جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از عرفای گمنام قرن نهم شرف‌الدین علی یزدی است که به­واسطة اثر معروف خود، ظفرنامه تا‌‌‌‌‌‌کنون به عنوان مورخی شهیر از وی یاد­شده؛ هرچند کشف آثار و تحقیقات معاصر ابعاد دیگر شخصیت علمی‌او را هویدا کرده­است لیکن معرفی نسخة خطی تازه­یاب رساله تهلیلیة «التوحید من نفس الرحمن» سبب پیدایی و شناخت وجهة عرفانی این مورخ، ادیب، ریاضی­دان، منجم، لغوی و موسیقی­دان یزدی شده که تا کنون مهجور مانده­است. در این پژوهش ضمن واکاوی زندگی و شخصیت معنوی شرف‌الدین علی یزدی کوشش­شده­است با بررسی‌اندیشه­های عرفانی وی در سه مقولة اساسی خداشناسی، هستی­شناسی و انسان­شناسی، منظومة عرفانی این دانشمند تبیین شود. شرف‌الدین علی یزدی قائل به وحدت ذاتی در ضمن کثرات رتبی است و آفرینش عالم را که صورتی از نَفَس رحمانی است، نمایشی مترتب بر ظهور اسمای حسنی و بر مدار عشق می‌داند. قرائن و شواهد تاریخی حکایت از تبعیت وی از شاه نعمت­الله ولی در سلوک داشته و طی طریق در کنار اشتغالات سیاسی و اجتماعی وی بسیار بارز و حائز اهمیت است.

دکتر مظاهر مصفا در این کتاب کوشیده تا نکات تربیتی و اخلاقی عرفان و تصوف اسلامی را از نگاه خود بیان کند. این کتاب شامل ده گفتار در زمینه عرفان و بازتاب آن در شعر و ادب و تأثیر آن در جامعه است. هر بخش با یک شعر یا نثر ادبی شروع میشود و نویسنده کوشیده تا مطلب یا نکته اخلاقی عرفانی را با بیان اشعار و حکایات شرح دهد. نکاتی همچون توکل، خوف، رجا، حیرت آدمی، شهود و طلب و مرگ. نویسنده، این کتاب را به اسدالله اعلم وزیر دانش دوست و ادب پرور وقت تقدیم کرده است. این اثر در سال 1347 ش در پنج هزار نسخه به سرمایه خود مؤلف به چاپ رسیده است.

تذکرة الموتی و القبور؛ حضرت قاضی شیخ محمد ثناءالله پانی پتی نقشبندی مجددی قدس سره؛ شامل آرزوی موت، سخنان در زمان موت، بیان موت مؤمن و کافر، در حق شهیدان، ملاقات ارواح مؤمنان، عذاب قبر، تسبیح و تحلیل فرشتگان کاتب هر شخص مؤمن بر سر قبر او تا قیامت، احسنِ اوقات برای موت، و مطالب عالی دیگر می باشد.

صاحب‌نظران اسلامی، عرفان را به عنوان یک مسیر برای جستوجوی معنویت و درک عمیق حقیقت انسان و خدا به شمار آورده‌اند. از دیدگاه ایشان، عرفان به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: عرفان نظری و عرفان عملی. این دو نوع عرفان به عنوان دو جنبه‌ مکمل در مسیر شناخت و تجربه‌ معنوی تلقی شده است که به آدمی کمک می‌کند تا به درک عمیق‌تری از خود و جهان پیرامون‌ دست یابد. مباحث الهیاتی و تئوری درباره خدا، جهان و انسان در قلمروی عرفان نظری جای می‌گیرد که میراث اسلامی در این حوزه، غنی و پرشمار است. مباحث عرفان نظری را می‌توان در تفاسیر عرفانی نیز سراغ گرفت؛ رویکرد تفسیر عرفانی که حداقل از قرن سوم آغاز شده، تا زمان حال نیز به حیات خود ادامه داده است. نتیجه این گرایش تفسیری، پدید آمدن آثار مهمی همچون «تفسیر تستری»، «حقائق التفسیر سلمی»، «لطایف الاشارات قشیری»، «تأویلات القرآن عبدالرزاق کاشانی»، «اعجاز البیان صدرالدین قونوی»، «المحیط الاعظم سیدحیدر آملی» و ... است. یکی دیگر از این آثار مهم و کهن، «کشف الاسرار و عده الابرار» از ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی است؛ کامل‌ترین تفسیر عرفانی برجای‌مانده از پنج قرن نخست به زبان فارسی که عنوان «کهن‌ترین تفسیر عرفانی کامل به زبان فارسی» را به خود اختصاص داده است. به گفته بزرگان و سخن‌دانان زبان فارسی، این اثر در زمینه‌های متفاوت، امانت‌دار فرهنگ غنی سرزمین ایران بوده است که نگارنده با بیانی زیبا و کلامی شیوا و رعایت جوانب امانت، اثری بسط یافته بر تفسیر پیر هرات ارائه داده است و به دلیل داشتن نثری بی‌نظیر، لقب شاهکار میراث مکتوب فارسی از قرن ششم را به خود اختصاص داده است تاجایی که آن را هم‌تراز شاهنامه و حتی فراتر از آن خوانده‌اند. این تفسیر پس از گذران دورانی قریب 8 قرن گمنامی، در دوران معاصر، تصحیح و به چاپ رسیده است. این گمنامی اثر در طی اعصار و قرون، به ناشناخته بودن نویسنده‌اش ابوالفضل خواجه رشیدالدین میبدی نیز سایه افکنده و جز اطلاعات پراکنده و مختصر، چیز خاصی از وی دانسته نیست. یکی از سوال‌های مهم درباره این تفسیر آن است که مفسر و نویسنده‌اش، دقیقا چه باورهای عرفانی و صوفیانه داشته و به کدام جرگه از گروه‌های عرفانی، تعلق داشته است؟ در همین راستا، در تفکیک عرفا به «صَحوی» و «سُکری»، رشیدالدین میبدی به کدام گروه گرایش داشته است؟ توضیح آنکه پیروان سکر، آن دسته از عرفا هستند که بر اثر غرق شدن در عوالم روحانی از سر جذبه، سخنانی بر زبان رانده‌اند که با عقاید بقیه مسلمانان تفاوت و حتی گاه تضاد دارد. در مقابل، اهل صحو قرار دارند که بر هوشیاری و بیداری عارف در جریان سلوک تأکید دارند و هرگونه سخن خلاف عرف را با هر بهانه نامعقول می‌شمرند. بنابراین میزان پایبندی مفسر به شریعت در عرفان، باید استخراج شود. از منظر هرمنوتیکی، در اثر دانستن این نکته، می‌توان تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار را بهتر تحلیل نمود. همچنین دانستن این نکته که میبدی درباره مفاهیمی همچون کشف و شهود، تجلی و جذبه، غیب، سلوک و در یک کلام حوزه عرفان عملی، چه باوری داشته است و خوانندگان تفسیر را به کدام مسیر دعوت کرده است، بسیار حائز اهمیت، شایان توجه و درخور دقت است. مسأله دیگری که دانستن‌اش در تحلیل تفسیر کشف الاسرار قابل توجه است، نوع نگاه رشیدالدین میبدی به ظاهر و باطن قرآن است؛ اینکه او در دو کرانه ظاهر و باطن، چه مسیری در پیش گرفته و پایبندی‌اش به ظواهر آیات تا کجاست؟ آیا میبدی به مانند دیگر مفسران عرفان سنتی، فهم برتر و عمیق‌تر تفسیر و تأویل را مخصوص عرفا می‌داند؟ سوال مهم دیگر درباره تفسیر کشف الاسرار، علوم و ابزارهایی است که مفسر در تفسیر و تأویل آیات قرآنی لازم شمرده و خود در مقام عمل از آنها سود جسته است. پاسخ این سوال نیز در شناخت گونه عرفانی میبدی اثرگذار است؛ چه آنکه عرفای مفسر در این زمینه، بسیار متفاوت و متمایز از همدیگر عمل کرده‌اند. در پایان باید گفت این پژوهش به دنبال شناسایی گونه عرفان رشیدالدین میبدی از رهگذر نوشته‌های اوست تا از این طریق، ضوابط فهم، نحوه تفسیر و تأویل او استخراج و شناسایی شود و سبک نوشتن او در تفسیر و تأویل آیات قرآنی، بهتر به دست آید. پرواضح است که بیش از همه، گونه‌شناسی عرفان میبدی از رهگذر نوبه ثالثه این تفسیر که به برداشت‌های باطنی، عرفانی و ذوقی اختصاص دارد، به دست خواهد آمد و تمرکز بر همین بخش از تفسیر است. این پژوهش برای نخستین بار، از این منظر به بررسی متنی تفسیری پرداخته و وجوه مختلف عرفانی از یک مفسر را مورد واکاوی قرار می‌دهد.

این پژوهش می کوشد واقعیتهای تربیت دینی صوفیان درغرب آفریقا را از طریق بررسی رفتارصوفیانه و نمودهای عملی آن آشکار سازد. پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به مسائلی همانند مبانی تربیت دینی نزد صوفیان و نگاه شیوخ طرق صوفیه نسبت به این تربیت است، این پژوهش براساس روش توصیفی وبا به کارگیری هر دو رویکرد کتابخانه ای و میدانی در چارچوبی تحلیلی به گردآوری و پردازش اطلاعات پرداخته است. یافته ها نشان می دهد برخی از الگوهای تربیت دینی صوفیان در غرب آفریقا مبتنی بر موازین دقیق شرعی نیست، بلکه صرفاً در خدمت تثبیت عقاید صوفیانه با ویژگیهای خاص خود است. همچنین موضع وموقف شیوخ طرق صوفیه نسبت به این روشهای تربیتی روشن نیست وحتی ناهمگونی ظاهری میان مکاتب صوفیانه وجود دارد، مانند طریقتَ‌های تیجانیه، قادریه، مُریدیه، حَمُویه و نقشبندیه مشهود است. ونتایج حاکی از آن است که این طرق صوفیه غالباً علوم و معارف اسلامیِ همسو با اهداف تربیت روحی را نادیده گرفته و به جای آن برنقل کرامات مرتبط با أقطاب خویش درمراسم مولود پیامبرومحافل سالانه صوفیه. این امر موجب شده که بعضی ازپیروان طریقه صوفیه تحت تأثیر این روایات قرار گرفته واعتقاد به باورهایی روی آورند که خارج از چارچوب عقاید اسلامی صحیح است. این تأثیرگذاری از دیرباز تاکنون در جوامع آفریقایی تداوم یافته وراه را برای بروز اعمال انحرافی و خرافی به نام تصوف گشوده است. با توجه به این یافته‌ها، پژوهش حاضر بازگشت به میراث اسلامی اصیل و نگاه عالمانه و عینی با آن را به منظور پالایش از آفات و تمسک به سیره عقیدتی صحیح اسلامی آنگونه که عرفان ناب اسلامی ارائه می‌کند را ضروری می‌داند.