جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب التوحید اصول کافی حاوی زبده‌ترین معارف توحیدی شیعه است که شروح مختلفی بر آن نوشته شده است که از مهم‌ترین آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسی است. رساله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی به ریشه اختلافات این دو شرح در رویکرد، روش و استدلال پرداخته است. مبانی مورد نظر شارحان، هدف، جایگاه و حدود عقل، نقل، کشف و تأویل نزد ایشان در اختلافات مذکور مؤثر بوده است. ملاصدرا رویکردی مسئله محور به روایات دارد. در شرح او تقریبا تمامی مضامین روایی با رویکرد و روش عقلی- فلسفی و استدلال‌های مبتنی بر مبانی وجودشناسانه او تبیین شده‌اند. علت اتخاذ چنین رویکرد، روش و استدلال‌هایی از سوی وی این امور است: اولا داشتن مبانی و منظومه منسجم و جامع حکمت متعالیه با محوریت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبیین فلسفی مسائل توحیدی مندرج در روایات برای ملاصدرا فراهم گردد. ثانیا هدف او تعمق در معانی روایات با استفاده از تعقل فلسفی است. ثالثا نزد وی عقل دارای جایگاه و حدود وسیعی در فهم آیات و روایات و طریق موثق در وصول به حق است و شریعت حق و معارف یقینی منطبق هستند. بخش دیگری از روایات با رویکرد و روش فلسفی- عرفانی و گاه تأویلی توسط ملاصدرا شرح شده است که ریشه آن در جایگاه و حدود کشف و عرفان نزد او است. از نظر وی کشف حقیقی و عقل متحدند و عقل نظری و عملی در آخرین درجات کمالی که مرتبه فنای مورد نظر عرفا است اتحاد پیدا می‌کنند. از این رو شرح او سرشار از تبیین بر اساس مبانی مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گیری از این مبانی و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتی از تاویل را نزد خویش یافته و بر اساس ضوابطی نظیر جامعیت تشبیه و تنزیه، مراقبت از موازین عقلی و تناسب با معنا تأویلاتی دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسی با ملاصدرا، غلبه رویکرد و روش تعریفی- توصیفی و نقلی در شرح علامه مهمترین اختلاف است. ریشه این رویکرد و روش در چند چیز است: اولا هدف او مقابله با جریانات فکری انحرافی با کمک آیات و روایات، حل معضلات الفاظ، کشف مخیبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانیا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرایشاتی که به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندی از آن بسیار محدودتر از آن چیزی است که نزد صدرا است. از این رو رویکرد و روش علامه متناسب با این نگاه در مواضع مختلف شامل نقلی صرف، عقلی- نقلی و عقلی- فلسفی است. ثالثا به سبب عدم پذیرش مبانی عرفانی از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاری از رویکرد و روش عرفانی است. نیز انحصار امکان تاویل در معصومین علیهم السلام مانع اتخاذ روش تاویلی از سوی او شده است. نگاه نقلی غالب در شرح وی خصوصا در اثبات توحید و اوصاف الهی می‌تواند پیامدهای نامطلوب اخبارگرایی افراطی در این عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبیین عقلی چنین موضوعاتی را از جریان تفکر شیعی در برابر شبهات و فرق ضاله بکاهد.