جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انگیزه‌های ایمانوئل کانت در پرداختن به الهیات اخلاقی و تبیین نقش آن در اثبات وجود خدا تدوین شده است. وی با تأکید بر انگیزه‌های اخلاقی و فلسفی، الهیات اخلاقی خاصی را جایگزین براهین سنتی اثبات خدا ارائه کرد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، افزون بر بررسی عوامل فلسفی و اخلاقی، تبیین و تحلیل دقیق ارتباط میان الهیات اخلاقی و نظام اخلاقی کانت ارائه شد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که اگرچه کانت با نقد الهیات طبیعی و متافیزیکی و با تلفیق اخلاق و دین، چارچوبی عقلانی برای پاسخگویی به نیازهای عملی بشر طرح ریزی کرد، مسئله وجود خدا از طریق «برهان اخلاقی» به استدلالی عقیم و ناموجه منجر شد به‌طوری‌که می‌توان دیدگاه او را با توجه به مبانی خود وی، مخدوش نشان داد. در نتیجه مفهومی که کانت از خداوند تداعی می‌کند، تصوری بیش نیست. البته تا حدی مفهوم غیر عینی و صرفاً تصوری از خداوند در ذهن تداعی می‌شود. باتوجه به اینکه مفاهیم عقلی ـ به‌ویژه خداوند ـ در عقل عملی بی‌نیاز از زمان و مکان تصور شده است، هیچ نوع حکایتی نسبت به جهان خارج نداشته و هیچ معنایی در ارتباط با متن واقع تحمل نمی‌کند. ازاین‌رو، الزامی که بین احکام اخلاقی با اذعان به خداوند و اراده‌ انسان و مانند آن است، فقط ارزش اخلاقی داشته و راهی به جهان واقع نمی‌گشاید.

چکیده ماشینی: قدم کانت در فلسفه دینی خود موضع انتقادی‌اش را نسبت به مسئله اثبات وجود خدا و توجیه حکمت و عدالت مطلق او، بر اساس آنچه عقل‌گرایان به طور کلی گفته‌اند و در رأس آن‌ها لایبنیتس در این مسئله، بیان کرد. کانت ابتدا روش عقلانی مذهبی را در دفاع از عدالت الهی عرضه کرد، سپس بطلان این روش دگماتیک را نشان داد تا بعد از آن موضع انتقادی خود را مطرح کند که اساساً بر اصلاح مفهوم غایت‌شناسی و ارتباط آن با الوهیت استوار است. همچنین کانت مفهوم شر متافیزیکی را اصلاح کرد و نشان داد که آن به اخلاق و اصول اراده و آزادی انسان در انتخاب میان خوبی و بدی ارتباط دارد. و تحلیل خود را با تأکید بر این که باور به اصل عدالت الهی به ایمان به وجود پروردگاری که همه صفات کمال را دارد و توانای مطلق در جمع بین فضیلت و سعادت در ماست، مرتبط است، به پایان رساند. ما خدا را نمی‌شناسیم، اما تنها از زاویه اخلاقی-انسانی به او ایمان داریم.

چکیده ماشینی: سیاست در طول تاریخ هرگز به اندازه الان از اخلاق دور نبوده است، انسان معاصر ما در یک جنگل وحشی زندگی می‌کند که همه با هم درگیرند، و کسی که بخواهد خود را از این درگیری دور نگه دارد، باید راضی باشد که قربانی باشد و نه میانه‌رو. یا شکارچی می‌شوی، یا شکار. این واقعیت ترسناک ماست. "نیچه" دوباره زنده نشده که جهان را به صورت جنگلی وحشی یا تاریکی عبوس نشان دهد، بلکه دنیای ماست که به ما فریاد می‌زند و ما را با واقعیت‌های تلخ خود که هر روز شاهد آن هستیم، سیلی می‌زند. فلسفه سیاسی در اصل فلسفه‌ای اخلاقی بوده است. همچنین سیاست هنری بود که پایه آن اخلاق بود. سیاست در رساله «ارسطو» (درباره حکومت) به‌عنوان بخشی مستقیم از «اخلاق» آمده است، انگار که بر نزدیکی شدید آنها به هم اشاره دارد. ارسطو همان‌طور که ما الان انجام می‌دهیم بین سیاسی و اخلاقی تفکیک نکرده است. قدرت پیوند بین سیاست و اخلاق در ارسطو آشکار است. به این ترتیب، وقتی سیاست همراه با اخلاق شد، ما اکنون به مرحله‌ای رسیده‌ایم که در آن ـ عملاً ـ معیار اخلاقی به عنوان نقص سیاستمدار معاصر در نظر گرفته می‌شود، کسی که به آن پایبند باشد، سیاستمدار ناکام به حساب می‌آید. منطق سود و ضرر ـ فقط ـ حاکم بر عمل اکثر حرفه‌ای‌های سیاست معاصر شده است. او کسی است که رفتار بیشتر سیاستمداران معاصر را هدایت می‌کند، بدون اینکه اصول، اخلاق یا حس انسانی نقش واقعی‌ای داشته باشند. تضاد و ناسازگاری در مواضعشان، تغییر در ائتلاف‌ها و پراکندگی در وفاداری‌شان به یک روش ریشه‌دار تبدیل شده است. اگر آنها آماده نابودی، خجالت کشیدن، خواری و گدایی باشند؛ همچنین آماده‌اند تا ظلم، خشونت و سرکوب را به زشت‌ترین شکل ممکن تجسم کنند. بدین‌ترتیب، برای روشن‌تر کردن این مسئله، تصمیم داریم دو مدل در فلسفه سیاسی آلمان را بررسی کنیم: مدل امانوئل کانت که پروژه فلسفی‌اش را بر پایه اخلاق بنا کرده و مدل نیچه که فلسفه‌ای را از ابتدا بر اساس بی‌توجهی کامل به ملاحظات اخلاقی بنا کرد و منفعت را کمتر از قدرت نمی‌دید، مطابق سوالات زیر: - چرا کانت در فلسفه سیاسی‌اش وجهه اخلاقی قائل شد؟ - چرا نیچه حمله شدیدی به اخلاقیات زمانه‌اش کرد و هر هدف اخلاقی از اعمال ما را کنار گذاشت؟

تکیة کانت در فلسفة نقادی خود به برخی مبانی عقل‏ عملی، همانند جاودانگی نفس و وجود خداوند و در رأس همة آن‏ها خیر اعلی به‏ مثابة غایت قصوای اخلاق، با دو مؤلفة اساسی‏اش، یعنی فضیلت و سعادت، مُهر تحویل مطلق دین به اخلاق را بر پیشانی فلسفة او زده است. مطابق این نگرش گویی کانت کل دین را به اخلاق فرومی‏کاهد و از هیچ جنبه‏ای از دین ‏جز جنبة اخلاقی آن دفاع نمی‏کند و وجود سایر جنبه‏ها و ابعاد را زائد می‏داند. در حالت ضعیف‏تر، فلسفة کانت با مُهرنشان معتدل‏تری از فروکاهی با عنوان تحویل تفسیری دین به اخلاق روبه‌روست. مقالة حاضر می‏خواهد با تکیه بر اقسام مختلف تحویل‏گرایی نشان دهد که در نظام فکری و فلسفی کانت اگرچه دین یک عنصر ضروری تکمیل‏کنندة هدف غایی اخلاق است، خود کانت برای دین شأنی غیر از اخلاقی ‏بودن نیز قائل است. بنابراین، این دو قرائت رایج از نسبت دین و اخلاق در فلسفة کانت خالی از دشواری نیست.

تجزیه و تحلیل مباحث انسان‌شناسی در چارچوب گفتمان ابوریحان، مهم‌ترین مسئله این مقاله را تشکیل می‌دهد. یکی از دانشمندان انسان شناسی، که بیش از هزار سال پیش توانسته این گفتمان را در زمانه خویش براساس مولفه­های مردم­شناسی توسعه دهد، بدون شک ابوریحان است، واکاوی و کنکاش در منابع ایشان و به‌دنبال آن ساختن یک چارچوب جدید بر مبنای مفاهیم و داده‌های ایشان می‌تواند کمک زیادی به این پژوهش در رسیدن به هدفش بکند. در این پژوهش که با روش کتابخانه­ای و تحلیل محتوا صورت گرفته است، ابوریحان بیرونی را دانشمندی با سبک و روش در علوم دریافته است، وی ضمن طبقه‌بندی علوم، سیستماتیک و نظام‌مند بوده است. ابوریحان به فهم و درک دقیقی از روش در علوم رسیده بود و هر علمی را بر اساس روش خودش انجام می‌داد. براین اساس، هدف‌مندی او باعث شکل‌گیری مبانی فکری و نظری ایشان شد. ابوریحان روح حقیقت‌جویی و ذهن خلاقی داشت به­گونه­ای که هر مطلبی را به سادگی نمی‌پذیرفت و نخست آن را مورد آزمایش داده و تا آن را در بوته امتحان قرار نمی‌داد به راحتی نمی‌پذیرفت. او هر علمی را با روش خودش می­سنجید و نتایج حاصل از آن را بیان می­کرد، او در علم مردم­شناسی از روش مشاهده، مشارکت، عدم ارزش­گذاری پیش داوری استفاده می­کرد و هرچه را می­دید بدون دخالت دادن عقاید خود، آن را بیان می­کرد و اهمیت پژوهش حاضر سبک و روش ابوریحان بیرونی را در بحث انسان­شناسی نمایان می­کند.

پس از گذشت حدود یک قرن و نیم از تاسیس علم روان‌شناسی در قرن نوزدهم، هنوز چیستی و امکان این علم که درصدد تبیین علمیِ آگاهی یا تجربۀ آگاهانه است، هم نزد روان‌شناسان و هم فیلسوفان محل پرسش و نزاع است. خاستگاه این نزاع که گویی بحرانی را در ذات(قلمرو) موضوع این علم به دوش می‌کشد، طرحی از معماری شناخت است که کانت در فلسفه استعلائی خود، مخصوصا در نقد اول یعنی نقد عقل محض، ارائه می‌دهد؛ طرحی که گویی امکان روان‌شناسی به‌مثابه علمی تجربی و آزمایشگاهی را ناممکن می‌کند. اما امکان یا امتناع علم روان‌شناسی در فلسفه کانت، امری کاملا بدیهی یا مطلق نیست. جستار پیش رو، تلاشی برای فهم این امکان یا امتناع در بستر کاوش در برداشت‌های مختلف کانت از روان‌شناسی است. با تفکیک بین سه‌گانۀ روان‌شناسی تجربی(آزمایشگاهی)، روان‌شناسی عقلی و انسان‌شناسی پراگماتیک، تمرکز بر دوگانۀ اول بوده و سعی بر آن است تا چیستی هر یک از آنها و امکان‌ تاسیس روان‌شناسی به‌مثابه علم، در هر یک از این دو تلقی، تاحدممکن آشکار شود و در پی این آشکارسازی، تحقق انضمامی علم روان‌شناسی پس از کانت نیز، بررسی گردد.