جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شیخ طوسی از جمله اندیشمندان مشهور و پرکار در قرن چهارم هجری است. ایشان در حوزه‌های تفسیری، از بنیانگذاران تفسیر اجتهادی شیعه است. این پژوهش در صدد است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ضوابط و معیارهای تأویل از دیدگاه شیخ طوسی بپردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد از دیدگاه این اندیشمند، تأویل اخص از تفسیر است. معیار پذیرش تأویل از دیدگاه ایشان، اجماع مفسران و غیر تقلیدی بودن آن است. تأویلی ضابطه مند است که شواهد لغوی، تاریخی، حدیثی و روایی معتبر داشته باشد. از رهگذر تاویل پژوهی شیخ طوسی -بخصوص در تفسیر قرآن او- می توان به منطق عقلانی وی در فهم دین پی برد . وی تأویل را در چارچوب عقل، قواعد زبان عربی، سنت معتبر و قرائن قطعی قرار می‌دهد. ضوابط او مانع تأویل‌های سلیقه‌ای شده و نقش بنیادین در تفسیر شیعی دارد. این پژوهش نشان می‌دهد که بازخوانی ضوابط تأویلی شیخ طوسی می‌تواند در فهم معاصر قرآن و هرمنوتیک شیعی راهگشا باشد و به مفسران کمک کند تا میان ظاهر و باطن آیات تعادل برقرار کنند. ضوابط او همچنان مرجع معتبر و الهام‌بخش در مطالعات تفسیری است.

چگونگی کاربست تأویل در سنت‌های امامیه و اسماعیلیه، بازتاب تفاوت‌های بنیادین این دو مکتب در مرجعیت معرفت دینی، نسبت عقل و نقل و جایگاه ظاهر و باطن است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی، الگوهای تأویل آیات قرآن را در دو اثر شاخص قرن پنجم هجری، یعنی «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو، بررسی می‌کند. پژوهش حاضر ضمن استخراج مبانی نظری تأویل در هر دو اثر، میزان پایبندی عملی مؤلفان به اصول روش‌شناختیِ اعلام‌شده و نیز تأثیر زمینه‌های تاریخی–اجتماعی بر جهت‌گیری تأویلی آن‌ها را تحلیل می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأویل در «التبیان» در چارچوب عقل‌گرایی امامی، اتکاء به قواعد زبانی و حجیت نقل، و با حفظ مرزهای ظاهر شریعت سامان یافته و شیخ طوسی در مقام عمل تفسیری به این منطق روشی وفادار مانده است. در مقابل، ناصر خسرو در «وجه دین» با محوریت اصل امامت و تعلیم، تأویل را در قالبی نمادین، مراتب‌مند و متأثر از دستگاه فلسفی اسماعیلی پی می‌گیرد که در آن نقش تغییر ماهیت نقل از سنت حدیثی به سنت تعلیمیِ امام‌محور و کاربست رموز و ساختارهای عددی برجسته است. برآیند این مقایسه نشان می‌دهد اختلاف دو رویکرد، بیش از آنکه ناظر به پذیرش یا نفی عقل و نقل باشد، به تفاوت در مرجع کنترل تأویل و نسبت آن با ظاهر شریعت در دو سنت امامی و اسماعیلی بازمی‌گردد.

هویّت اِخباری نبی، بُعد اجتماعی و تبلیغی پیامبر را برجسته، و بر مسئولیّت او در ابلاغ وحی الهی به مردم تأکید می‌کند. نوشتار حاضر با روش توصیفی – تحلیلی در مقام پاسخ به این پرسش است که از دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی آیا نبی مانند رسول، موظّف به ابلاغ وحی الهی است یا خیر؟ هدف پژوهش، تطبیق و مقایسه دیدگاه شیخ مفید و شیخ طوسی درباره لزوم ابلاغ وحی توسّط نبی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ طوسی با استناد به معنای لغوی، نبی و رسول را در وظیفه ابلاغ پیام الهی، یکسان می‌داند، امّا شیخ مفید قائل به گستردگی مفهوم نبی نسبت به رسول است؛ چرا که مفهوم رسول مقیّد به داشتن مأموریت ابلاغ است، در حالی که این قید در تعریف نبی نیامده است. بنابراین، لازم است نبی به صاحب خبر، و دریافت کننده خبر معنا شود نه خبر دهنده؛ و این معنا ملازم با ابلاغ خبر و رساندن آن به دیگران نیست، و با تفسیر وی از اعمّ بودن نبی نسبت به رسول، مناسبت دارد. ظاهر آیاتی مانند (بقره:213، حج:52، مریم:51، فرقان:31) دیدگاه شیخ مفید مبنی بر اعمّ بودن نبی نسبت به رسول از جهت داشتن مأموریت ابلاغ وحی را مورد خدشه قرار می‌دهد.

آموزه اصیل «مهدویت»، دارای پشتوانه‌ای قوی و متقن و پیشینه‌ای درحدود 1400سال است. با این حال، تعداد قابل توجهی از مسلمانان در طول تاریخ اسلام، تحت تأثیر جریان‌های انحرافی، از مسیر حق، منحرف گشته‌اند. ازجمله‌ی این جریان‌های انحرافی، واقفیه است. واقفیه، گروهی از شیعیان امام کاظم ؟ع؟ بودند که پس از شهادت ایشان، ادعای تعدادی از وکلای سابق امام، درباره مهدویت و قائمیت حضرت را پذیرفته و به رهبری آنان، گردن نهادند. فقیهان امامیه، در مواجهه با جریان‌های منحرفی چون واقفیه، با تألیف کتاب‌های متعدد، به دفاع از عقایدشیعه و توجیه شبهات مطرح شده، پرداختند و زمینه هدایت بسیاری از افراد متحیر را فراهم آورند. شیخ طوسی، از جمله عالمان برجسته‌ای است که در این زمینه تلاش‌های مؤثری انجام داده است. ایشان در فصول متعددی از کتاب‌های خویش، به روشنگری درباره انحراف جریان‌های مدعی مهدویت، پرداخته است. با درنظرگرفتن تکرار و بسط شبهات در دوره‌های مختلف، طبیعی است که آشنایی با روش پاسخ گویی ایشان، بتواند به عنوان الگویی کاربردی در عصرحاضر، مورد استفاده قرارگیرد. نگارنده در این نوشتار تلاش کرده با بهره گیری از منابع کتابخانه‌ای و اتخاذ روش توصیفی – تحلیلی، به بررسی شیوه پاسخ گویی شیخ طوسی به شبهات جریان واقفیه بپردازد. نتایج تحقیق؛ حاکی از آن است که شیخ طوسی از رویکردی ترکیبی، مطابق شیوه اقناعی قرآن در آیه 125 سوره نحل استفاده کرده که مقبولات (بهره گیری از اصول پذیرفته شده)، محسوسات (استناد به شواهد عینی و تاریخی) و مسلمات (تکیه بر باورهای مذهبی مورداجماع) افراد در حوزه عقاید و باورهای مذهبی را شامل می‌شود.

در سده‌های چهارم و پنجم هجری، با حضور امرای بویه‌ای در بغداد(334-447ق)، بستری ارزشمند برای فعالیت شیعیان امامی فراهم شد. ابتدا و انتهای این دوره، مقارن با زعامت شیخ مفید(372-413ق) و شیخ طوسی(436-447ق) بر مکتب بغداد بود و ویژگی‌ها و اقتضائات خاص در زمان هر یک از این دو اندیشمند امامی، وضعیت متفاوتی را برای شیعیان رقم زد. تفاوت در میزان قدرت امرای آل بویه و خلفای عباسی در دوره زعامت آنها از جمله این موارد بود. از این رو، پرسش اصلی پژوهش آن است که این تغییر شرایط چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی را در وضعیت سیاسی، اجتماعی و علمی شیعیان امامی بغداد به‌وجود آورده‌است؟ نتیجه این پژوهش که به روش تاریخی و به صورت توصیفی- تحلیلی انجام شده، نشان می‌دهد که در دوره زعامت شیخ مفید، شیعیان امامی از حمایت بیشتری در بغداد برخوردار بوده و فعالیت‌های سیاسی- اجتماعی و علمی گسترده‌ای داشتند. این امر نفوذ تدریجی آنها در مناصب حکومتی و تنش بیشتر میان آنها با اهل سنت به ویژه در برگزاری مناسک را سبب شد. در بعد علمی نیز افزایش مناظرات، ردیه نویسی-ها و تالیف متونی برای اثبات حقانیت تشیع امامی و تفکیک اصول آن از معتزله، از نتایج این حمایت سیاسی بود. اما در دوره شیخ طوسی، با افول قدرت آل بویه و ورود سلجوقیان، فشارها بر شیعیان افزایش یافت. این تغییر شرایط سیاسی نه تنها کاهش نفوذ شیعیان در مناصب حکومتی و نیز ایجاد محدودیت‌هایی در برگزاری مناسک را به دنبال داشت بلکه در نهایت با افزایش فشارها، مهاجرت شیخ طوسی به نجف و سپری شدن دوازده سال آخر حیات او در این شهر را رقم زد. امری که در کاهش فعالیت‌های علمی شیعیان امامی در دوره محدود زعامت شیخ طوسی در بغداد در مقایسه با دوره شیخ مفید موثر بود. ضمن آنکه تغییر شرایط سیاسی در کاهش تعداد مناظرات و ردیه‌نویسی‌ها نیز موثر بود.

موضوع نسخ در طول تاریخ تفسیر، علوم قرآن و اصول فقه، از جمله مباحث چالش‌برانگیز و پراهمیت بوده است. بررسی آثار نگاشته‌شده در این موضوع نشان می‌دهد که همچنان درباره تبیین وجوه تفاوت و تشابه دیدگاه اندیشمندان پژوهش‏های زیادی صورت نگرفته است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تطبیقی دیدگاه شیخ طوسی در اولین تفسیر جامع شیعی، التبیان فی تفسیر القرآن، و آیت‌الله معرفت در اولین مجموعه علوم قرآنی شیعه، التمهید فی علوم القرآن پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آیت‌الله معرفت به‌جز در دو قسم از اقسام نسخ، یعنی «نسخ لفظ بدون حکم» و «نسخ لفظ و حکم»، که قائل به عدم وقوع نسخ است، در سایر مباحث نظری با شیخ طوسی اشتراک دارد. علاوه بر این، آیت‌الله معرفت با ارائه ابداعات نظری نظیر تقسیم‌بندی «نسخ مشروط» و «نسخ متدرج»، مفهوم نسخ را با شرایط اجتماعی-زمانی تطبیق داده است. از نظر مصداقی نیز، با وجود اشتراک نظر در نسخ برخی آیات، آیت‌الله معرفت برخلاف شیخ طوسی در آیات 240 و 109 سوره بقره قائل به عدم نسخ است. این پژوهش بر اهمیت بازنگری در مفهوم نسخ برای تبیین بهتر روابط میان تشریعات قرآنی تأکید می‌کند.

در باب تاویل می توان از دو نگرش برون متنی و درون متنی سخن گفت.شیخ طوسی از بزرگان تفسیر وکلام در مکتب بغداد است که تاویل و قواعد آن در اندیشه او موضوع پژو هش حاضر است.نگارنده معتقد است می توان ازدونوع رویکرد در باب رابطه تاویل و تفسیر نزد شیخ طوسی سخن گفت. بعلاوه که می توان در مورد تاویل رد پای هردو نگرش درون متنی و فرامتنی را در اندیشه های کلامی-تفسیری او رصد نمود.نگارنده به استخراج اصول قواعدی در تاویل پژوهی شیخ الطائفه می پردازد که نفی تقلید، لزوم تمسک به عقل و نقل معتبر،رعایت معنای ظاهری الفاظ،جواز انصراف از ظواهر آیات در شرایط خاص از اهمّ این قواعد است.نگارنده رویکرد عقلانی شیخ طوسی را در تاویل شناسی او بارز و برجسته می بیند.تمسک به عقل و ذکر براهین عقلی در آثار او فراوان دیده می شود که فارق از صحت و سقم این براهین، نمایانگر عقلانیت حاکم بر اندیشه اوست. در دیدگاه شیخ طوسی، تاویل بعنوان رهیافتی در فهم دین از سبک و سیاقی کاملا عقلانی برخوردار است.نگارنده بر این نظر است که از رهگذر تاویل پژوهی شیخ طوسی -بخصوص در تفسیر قرآن او- می توان به منطق عقلانی وی در فهم دین پی برد .

یکی از موضوعات مهم و چالش‌برانگیز در طول تاریخ تفسیر و علوم قرآن، موضوع نسخ است. عالمان متقدم، بسیاری از آیات قرآن که جنبۀ تخصیص و تقیید داشته است را در محدودۀ نسخ درنظر گرفته‌اند. متأخرین با تعریفی نو، رویکردی ویژه‌ نسبت به این موضوع داشته‌اند. اگرچه همچنان بحث ناسخ و منسوخ از جملۀ موضوعات اساسی علوم قرآنی به‎شمار می‎آید، در زمینۀ تبیین و بررسی وجوه تفاوت و تشابه دیدگاه علمای متقدم و متاخر در موضوع نسخ در قرآن کریم، پژوهش‏های زیادی انجام نشده است. ازاین‌رو پژوهش پیش رو درصدد است با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و مقایسه‎ای به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شیخ طوسی از عالمان متقدم در تفسیر التبیان فی تفسیر القرآن و کتاب العدة فی اصول الفقه و آیت‌الله خویی از فقهای متأخر در کتاب البیان فی تفسیر القرآن بپردازد. یافته‎های این پژوهش نشان می‌دهد شیخ طوسی و آیت‌الله خویی در انواع نسخ و موارد آن در آیات قرآن کریم اختلاف نظر دارند و آیت‌الله خویی برخلاف شیخ طوسی، تنها به نسخ یک آیه از قرآن کریم معتقد است.