جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قوه و فعل از اوصاف و احکام موجود مطلق است، موجود نسبت به فعلیتی که می‌تواند واجد آن شود بالقوه نامیده می‌شود، هرچند به لحاظ فعلیتی که هم اکنون دارد موجودی بالفعل است. موجود مطلق که موضوع فلسفه اولی است به قوه و فعل تقسیم می­ شود، غالب مسایل فلسفی به شکل قضایای مردد المحمول مطرح می‌شوند که اطراف تردید مساوی با موضوع فلسفه است .قوه یک امر وجودی است، منتهی یک وجود ضعیف که آن را از عدم ممتاز می گرداند. وجود از جهت شدت وضعف دو طرف دارد یک طرفش اعلی مراتب وجوداست، طرف دیگرش هیولای اولی است که فعلیتی جز عدم فعلیت ندارد. مقاله حاضر ابتدا به طریقۀ ورود مسئله قوه و فعل به فلسفه اولی و ضرورت بحث از آن می‌پردازد و در ادامه رابطه قوه وفعل با موضوع فلسفه اولی ونحوه صدق وجود بر آن و تناظر آن دو با خیر و شر و طرح شبهات و پاسخ به آنها از دیدگاه حکمت متعالیه را مورد بررسی و تحلیل قرار می‌ دهد.

مسئله ی تربیت از آغاز زمان حیات انسان دارای اهمیت اساسی بوده است. در عصر زیستن ما، این مسئله وجهه دیگری گرفته و توجه غالب افراد را به خود جلب کرده است. امروزه ما شاهد ظهور مکاتب تربیتی متعدد با رویکردهای متفاوت هستیم. نسخه‌های انبوهی برای پرورش و شکل دادن به انسان پیچیده می‌شود که البته بخشی از آنها با دیدگاه نادرست نسبت به حقیقت و غایت انسان دچار روش راهکارهای باطل شده‌اند. اهمیت تربیت و پرورش صحیح بر هیچکس پوشیده نیست. تربیت‌های غلط و در بعضی موارد ناکافی، منجر به گم کردن هویت فردی و غفلت از ارزش و کرامت ذاتی انسان شده و در نهایت به پوچی و شقاوت شخص منتهی شده است. لذا مسئله تربیت ارتباط معناداری با سعادت و نیک بختی افراد دارد. امام صادق علیه‌السلام می فرماید: اگر از عمرت تنها دو روز باقی مانده، یک روزش را برای فراگیری ادب و تربیت صحیح اختصاص بده تا به هنگام مرگ از آن یاری بجویی. (کلینی، 1369،ج 8: 150). تربیت در لغت به معنای پروردن، پروراندن، پرورش دادن و ادب و اخلاق را به کسی یاد دادن آمده است.(عمید،425:1378). در معنای اصطلاحی تربیت، اندیشمندان نظرات متعددی ارائه کرده اند. با الهام از این نظرات، تعریف مختار این پژوهش از تربیت عبارتست از به فعلیت درآوردن استعداد های درونی متربی توسط مربی و پرورش شخصیت او در ابعاد فردی، اجتماعی، اخلاقی، عقلانی، عاطفی، جسمانی و...به صورت گام به گام و پیوسته. (ر ک: مطهری, سلمان زاده و فرهادی) در میان مکاتب فلسفی جهان اسلام، حکمت متعالیه با مبانی تاسیسی خود، از ظرفیت‌های ویژه ای جهت ارائه نظام تربیتی مبتنی بر اخلاق و معنویت برخوردار است. در چند دهه اخیر، این ظرفیت با استخراج دلالت‌های تربیتی حکمت صدرایی، مورد توجه متخصصان تعلیم وتربیت نیز واقع شده است. برخی از مبانی مرتبط با حرکت جوهری در مسآله تعلیم تربیت عبارتند از: اصالت وجود, تشکیک وجود, فقر وجودی... مسأله محوری در این پژوهش، حرکت جوهری و نتایج تربیتی حاصل از آن است. حرکت جوهری از ابتکارات بی‌بدیل صدرالمتالهین است که بر اساس آن حرکتِ اصیل برای جواهر است و حرکت در اعراض نیز به تبع حرکت جوهر آنهاست از این جهت که عرض وجود مستقل ندارد. در تاثیر و ارزش این نظریه سخن ها گفته‌اند: عظمت و اهمیت کشف و ابتکار نظریه حرکت جوهری به هیچ روی کمتر از اهمیت سه کشف عظیم علمی در سراسر تاریخ علم و اندیشه «یعنی سه نظریه جاذبه عمومی نیوتون و نسبیت عام انیشتین و کوانتوم فیلد تئوری» نیست (سروش،9:1386). در نتیجه حرکت جوهری، همه موجودات این عالم مادی، حرکتی صعودی دارند تا آنکه به عالم رب النوع خود برسند (رامین، بی تا:218). پس حد توقفی برای رشد و کمال ماده نیست مگر عالم تجرد و فعلیت محض. بر اساس حرکت جوهری، جوهر وجود انسان نیز دائماً در حرکت تکاملی بوده و با اصول تعلیم و تربیت صدرایی می‌توان انسان را به سمت سعه وجودی بیشتر سوق داد. از نظر ملاصدرا، نفس و ساحتهای آن، موضوع و متعلق تربیت هستند لیکن این نفس جدا از بدن و جوهری مجرد که به بدن اضافه شده باشد، نیست بلکه هویتی تعلقی به بدن دارد که ذاتی اوست. به همین دلیل تغییراتی که بواسطه تدابیر تربیتی در نفس حادث می شوند-یعنی فضائل و رذائل اخلاقی- هویت و حقیقت نفس، متحد با آن و مرتبه ای از وجود نفس خواهند بود(میرهادی و بختیارنصرآبادی و نجفی،16:1395).

پیوست در منابع دیجیتالی

یکی از مباحث مهم در فلسفة اسلامی، حرکت در جوهر است. حرکت جوهری بعنوان یکی از ابتکارات مهم ملاصدرا، عبارتست از سیلان وجود، یعنی ذات شیء، آن‌به‌آن و لحظه‌بلحظه در حال نو شدن و تغییر و تحول است. ازجمله مسائل مطرح در بحث حرکت جوهری، اشتداد و تضعف در حرکت است. یکی از وجوه اختلاف در این بحث، اشتدادی بودن یا تضعفی بودن حرکت است که بیشتر درباب حرکات أینی و وضعی مطرح شده است. مسئلة مورد بحث در پژوهش حاضر اینست که آیا حرکات مطلقاً اشتدادیند و همة موجودات در حال تکاملند، یا اینکه حرکت تضعفی و انتکاسی نیز وجود دارد؟ اهمیت این بحث از آن جهت است که بسیاری از مشکلات فلسفی، مانند اتحاد عاقل و معقول، جسمانیة‌الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس و معاد جسمانی، با حرکت جوهری اشتدادی قابل حل است. نتیجة بدست آمده از این پژوهش آنست که حرکت را چه خروج از قوه به فعل تفسیر کنیم و چه خروج از خفاء به ظهور، حرکت، مطلقاً اشتدادی است.

ارائة تعریفی جامع از حرکت، همواره یکی از دغدغه­های اندیشمندان بوده است. این بحث پیش از فیلسوفان اسلامی، در بین متفکران یونان نیز مطرح بوده و هریک بنحوی آن را تبیین نموده­اند. ملاصدرا علاوه بر معنای رایج از حرکت (تغییر تدریجی)، معنایی عام نیز برای آن (مطلق خروج از قوه به فعل) قائل شده که بر قوه و فعل نیز منطبق میشود. همانگونه که قوه و فعل از شئون هستی و از عوارض ذاتی وجود هستند و در زمرة مسائل فلسفۀ اولی قرار میگیرند، حرکت را نیز باید از عوارض وجود دانست. در این صورت، اگر مراد از حرکت بمعنای اعم را ـ‌بتعبیر حکیم سبزواری‌ـ خروج از «لیس» به «أیس» و از «امکان» به «وجوب» تفسیر کنیم، از دیدگاه ملاصدرا، چنین معنای اعمی از حرکت، به مجردات نیز نسبت داده میشود. از سویی دیگر، عرفا نیز بگونه­یی همسان، به حرکتی قائل هستند که از صقع ربوبی آغاز شده و تمام مراتب هستی را در بر گرفته است؛ آنها از این حرکت به «حرکت حبّی» تعبیر کرده‌اند، یعنی آنچه سبب و علت آفرینش و ظهور اشیاء در عالم است، همین حبّ و محبت الهی است که در تمام اشیاء جاری است و همه را در قوس نزول و صعود در بر میگیرد. بهمین‌دلیل، در این مقاله بروش توصیفی ـ تحلیلی، درصددیم نشان دهیم که ـ‌بتعبیر ملاصدرا‌ـ نظام هستی و ـ‌بتعبیر عرفا‌ـ تعینات و مظاهر خلقی، همواره در حرکت بوده و بسوی غایتی روانه هستند. ملاصدرا این حرکت را حرکت جوهری و در نهاد اشیاء جاری میداند و عرفا از این غلیان و جنبش همیشگی در مظاهر، به حرکت حبی تعبیر کرده‏اند.

کتابنامه: ص. ۲۴۸ - ‎۲۵۸؛ همچنین بصورت زیرنویس // رساله حاضر که تحت عنوان انسان شناسی ملاصدرا با توجه به حرکت جوهری تدوین شده از یک مقدمه و چهار فصل و یک خاتمه فراهم آمده است. برای این منظور ابتدا در فصل اول تحت عنوان کلیات مفاهیم اصلی مورد نظر در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. سپس مباحثی کلی در رابطه با انسان شناسی مطرح شده و رهاورد این بحث چنین است که انسان شناسی ملاصدرا تلفیق و ترکیبی از انسان شناسی دینی، عرفانی و فلسفی است. سپس در فصل دوم، حرکت جوهری به عنوان یکی از مبانی انسان شناسی صدرایی مورد مطالعه قرار گرفته است. در این فصل نگارنده، تلاش کرده است تا ضمن معرفی اجمالی مواردی که در مکتب فلسفی ملاصدرا بر اساس حرکت جوهری قابل توجیه است، بیان کند مهمترین ویژگی نفس- جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء و التعقل- نیز از آثار متربت با حرکت جوهری می باشد. زیرا بدون حرکت جوهری، کمال پذیری نفس و صعودش به مراحل بالاتر و رسیدن به مقام تجرد امکان پذیر نیست. هم چنین در این فصل از مقومات حرکت جوهری، مبانی فلسفی حرکت جوهری و شبهات وقوع حرکت در جوهر و... سخن به میان آمده، به این هدف که نکاتی عمده را از خلال این مباحث استخراج کرده تا بتوان به بررسی انسان شناسی صدرایی در پرتو حرکت جوهری پرداخت. در فصل سوم نمایی کلی و عمومی از انسان در منظ.مه فکری صدرا ترسیم شده است. این که این نظام فکری حقیقت انسان را چه می داند؟ ساحتهای وجودی او و ارتباط آنها با یکدیگر چیست؟ و اهم اوصافی که بدو مسبت می دهد کدام است؟ چارچوب این نمای عمومی است. در فصل آخر، سوال اصلی پژوهش یعنی تبیین ملاصدرا از چیستی ارتباط حرکت جوهری با انسان شناسی ملاصدرا، محور بحث قرار گرفته است. در اسن فصل نشان داده شده که حرکت جوهری در حقیقت زمینه تکامل نفس را فراهم می کند لذانگارنده به تبیین مراتب استکمالی نفس می پردازد و به این نتیجه می رسد که طبق نظریه ابداعی صدرا، نفس از آغاز خلقت تا نهایت حیات طبیعی و دنیوی خویش، مراحل تکامل خود را به صورت لبس به لبس، فعلیتی بعد فعلیتی، کمالی فوق کمالی، طی می نماید تا اینکه به مرحله ای می رساند که خلع لباس مادی نموده و در آخرت طبق ملکات اخلاقی ای که کسب کرده است یا بصورت فرشته و یا بصورت حیوانات مختلف الانواع محشور می شود، هر چند انسان در این جهان نوع واحد است.