتر براي د‌ست‌يابي به دين حق وامي‌دارد. آن چه در اين ميان اهميت دارد شناختن دين كامل از ميان ادياني است كه پيروان هريك از آنها نداي حق بودن دين خود را سر داده و آن را به عنوان كاملترين شرايع و اديان معرفي مي‌كنند. در اين مقاله سعي شده كامل بودن دين اسلام نسبت به ساير اديان از دو رهيافت مختلف عقلي و نقلي مورد بررسي قرار گيرد در رهيافت نخست با استناد به دلايل عقلي محض كه همان نگاه برون ديني يا به ديكر سخن نگاه فلسفي به دين است، كامل بودن دين اسلام نسبت به ساير اديان اثبات ‌گردد و در رهيافت دوم با بررسي تفصيلي آيات قراني و بررسي اجمالي روايات اسلامي به اثبات اين مطلب برداخته ‌شود. در پايان با اثبات كمال دين اسلام نسبت به ساير اديان تنها يك دين به عنوان دين حق باقي مي‌ماند و طومار ديدگاه پلوراليزم ديني بر چيده مي‌شود و پيروي از دين اسلام بر همه انسانهايي كه تشنه معرفت‌ بوده و در جستجوي دين حق‌اند به حكم عقل و نقل واجب مي‌گردد. هم چنين با اثبات كامل بودن دين اسلام، كمال اسلام حدوسط برهان خاتميت قرار گرفته و خاتميت دين اسلام در پرتو آن اثبات مي‌شود.

کتاب حاضر به بررس شبهات مستشرقین از اسلام می پردازد و پاسخ آنها را می دهد ، اول به تعریف مستشرق و بعد از به بررس شبهاتی در موضوعاتی مثل قرآن کریم، وحی ، دائره المعارف اسلامی و... مطرح و جواب می دهد.