جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

با توجه به رواج ایده‌های سکولاریستی از تربیت مسئلۀ نوشتار حاضر بازتأمل درباره یکی از مبانی ارزش‌شناختی «تربیت سکولار» است که اخلاق را بر فقه تقدم می‌بخشد و «اخلاقی شدن جامعه» را به‌جای «فقهی شدن جامعه» تجویز می‌کند و با طرح دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی / دینی شدن تربیت» به اولی فتوا می‌دهد. روش تحقیق، روش توصیفی، تبیینی و انتقادی است. در مقام توصیف و تبیین دیدگاه مذکور این نتایج حاصل شد: روند پرشتاب سکولاریزاسیون تربیت و مدرسه و برنامه درسی به این‌گونه بوده که به‌جای «تربیت دینی»، «تربیت اخلاقی» پیشنهاد شد و سپس به‌جای «تربیت اخلاقی»، «تربیت معنوی» جایگزین شد. در همین مجال از روایت‌های سکولار، یعنی «تربیت دینیِ سکولار»، «تربیت اخلاقیِ سکولار» و «تربیت معنوی سکولار» رونمایی می‌شد. اندیشۀ سکولار و تفسیر این‌دنیایی از دین در جامعه ایران را جریان روشنفکری دینی نمایندگی می‌کرده و آنان مدعای خود را در تقدم اخلاق بر فقه به دیدگاه «دنیوی بودن فقه»ِ غزالی مستند کرده‌اند. نوشتار حاضر در بخش سنجش و ارزیابی دیدگاه فوق، ضمن وارد کردن هفت نقد به این نتیجه رسید که «تربیت سکولار» از آن جهت که بر مبنای ارزش‌شناسانه تقدم اخلاق بر فقه و ساخت دوگانه «اخلاقی شدن تربیت» یا «فقهی شدن تربیت» استوار است، مخدوش می‌باشد؛ خصوصاً اینکه استناد به دیدگاه غزالی اولاً نادرست و سوگیرانه و بدون لحاظ کردن دیدگاه جامع ابوحامد بوده؛ ثانیاً استنتاج سکولاریزم اخلاقی از دیدگاه «دنیوی بودن فقه» در اندیشه غزالی، نوعی بهره‌برداری غیرمنطقی بوده است.

مسئله ی تربیت از آغاز زمان حیات انسان دارای اهمیت اساسی بوده است. در عصر زیستن ما، این مسئله وجهه دیگری گرفته و توجه غالب افراد را به خود جلب کرده است. امروزه ما شاهد ظهور مکاتب تربیتی متعدد با رویکردهای متفاوت هستیم. نسخه‌های انبوهی برای پرورش و شکل دادن به انسان پیچیده می‌شود که البته بخشی از آنها با دیدگاه نادرست نسبت به حقیقت و غایت انسان دچار روش راهکارهای باطل شده‌اند. اهمیت تربیت و پرورش صحیح بر هیچکس پوشیده نیست. تربیت‌های غلط و در بعضی موارد ناکافی، منجر به گم کردن هویت فردی و غفلت از ارزش و کرامت ذاتی انسان شده و در نهایت به پوچی و شقاوت شخص منتهی شده است. لذا مسئله تربیت ارتباط معناداری با سعادت و نیک بختی افراد دارد. امام صادق علیه‌السلام می فرماید: اگر از عمرت تنها دو روز باقی مانده، یک روزش را برای فراگیری ادب و تربیت صحیح اختصاص بده تا به هنگام مرگ از آن یاری بجویی. (کلینی، 1369،ج 8: 150). تربیت در لغت به معنای پروردن، پروراندن، پرورش دادن و ادب و اخلاق را به کسی یاد دادن آمده است.(عمید،425:1378). در معنای اصطلاحی تربیت، اندیشمندان نظرات متعددی ارائه کرده اند. با الهام از این نظرات، تعریف مختار این پژوهش از تربیت عبارتست از به فعلیت درآوردن استعداد های درونی متربی توسط مربی و پرورش شخصیت او در ابعاد فردی، اجتماعی، اخلاقی، عقلانی، عاطفی، جسمانی و...به صورت گام به گام و پیوسته. (ر ک: مطهری, سلمان زاده و فرهادی) در میان مکاتب فلسفی جهان اسلام، حکمت متعالیه با مبانی تاسیسی خود، از ظرفیت‌های ویژه ای جهت ارائه نظام تربیتی مبتنی بر اخلاق و معنویت برخوردار است. در چند دهه اخیر، این ظرفیت با استخراج دلالت‌های تربیتی حکمت صدرایی، مورد توجه متخصصان تعلیم وتربیت نیز واقع شده است. برخی از مبانی مرتبط با حرکت جوهری در مسآله تعلیم تربیت عبارتند از: اصالت وجود, تشکیک وجود, فقر وجودی... مسأله محوری در این پژوهش، حرکت جوهری و نتایج تربیتی حاصل از آن است. حرکت جوهری از ابتکارات بی‌بدیل صدرالمتالهین است که بر اساس آن حرکتِ اصیل برای جواهر است و حرکت در اعراض نیز به تبع حرکت جوهر آنهاست از این جهت که عرض وجود مستقل ندارد. در تاثیر و ارزش این نظریه سخن ها گفته‌اند: عظمت و اهمیت کشف و ابتکار نظریه حرکت جوهری به هیچ روی کمتر از اهمیت سه کشف عظیم علمی در سراسر تاریخ علم و اندیشه «یعنی سه نظریه جاذبه عمومی نیوتون و نسبیت عام انیشتین و کوانتوم فیلد تئوری» نیست (سروش،9:1386). در نتیجه حرکت جوهری، همه موجودات این عالم مادی، حرکتی صعودی دارند تا آنکه به عالم رب النوع خود برسند (رامین، بی تا:218). پس حد توقفی برای رشد و کمال ماده نیست مگر عالم تجرد و فعلیت محض. بر اساس حرکت جوهری، جوهر وجود انسان نیز دائماً در حرکت تکاملی بوده و با اصول تعلیم و تربیت صدرایی می‌توان انسان را به سمت سعه وجودی بیشتر سوق داد. از نظر ملاصدرا، نفس و ساحتهای آن، موضوع و متعلق تربیت هستند لیکن این نفس جدا از بدن و جوهری مجرد که به بدن اضافه شده باشد، نیست بلکه هویتی تعلقی به بدن دارد که ذاتی اوست. به همین دلیل تغییراتی که بواسطه تدابیر تربیتی در نفس حادث می شوند-یعنی فضائل و رذائل اخلاقی- هویت و حقیقت نفس، متحد با آن و مرتبه ای از وجود نفس خواهند بود(میرهادی و بختیارنصرآبادی و نجفی،16:1395).

یکی از مهمترین مولفه های اثرگذار در امر تربیت، اخلاق مربی و شیوه تعامل وی با متربی است. این حقیقت هم در متون دینی و هم در نزد دانشمندان تعلیم و تربیت مورد توجه واقع شده است. وجود روایاتی مانند «مَن نَصَبَ نَفسَهُ للنّاسِ إماما فلیَبدأ بتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهِ، و لیَکُن تأدیبُهُ بسِیرَتِهِ قَبلَ تأدیبِهِ بلِسانِهِ، و مُعَلِّمُ نَفسِهِ و مُؤدِّبُها أحَقُّ بالإجلالِ من مُعَلِّمِ النّاسِ و مُؤدِّبِهِم» (نهج البلاغه، حکمت 73) از امام علی(ع) و یا روایت دیگری از امام صادق(ع): کُونُوا دُعاه النّاسِ بِغَیرِ أَلسِنَتِکُم(کلینی، 2: 78) نشان دهنده اهمیت رفتار مربی در سیر تربیتی انسان است. براین اساس آموزش های زبانی معمولاً ناپایدار هستند و آن چیزی اثر عمیق تر بر رفتار فرد دارد که از طریق رفتار و کردار مربی شکل گیرد. به بیان دیگر، قبل از آنکه متربی تحت تاثیر علم و اطلاعات و محتوای درسی ارائه شده باشد، تحت تاثیر رفتارها، ارزشها، بینشها و اخلاق مربی است؛ بنابراین تاثیر دانش علمی معلم کمتر از تاثیر رفتار و اخلاق اوست.معلمان به عنوان حلقه ای از زنجیره مربیان انسان، نقش قابل توجهی در شکل گیری شخصیت افراد دارند به طوری که پایبندی یک معلم به آداب و اخلاق اسلامی می تواند نتایج مثبت و مفیدی در تربیت دانش آموزان داشته باشد؛ معلمانی که با اصول اخلاقی و حرفه ای رفتار می کنند به عنوان الگو برای دانش آموز تلقی می شوند که ارزش ها و اخلاقیات را درآنها تقویت می کند همچنین تعهد یک معلم به داشتن اخلاق اسلامی محیطی حمایتی و امن برای بیان نظرات دانش آموزان بدون ترس از قضاوت و یا تمسخر ایجاد می کند. بنابراین نقش اخلاق معلم به عنوان جزء جدایی ناپذیر در فرایند یاددهی-یادگیری میتواند به شکل گیری شخصیت دانش آموزان و ایجاد نگرش های مثبت و رشد اجتماعی آن ها منجر شود.از سوی دیگر طرح موضوع آموزش پنهان در دانش تعلیم و تربیت گواه بر جایگاه رفتار مربی است؛ چه این که آداب و رفتار مربی اصلی ترین شاخص در آموزش پنهان معرفی شده است.(نک: ملکی، 1385، ص 57) . در برنامه درسی پنهان، سعی می شود ارزش ها و هنجارهای اخلاقی به طور غیرمستقیم به متربیان آموزش داده شود به طوری که "لورنس کهبرگ "(1983) معتقد است برنامه‌ی درسی پنهان رابطه‌ی جدایی ناپذیر با آموزش اخلاق دارد و معلم از طریق این برنامه به اشتغال استانداردهای اخلاقی می‌پردازد. همچنین "هنری جیرو " (1983) معتقد است که برنامه‌ی درسی پنهان یا مستتر در مدارس به انتقال ضمنی آن دسته از هنجارها، ارزش ها و طرز تلقی‌ها که منتج از روابط اجتماعی مدارس و کلاس درس است، می‌پردازد. (عابدی، تاجی ، 1380 :12) برنامه درسی پنهان به تاثیرات نامحسوس محیط آموزشی اشاره دارد که عمدتاً غیرکلامی و رفتاری است و به همین دلیل باعث ثبات آن در ذهن دانش‌آموز می‌شود. در حقیقت بخش عمده-ای از یادگیری دانش‌آموزان تحت تاثیر این نوع برنامه درسی است. با توجه به مطالب فوق، اخلاق و منش معلم تاثیر مستقیم و بسزایی در برنامه درسی پنهان خواهد داشت. از همین روست که در متون دینی تاکید فوق العاده ای نسبت به این امر شده است. لذا پیگیری نقش اخلاق معلم در آموزش پنهان به دانش آموزان از منظر آموزه های دینی ضرورت و اهمیت قابل توجهی دارد. این پایان‌نامه به دنبال بررسی چگونگی تاثیر اخلاق معلم بر تربیت دانش آموزان با توجه به برنامه‌ی درسی پنهان است . یکی از منابع مهم در متون اسلامی برای تبیین اخلاق حسنه، دعای بیستم صحیفه سجادیه با عنوان مکارم الاخلاق است. دعای مکارم الاخلاق به‌عنوان یکی از جامع‌ترین دستورالعمل‌های اخلاقی برای تعامل صحیح انسان با سایران در متون دینی است که به مضامینی چون حسن خلق، تقوا، اخلاق اجتماعی و اجتناب از رذایل اخلاقی تاکید دارد. از آنجا که مؤلفه های اخلاقی موثر در برنامه درسی پنهان گستره وسیعی را شامل می شود و بررسی همه این مؤلفه ها در حد توان یک پایان نامه نیست، با هدف محدود و مشخص شدن دایره بحث، در این پایان نامه به بررسی نقش شاخصه های اخلاقی دعای مکارم الاخلاق در آموزش پنهان پرداخته می شود. به بیان دیگر مساله اصلی در پایان نامه حاضر این است که پایبندی یک معلم به آموزه‌های دعای مکارم الاخلاق چه تاثیراتی در اندیشه، احساسات و عملکرد دانش‌آموزان از منظر آموزه های دینی دارد.

«مبانی نظری تحول بنیادین» به‌دلیل اهمیت و جایگاه بلندی که در تدوین سند تحول بنیادین آموزش و پرورش و ازهمین‌رو به‌سبب نقش مؤثری که در سامان دادن و اصلاح نظام تعلیم و تربیت در جمهوری اسلامی ایران دارد، لازم است پیوسته مورد بررسی و نقد و بازخوانی قرار گیرد. این مقاله تعریف و اهداف تربیت را که در این سند تحت عنوان چیستی تربیت و چرایی تربیت مطرح شده‌اند، بررسی کرده و برخی کاستی‌های نیازمند بازخوانی و اصلاح را یادآور شده است. روش مورد استفاده در این پژوهش، نقد درونی و بیرونی است. مهم‌ترین کاستی‌ها در بخش چیستی تربیت عبارت‌اند از: ابهام و اشکال در روش‌شناسی؛ ابهام و تداخل در مفاهیم کلیدی؛ و ابهام در مفهوم هویت؛ و در بخش چرایی تربیت، مهم‌ترین کاستی‌ها عبارت‌اند از: انتخاب عنوان‌های نامناسب؛ ابهام در هدف غایی؛ روشن نبودن هدف کلی؛ ضابطه‌مند نبودن بیان اهداف واسطی؛ بیان نشدن مستندها و ادلة اهداف واسطی؛ روشن نبودن رابطة اهداف میانی با هدف کلی؛ و عدم جامعیت اهداف میانی.

هدف این پژوهش واکاوی چالش‌های تربیت دینی و اعتباربخشی آن در نظام آموزشگاهی است. روش پژوهش آمیخته است. در بخش کیفی جامعۀ تحقیق کارشناسان خبره از قبیل سرگروه‌های آموزشی درس دین و زندگی دورۀ دوم متوسطه، کارشناسان مسئول قرآن و عترت، مدیران و معاونان مدارس بودند که به‌طور هدفمند انتخاب و از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته دیدگاه‌های آنها مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌های حاصله حاکی از این است که ضعف سیاست‌گذاری تربیتی، کارآمد نبودن جو تربیت اخلاقی و عاطفی، آرمان‌گرایانه بودن و انعطاف‌ناپذیری اهداف، عدم تناسب با نیاز، فعال و کاربردی نبودن برنامه‌های تربیتی، ضعف روش‌های تبیینی و اجرایی، ضعف ویژگی شخصیتی، دانش تخصصی، باورهای دینی، دانش و تعهد حرفه‌ای معلمان، و عدم مدیریت فضای مجازی از چالش‌های تربیت دینی است. جهت اعتباربخشی به یافته‌های حاصله، با استفاده از پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته، دیدگاه‌های دبیران دین و زندگی دورۀ دوم متوسطه 5 استان کشور مورد مطالعه و بخش اعظم مؤلفه‌های احصاشده مورد تأیید قرار گرفت.

مقوله‌ی تربیت از ابتدایی‌ترین و اساسی‌ترین نیازهای زندگی بشر است و بدون شک، مهمترین عامل شکل دهنده‌ی شخصیت، اندیشه، باور و اخلاق و رفتار آدمی است. انسان تنها در پرتو تربیت صحیح است که به عنوان موجودی هدفمند می‌تواند به آرمان‌های خود دست یابد و به سعادت مطلوب خویش برسد. تربیت به معنای واقعی می‌تواند تنها در اختیار پدران و مادران باشد؛ زیرا آن‌ها هستند که اولین بار دفتر ناگشوده‌ی فکر و ذهن کودک را باز می‌کنند و نخستین خطوط را در آن ترسیم می‌نمایند. رفتار آن‌ها هرچه باشد سرمشقی برای کودک است. او والدین را خواسته یا ناخواسته، الگوی بی‌بدیل زندگی می‌داند و همواره می‌کوشد رفتار خود را با افعال آن‌ها انطباق دهد. پدر و مادری که به تربیت فرزند خود علاقه مندند، باید بکوشند ابتدا خود فضایل اخلاقی را کسب کنند تا پرورش کودک در محیط خانه به نحو عملی صورت پذیرد. در امر خطیر پرورش مذهبی کودک، این مسأله صورت جدّی‌تری به خود می‌گیرد. از آنجا که کودک فطرتاً برای پذیرش تعلیمات مذهبی آمادگی دارد، پدر و مادر باید با دقّت و حوصله به این امر اقدام نمایند. برای این منظور به اطلاعات و دانش‌هایی نیاز دارند که اهم آن آشنایی با نحوه‌ تربیت دینی صحیح، شناخت احوال درونی و ذهنی کودک و چگونگی درک او از مفاهیم دینی است. با لحاظ این مسائل پدر و مادر می‌توانند در استحکام مبانی اعتقادی کودک بهترین راهنما باشند و در این راه نیاز به الگوهای مطمئن عملی دارند تا با تمسک به آن‌ها هم خود، هم فرزندانشان راه صحیح بندگی و سعادت را بپیمایند. فرامین قرآن و سیره‌ی عملی معصومین علیهم السلام به عنوان عالمان و مفسران وحی بهترین و مطمئن‌ترین منابع و الگوهای کاربردی در عرصه‌ی تعلیم و تربیت اسلامی‌اند. این نوشتار تلاشی برای دستیابی به روش تربیت صحیح دینی و نیز بررسی نقش والدین در این امر بر اساس آموزه‌های قرآنی و روایی است.

اگر تعلیم و تربیت، بخواهد محتوای صحیح را به متعلّم القا کرده و سبک زندگی آنها را مطابق آموزه‌های عقلانی و وحیانی تنظیم کند، باید بتواند مبانی و اصول تربیتی مناسب و معارف مورد نظر را به شیوه‌های صحیح انتقال دهد. نقایص شیوه‌های تربیتی موجب ضعف در انتقال محتوای تربیتی خواهند شد. مانند: سختگیری به جای محبت، عدم اقناع افکار، تشویق و تنبیه ناکافی، الگوسازی نامناسب، عدم استفاده از هنر، بی‌توجهی به مهارت‌های گفتگو، ترک امر به معروف و نهی از منکر. هرچقدر مبانی قوی باشند، اگر با روش علمی و مورد پسند انسان ارائه نشوند، هیچ تأثیری در ساخت، بازسازی و تصحیح تربیت و تعلیم انسان نداشته و در انتقال معارف به شخص، شکست ایجاد خواهد شد. اگر بعد از حدود چهل و هفت سال که از انقلاب اسلامی ایران می‌گذرد، هنوز نوجوانان و جوانان امروز و دیروز در عمل به مفاهیم دینی و انقلابی، کاهلی کرده و بلکه در بعضی موارد مقاومت به خرج می‌دهند، بی‌شک یکی از مهم‌ترین علل آن، روش‌های نادرست انتقال معارف انقلابی و دینی است. بازنگری روش‌های تربیتی، گرچه شاید نتواند نقایص وارده در نسل قبل را ترمیم کند، اما قطعاً خواهد توانست نسل آینده را از چالش‌های پیش رو به سلامت عبور دهد.

هدف: هدف از این پژوهش، دست‌یابی به الگویی چندوجهی در مدل آموزشی مقاطع پیش‌دبستانی، جهت تعمیق فرایند تربیت دینی، اخلاقی و انقلابی می‌باشد. روش: برای جمع‌آوری داده‌ها از روش هفت مرحله‌ای تحلیلی کلایزی، استفاده گردید. ابتدا اهداف تربیتی بر اساس منابع بالادستی مشخص شد و سپس بر اساس مشابهت یا افتراق، در دسته‌های کلان قرار گرفت. سپس هر دسته بر اساس قرابت معنایی درون‌گروهی، مورد آنالیز قرارگرفته و با حذف موارد مشابه، دسته‌های نهایی مشخص شد. مجدداً دسته‌های استخراج‌شده مورد تحلیل قرار گرفت و صفات سه دسته کلی اهداف ایمانی، اخلاقی و انقلابی به دست آمد. در مرحله بعد، تمامی اجزا و عناصر مادی و انسانی متناسب با اهداف، لیست گردید و اهداف استخراج‌شده، در قالب لیست فضای آموزشی، طرح‌ریزی و پیاده‌سازی شد و الگوی فضاسازی تربیتی در قالب جدول کار هفتگی یا ماهانه، مدل‌سازی شد. یافته ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که می توان اهداف کلان و جزئی تربیت دینی، اخلاقی و انقلابی را در قالب الگوی فضاسازی تربیتی، به‌صورت پارامترهای خرد و چندوجهی درآورد و با استفاده از همه ظرفیت‌های محیط آموزشی در راستای تحقق اهداف تربیتی به کار گرفت. مدل فضاسازی تربیتی نه‌تنها می‌تواند الگویی برای مقاطع پیش‌دبستانی باشد؛ بلکه مناسب تمام مقاطع تحصیلی است.