جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تحلیل گفتمان انتقادی، شاخه‌ای از تحلیل گفتمان، براساس ترکیب دو شرط میان‌رشته‌ای بودن و انتقادی بودن توصیف می‌شود. هدف تحلیل گفتمان ارتباط زبان‌شناسی با مسائل اجتماعی و سیاسی است. نظریه گفتمان ون لیوون (2008) همراه با مقولات اجتماعی- معنایی و با تاکید بر اهمیت کنشگران اجتماعی گفتمانی، رویکرد تحلیل گفتمانی است که لایه‌های پنهان زبان در متون را بررسی می‌کند. این شاخه از گفتمان می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی پیدا کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل آماری نظام گفتمانی سوره یوسف (فصل) براساس تحلیل گفتمان انتقادی با استفاده از مقوله‌های اجتماعی- معنایی مدل تحلیلی ون لیوون (2008) می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که در این سوره نسبت به مقوله سرکوب (322 بار)، مقوله‌های گفتمان محور شمول (758 بار) از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار است. یعنی خداوند در یک بدعت سبکی، مخاطب را با نام افراد، گروه‌ها و زمان‌هایی که بازیگران نقش فعال خود را ایفا می‌کنند آشنا می‌کند. همچنین مقوله تخصیص مرجع (302 مرتبه)، تخصیص نقش (195 مرتبه) و تخصیص نوع (88 بار) به‌ترتیب بیشترین بازنمایی را در انواع مختلف رده شمول مورد استفاده کنشگران اجتماعی در این سوره دارند.

کتاب خداوند متعال بهترین چیز برای رقابت رقبا در خواندن، تعلیم و تعلم است، زیرا سرچشمه معارف و علوم مختلف است. از این رو تعداد کسانی که به کتاب خدای متعال می آیند زیاد شده و علوم قرآن به دست اهل علم منشعب شده است. از آنجا که تفسیر یکی از این علوم است، به دلیل ارتباط مستقیم آن با کتاب شریف خدا، از آن جهت که به واسطه آن عبادات و احکام و حلال و حرام به وسیله آن شناخته می شود و مسلمان، پروردگار خود را با آن چه از احکام و سخنان و سخنان آنان می فهمد، با آن عبادت می کند. رقابت در آن به رقابت پرداخت و درباره آن کتاب نوشت، پس مردم به علم خود روشن شدند و ما را با درک دقیق خود بهره مند ساختند، پس نوشته هایشان منبع نابی شد که هر که در جستجوی آن باشد، به آن بازگردد و از شیرینی آن تشنگی خود را سیراب کند و آنچه را که می خواست به دست آورد. بسیاری از کتاب‌های دست‌نویس تفسیر کتاب خدا هنوز در کتابخانه‌ها محبوس هستند و دسترسی به آن‌ها و بهره‌مندی از آنها همچنان دشوار و اندک است. وقتی این نسخه خطی «مفاتیح الغیب فی تفسیر سوره یوسف» اسماعیل بن محمد عنقراوی (متوفی 1116 ق) را از آیه (50) تا آیه (75) سوره یوسف یافتم، مطالعه و تحقیق کنید.

کنایه کاربست لفظ در غیر معنای حقیقی، همراه با قرینه است تا بر بلاغت سخن بیفزاید. سورۀ یوسف، از نظر روایتگری، به­‌عنوان یکی از برجسته­‌ترین سوره‌های قرآن شناخته می‌­شود؛ ازاین‌­رو انتظار می‌رود که کنایات به‌­کاررفته در آن نیز از چنین ویژگی‌ بلاغی‌ای برخوردار باشند. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر به‌دست‌ آوردن نوع و ویژگی‌های این کنایات است. آزمون پیش­‌فرض یادشده هدف راهبردی ایجابی و اکتشافی پژوهش است تا از این طریق خصایص بلاغی و متمایز کنایات به‌­کاررفته در سورۀ یوسف آشکار شود. براین­‌اساس پژوهش در مقام پاسخ به این پرسش است که چه نوع کنایاتی در سورۀ یوسف به‌کار رفته است؟پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی و بازخوانی آیات می‌کوشد تنوع و خاستگاه کنایات در سورۀ یوسف را معرّفی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برخی از این کنایات از ادب عصر جاهلی نشئت گرفته و برخی دیگر به­‌طور اختصاصی به­‌وسیلۀ زبان قرآن نوآوری شده‌اند. نوآوری‌ صورت­‌گرفته این امکان را فراهم آورده که قرآن بتواند از کارکرد حدّاکثری کنایه در ترسیم و تصویر مفاهیم چندوجهی، پیچیده و عرفی بهره‌مند شود. اهمیت پژوهش در این است که نشان می‌دهد کنایات در زمان نزول، بخشی از گفتمان معمول مردم بوده و قرآن نیز با بلاغت خود از این ابزار زبانی بهره‌ برده است.

آشنایی¬زدايي يكي از وجوه رستاخيز واژگان بر مبناي زبانشناسي و از نظريه¬هاي نقد ادبي جديد است كه در چارچوب مكتب فرماليسم روسي در سال1917م مطرح شد. پژوهش¬های نقدی و ادبی معاصر به پدیده هنجارگریزی به عنوان یک مسأله¬ی مهم در زیباشناسی متون ادبی توجه دارند و بر این باور هستند که هنجارگریزی به معنای خارج شدن سخن از ساختار معروف و شناخته شده خود است.ناگفته نماند که هنجارگریزی در ذیل مقوله سبک‌شناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد و در اصل یکی از پدیده¬هایی است که در تشکیل سبک ادبی شاعران و نویسندگان تاثیر دارد؛ زیرا عنصری است که باعث برجسته شدن یک سبک ادبی و همچنین گیرایی آن می-شود و توجه خوانندگان را به متون مختلف جلب می¬کند. متن قرآن نیز به عنوان بالاترین متن همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. میزان کاربرد هنجارگریزی در آیات مختلف باعث شده که توجه خوانندگان به ساختار ظاهری آن نیز بیشتر شود و همین امر نگارندگان را بر آن داشت تا به بررسی سوره يوسف از منظر هنجارشکنی بپردازند. از نتایج مهم این پژوهش: هنجارگریزی در سوره یوسف در مقوله مجاز، تشبیه، استعاره و کنایه که چهار فن علم بیان هستند خود را نشان داده و باعث برجسته‌شدن ساختار ظاهری این سوره گردیده و همچنین معنای آن را برای خواننده ملموس‌تر ساخته است. در این جستار ادبی با روش توصیفی- تحلیلی به کاربست آشنایی¬زدايي ادبی و وجوه آن در سورة مبارکه یوسف پرداخته شده است تا ساختار و معنایی زیبایی شناختي این سوره بیش از پیش نمایان گردد.

تحلیل مفاهیم قرآنی راهی به درک صحیح آیات قرآن است، در پژوهش حاضر با توجه به بسامد تکرار واژه تأویل در سورۀ یوسف، با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی این واژه بر پایۀ رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف پرداخته شده تا با توجه به ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و ارزشی، با خوانشی روشمند به دریافت تازه‌ای از مفهوم تأویل در سورۀ یوسف دست یابیم. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که دالّ مرکزی گفتمان تأویل در سورۀ یوسف، تعلیم علم تأویل احادیث (وقایع و حوادث) است که خود زمینه‌ساز گفتمان ولایت الهی است. علم تأویل حضرت یوسف (ع) هم از حیث گستره و شمول وقایع و هم از حیث مرجع الهی آن، عامل توفّق و برتری ایشان بر سایر معبران و تغییر دهنده نظام ارزشی موجود است؛ چنان که این امر سبب بر هم زدن مناسبات قدرت در جامعۀ هدف شد؛ تا آنجا که یوسف (ع) توانست پس از تأویل رؤیای پادشاه مصر، به کنش‌ها جهت داده و گروه مقابل را برای اجرای طرح استراتژیک چهارده ساله با خود همراه کند. این اقدامات در سطح بالاتر زمینه لازم را برای ترسیم نظام دوگانه‌ اصلی فراهم کرد. با دو گانه‌سازی من (صاحب علم الهی تأویل احادیث) و آنها که به الله ایمان ندارند و به آخرت کافرند، دو نوع نگاه به هستی مطرح می‌شود. نگاهی که عالم را متعلق به ربّی می‌داند که مرجع اصلی همه کنش‌هاست، در مقابلِ نگاهی که به این امور بی‌اعتقاد است. این تفکیک پارادایمی زمینه را برای باز تولید یک نظام ارزشی تازه فراهم می‌کند.