جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از میان مسائل مربوط به معاد، بحث کیفیت آن همواره مورد توجّه بوده است. این موضوع، متفکران را به چالش‌هایی‌ کشانده و سبب به وجود آمدن دیدگاه‌های متفاوتی در خصوص چگونگی معاد شده است. در قرآن نیز آیات فراوانی وجود دارند که معاد را به معنای بازگشت نفس به بدن معنا کرده‌اند. امّا منظور از بدن چیست؟ در پاسخ، ملاصدرا مبتنی بر یازده اصل فلسفی و به شیوه عقلانی بیان می‌دارد که معاد به‌صورت جسمانی است، امّا مقصود وی از جسم، بدن عنصری نیست؛ بلکه بدنی باطنی است که متناسب با حالات قیامت تغییر می‌کند و با همراهی نفس، در قیامت محشور می‌شود. امّا قاضی عضدالدین ایجی به‌عنوان یک متفکر اشعری، بر پایه اصلی عقلی- نقلی بر این باور است که صورت جسمانی و بدن عنصری دنیوی، عیناً به همین سیما در سرای آخرت برانگیخته خواهد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه هر دو متکلم، معاد را به‌صورت جسمانی می‌پذیرند، ولی بر پایه اصولی خاص، ملاصدرا بدن جسمانی را در سرای آخرت، متفاوت با بدن عنصری دنیوی می‌داند؛ درحالی‌که قاضی عضدالدین ایجی، بدن اخروی را همان بدن دنیوی و بدون هیچ تغییری معنا کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و مقایسه‌ای در نظر دارد تا زاویه‌ای از زوایای این بحث را روشن کند و اختلاف ساختاری و مَشی هر دو فیلسوف را به تصویر کشد. بنابراین، بررسی اصول حاکم بر نظرات این دو متکلم و بررسی افتراقات و اختلافات آن، وجه نوآوری این پژوهش خواهد بود.

---

موضوع هویت اخروی انسان یکی از مسائل بنیادین در فلسفه اسلامی و علوم دینی است که با ابعاد مختلف هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی در ارتباط است. پرسش از چگونگی تأثیر عقیده و عمل بر سرنوشت نهایی انسان، نه تنها از منظر مباحث کلامی و فلسفی اهمیت دارد، بلکه به لحاظ کارکردهای تربیتی و اخلاقی نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. در این زمینه، ملاصدرا به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان اسلامی، دیدگاه‌های بدیعی ارائه کرده است که بر اساس نظریه حرکت جوهری، نقش عقیده و عمل در تحول وجودی انسان و شکل‌گیری هویت اخروی او را تحلیل می‌کند. نظریه حرکت جوهری بیان می‌دارد که وجود انسان در ذات خود همواره در حال حرکت و تغییر است، و این حرکت، شامل تحول درونی و ارتقاء جوهری انسان می‌شود. این تغییرات در نتیجه افعال و عقاید انسان رخ می‌دهند، به‌طوری‌که اعمال صالح و عقاید صحیح، سبب کمال وجودی و شکل‌گیری هویتی متعالی در آخرت خواهند شد. این دیدگاه ملاصدرا، ضمن تأکید بر حرکت ذاتی وجود انسان و تغییر جوهری او، نشان می‌دهد که اعمال و باورهای انسان، نه صرفاً ابزاری برای دریافت پاداش یا عقوبت، بلکه عواملی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به حقیقت وجودی و هویت نهایی او هستند.

در گستره‌ی متون دینی و الهیاتی، «صفات» به‌عنوان مفاهیم بنیادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شخصیت انسان و تعیین جایگاه او در نظام پاداش و عقاب اخروی دارند. ادیان توحیدی، به‌ویژه اسلام و مسیحیت، در آثار مقدس خود با ترسیم ویژگی‌های انسان‌های نیک‌فرجام و بدفرجام، نوعی نظام ارزشی منسجم را معرفی کرده‌اند که کارکرد هدایت‌گری در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها دارد. علاوه بر این، در یهودیت ـ که بخش گسترده‌ای از تعالیم آن در عهد قدیم متجلی شده است ـ تأکید زیادی بر صفات اخلاقی انسان‌های صالح و گناهکار وجود دارد؛ برای نمونه در کتاب‌های مزامیر، اشعیا و امثال سلیمان، صفاتی همچون توکل، صداقت، انصاف و فروتنی ستوده شده و در مقابل غرور، ظلم و بی‌ایمانی محکوم گردیده است (تروئل، 2017؛ مزامیر 1: 1-6). این نگرش در یهودیت، نظام ارزشی خاصی را برای ارزیابی کردار انسان و تعیین سرنوشت اخروی او ارائه می‌دهد. این توصیف‌ها در سه سنت توحیدی، علاوه بر جنبه‌ی اخلاقی، بازتاب‌دهنده‌ی جهان‌بینی الهیاتی آن‌ها درباره‌ی ماهیت انسان، نجات و زندگی پس از مرگ هستند. در آموزه‌های اسلامی، «صفات» به ویژگی‌های اخلاقی، رفتاری و معرفتی انسان اطلاق می‌شود که در پیوند با نیت و عمل او، مسیر سعادت یا شقاوت اخروی را رقم می‌زنند. این صفات در قالب فضایل (مانند اخلاص، تواضع، صبر و پرهیزکاری) یا رذایل (مانند کبر، بخل، حسد و نفاق) مورد تأکید قرار گرفته‌اند و به‌عنوان نشانه‌های بهشتیان و دوزخیان شناخته می‌شوند. استاد مرتضی مطهری نیز در آثار خود تصریح کرده است که صفات انسانی از مهم‌ترین عوامل جهت‌دهی سلوک انسان به‌سوی الگوی شخصیتی مطلوب الهی است (مطهری، 1381). در متون مسیحی به‌ویژه عهد جدید، مانند انجیل متی و مکاشفه یوحنا، صفات اخلاقی نجات‌یافتگان و هلاک‌شدگان به‌طور روشن معرفی شده‌اند و با محورهایی چون محبت، ایمان، عدالت و فروتنی برای نجات‌یافتگان، و دروغ، تکبر، ظلم و ستم برای هلاک‌شدگان، چارچوب مشخصی از ارزش‌گذاری اخلاقی ارائه گردیده است (کتاب مقدس، انجیل متی باب 5؛ کتاب مکاشفه یوحنا باب 21). در سنت اسلامی، یکی از منابع متمایز که با نگاهی عمیق به تحلیل صفات مثبت و منفی پرداخته، صحیفه سجادیه است. این اثر که به امام زین‌العابدین (ع) منسوب است، افزون بر بعد دعایی، از جنبه‌ی اخلاقی، عرفانی و انسان‌شناختی نیز اهمیت زیادی دارد. در ادعیه صحیفه، صفاتی همچون صدق، شکیبایی، فروتنی و ایثار، در قالب نیایش، به‌عنوان معیارهای رستگاری معرفی شده‌اند و رذایلی مانند حسد، حرص و نفاق به‌عنوان عوامل سقوط مطرح گردیده‌اند (صحیفه سجادیه، دعای 20). از دیدگاه مطالعات تطبیقی، بررسی مقایسه‌ای صفات بهشتیان و دوزخیان در صحیفه سجادیه و کتب عهدین (عهد قدیم یهودیت و عهد جدید مسیحیت) از دو منظر اهمیت می‌یابد: نخست، امکان شناسایی اشتراکات اخلاقی و معرفتی در ادیان ابراهیمی را فراهم می‌آورد؛ یعنی مفاهیمی همچون فروتنی، ایمان، صداقت، و پرهیز از ظلم که به‌عنوان ارزش‌های مشترک بشری مورد تأکید قرار گرفته‌اند. دوم، مطالعه تفاوت‌ها می‌تواند پرده از اختلافات معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و الهیاتی این متون بردارد؛ از جمله تفاوت در نوع نگاه به نجات، مفهوم گناه و آزادی اراده انسان. اهمیت این پژوهش در آن است که با مقایسه‌ی یک منبع عرفانی-اخلاقی شیعه (صحیفه سجادیه) و دو بخش از کتاب مقدس (عهد قدیم و جدید)، زمینه‌ای فراهم شود تا ظرفیت‌های تربیتی و اخلاقی مشترک یا متفاوت در ادیان توحیدی آشکار گردد و این یافته‌ها در مطالعات میان‌فرهنگی و اخلاق تطبیقی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. بنابراین، پژوهش حاضر به‌طور مشخص به دنبال پاسخ به این پرسش است: تا چه اندازه صفات بهشتیان و دوزخیان در صحیفه سجادیه و کتب عهدین از حیث معنا، مضمون و کارکرد اخلاقی، هم‌سو، مشترک یا متمایز هستند؟

به باور متالهان، پرداختن به مباحثی چون شناخت باطنی اولیاء الهی و نیز عوالم پس از طبیعت، هر یک به تنهایی حائز اهمیت و موجب کمال و سعادت حقیقی آدمی است. پژوهش حاضر کوشیده به بخش مشترکی از دو موضوع فوق اشاره کرده و با اتکا بر متون دینی و بر مبنای حکمت متعالیه و عرفانی نظری، نقش انسان کامل محمدی در مواقف اخروی را تبیین و تحلیل کند. این اثر که به روش توصیفی-تحلیلی نگاشته شده، بر محور سه پرسش اساسی می‌گردد؛ نسبت میان انسان کامل و معصومین, چگونه است؟ آیا از منظر عقلی، اثرگذاری انسان کامل در مواقف اخروی، ممکن است؟ اثرگذاری انسان کامل در مواقف گوناگون، چگونه تبیین می‌گردد؟ نتیجه به دست آمده در این پژوهش آن است که رابطه میان انسان کامل و پیامبر خاتم,، رابطه‌ای انحصاری بوده و دیگر اولیاء کمل,، دارای ارواح و انواری مغایر با یکدیگر، در مراتب عالیه وجود هستند؛ پاسخ دومین پرسش نیز عبارت است از آن که عشق به اولیاء محمدی, به دلیل ایجاد سنخیت، یا نفوس را در طریق کمال قرار می‌دهد (در بدو امر) یا آنان را آراسته به کمالات محمدیون می‌کند (در پایان راه)، بدین سبب صورت محبت و ولایت، موجب سودرسانی آنان در عوالم پس از مرگ می‌گردد. پاسخ آخرین پرسش نیز با تکیه بر کیفیت ظهور اعمال در آخرت، تفاوت مکتسبات نفس در ظهور و بروز و گوناگونی خصایص مراتب پس از مرگ، آن است که هرچه شدت صورت محبت و ولایت بیش‌تر، فعلیت‌های معارض کم‌تر و نشئه مربوطه وسیع‌تر باشد، صورت محبت و ولایت، سریع‌تر و با سهولت بیش‌تری موجب نجات از الم یا فزونی لذت نفوس می‌شود.

(از مجموعۀ 7 جلدی)موضوع اصلی این کتاب که به زبان عربی است اصول اعتقادی اسلام بوده که با تاکید بر آیات قرآن کریم، روایات و حکایات متعدد درج شده است .جلد سوم از مجموعه حاضر مباحثی از این قبیل را شامل می‌شود" :حقیقت جن، فرشته و ویژگی‌های آن"، خلقت حضرت آدم و حوا و رانده شدن از بهشت، اقسام نسخ، احضار روح، برزخ و روح، حقیقت روح، فرق بین نفس و روح، اخباری درباره امام زمان (عج)، حیاه خضر، خواب طولانی اصحاب کهف، و قصه دقیانوس .در پایان کتاب فهرست کاملی از موضوع، آیات قرآن، روایات، اماکن، اعلام، کتب و مصادر به چاپ رسیده است .

مجلسى در شهر اصفهان دیده به جهان گشود. وى چنان شهرتى در علوم مختلف اسلامى دارد كه محتاج هیچ بیان و توضیحى نیست. علامه مجلسى از جمله بزرگانى است كه از جامعیت خاصى برخوردار بود. او در علوم مختلف مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه سرآمد بود كه نگاهى اجمالى به مجموعه عظیم بحارالانوار این نكته را به خوبى آشكار مى سازد. تبحر در این علوم، در كنار آشنایى با علوم عقلى همچون: فلسفه، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب و علوم غریبه از او شخصیتى ممتاز و بى نظیر ساخت. برخى علامه مجلسى را در طول تاریخ اسلامى از حیث جامعیت بى نظیر دانسته اند. شاگرد گرانقدر او، سید نعمت اللّه جزائرى در مورد استاد خود گفته است: «علامه هیچ گاه از یاد خدا غافل نبود و تمام اعمالش را با قصد قربت انجام مى داد». گفته اند كه علامه روشى معتدل بین اخبارى و اصولى داشت. او در عین این كه محدث بزرگ بود به علوم عقلى هم توجه خاصى داشت. علامه مجلسى در سال 1098 از سوى شاه سلیمان صفوى به سمت شیخ الاسلام اصفهان منسوب گردید. شیخ الاسلام، بالاترین و مهم ترین منصب دینى و اجراى در آن عصر بود. علامه مجلسى در این رساله با استناد به آیات قرآن كریم و روایات معصومان علیهم السلام درصدد نشان دادن راه‌هاى نجات و رستگارى انسان برآمده است. اصل این كتاب، به عربى است و تاریخ نگارش آن در سال 1087 ق، پس از نگارش بحارالانوار بوده و متشكل از دو بخش است: در بخش اول، مبحث اصول عقاید شیعه مورد بررسى قرار گرفته است. بخش دوم، درباره وظایف عبادى مؤمنان است.