جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در مباحث گذشته به برخي مباحث مقدماتي دربارة ارزش‌هاي اخلاقي اشاره شد. ضمن آن مباحث، با استفاده از کتاب و سنت، ويژگي‌هايي که مناسب با موضوع علم اخلاق بود، مطرح شد. نکتة درخور توجه این است که تعريف ما از ارزش اخلاقي، به ‌معناي ناديده گرفتن تعريف ساير دانشمندان، اعم از مسلمان يا غيرمسلمان، از علم اخلاق نيست. طبعاً علوم، متناسب با موضوع و مباحث مطرح در آنها، با يکديگر تفاوت‌هايي دارند. دانشمندان براي اينکه مجهولات‌ به معلومات تبديل شوند، آنها را دسته‌بندي مي‌کنند و مجموعه مسائل مرتبط با يكديگر را يک «علم» مي‌نامند. سپس با توجه به گسترده بودن مسائل برخي از علوم، حيثيتي را به موضوع آنها مي‌افزايند و براساس آن حيثيت، علم را به چند باب تقسيم مي‌کنند. اينها قراردادهايي است که از گذشته در علوم مختلف و در بين دانشمندان يوناني وجود داشته و همچنان وجود دارد.

اين متن درس اخلاق استاد به طلاب علوم ديني پيرامون رابطة دين و اخلاق است. دين شامل احكام، اعتقادات و اخلاق است. دين اسلام يعني دين حق، بر سه اصل استوار است: ايمان به خدا، ايمان به روز جزا و ايمان به آنچه خداي متعال نازل كرده است. اين سه، اصول دين (توحيد، نبوت و معاد) است. بنابراين، دينداري امري اعتقادي، تعبدي و عملي داراي مراتب است كه حد نصاب آن، همان اعتقاد به اصول دين است. دو فرضيه پيرامون رابطة دين و اخلاق مطرح است: 1. در اسلام، ارزش اخلاقي بدون اعتقاد به خدا، پيامبر و قيامت مفهومي ندارد. 2. بعضي مراتب اخلاقي، بدون دين تحقق نمي‌يابد. آنچه پذيرفتني است، فرض دوم است و ايمان و عمل صالح با يكديگر متلازم هستند. اين مقال، به تفصيل پيرامون رابطه دين و اخلاق مي‌پردازد.

بررسی ابعاد گوناگون حقوق و وظایف متقابل مردم و حکومت در اندیشۀ اسلامی، از دغدغه‌های اندیشمندان اسلامی است. وظیفۀ دولت در عرصۀ اخلاق و وظیفه‌مندی جامعه، از مسائل موردتوجه ادوار اندیشه بوده است. اسلام، تربیت اخلاقی جامعه را از وظایف حاکمان دانسته، به فرهنگ با رویکرد اخلاق‌محوری اهمیت درجه اول داده است. هدف: هدف این پژوهش، بررسی دلایل درون‌دینی مسئولیت حکومت دینی در اخلاق بود. روش: پژوهش با روش کتابخانه‎‌ای، ضمن تحلیل مبانی منکران به شیوة عقلی استدلالی، به بیان مبانی موافقان باتکیه ‌بر روش نقلی و استنباط از آیات و روایات پرداخت. یافته‌ها و نتیجه‌گیری: مهم‌ترین مبانی به دست آمده از تحلیل دیدگاه مخالفان، طرفداری از جامعۀ مدنی به معنای نوین، سکولاریسم، فردگرایی، استقلال در قانون‌گذاری و... بود. در مقابل، موافقان بر مسئولیت اخلاقی حکومت دینی به عنوان ابزار رسیدن جامعه به سعادت و نیز مؤلفه‌های امر به معروف و نهی از منکر، اقامۀ عدل، تزکیۀ اخلاقی جامعه و... تأکید کرده‌اند.

آموزه‏های دین مبین اسلام، سرشار از علوم و معارفی است که بسان حلقه‏های یک زنجیر، مأموریت نجات و هدایت انسان‏ها در دنیای مادی را دارند؛‌ و بر اساس آن علوم مختلف در بخش­های متفاوت تدوین شده است دو بخش از آن، متضمّن ارائه‏ی «فقه» و «اخلاق» هستند پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی در صدد پاسخ به این سوال است که نقش گزاره‏های اخلاقی دین در بررسی دلالت آیه یا روایت فقهی چیست؟ و بعد از تحلیلهای انجام شده باید گفت اخلاق بسان یک ابزار تعالی‏بخش در کنار فقه قرار دارد و در تمامی مراحل تفقه و استظهار، بر مباحث و ادله‏ی فقهی تأثیر می‏گذارد؛که از جمله مهمترین این مراحل در هنگام بررسی دلالت ادله‏ی احکام فقهی است که چهار حالت متصور دارند؛ یا ادله‏ی گزاره‏های اخلاقی از ادله‏ی احکام فقهی قوی‏تر باشد، گزاره‏های اخلاقی مانع انعقاد اطلاق ادله‏ی احکام فقهی شده ونیز باعث انصراف، تقیید و یا برداشت متفاوت از آن ادله می‏شوند.و یا گزاره‏های اخلاقی با احکام فقهی تکافؤ داشته باشند، و شاهد جمع عقلی یا نقلی وجود دارد که در این صورت باید موردی را بر أساس شاهد جمع ـ به جهت این که با حکم عقل یا نقل ضدیّت پیدا کرده است را ـ کنار گذاشت و به دیگر عمل نمود. و یا دو حکم فقهی با یکدیگر در تعارض هستند، گزاره‏های اخلاقی نقش مرحّج بر یکی از آن دو را إیفاء می‏کنند و در فرض چهارم گاهی مؤلفه‏های فقهی بر گزاره‏های اخلاقی تأثیر می‏گذارند و این تأثیر به چند صورت است؛ گاهی موجب تفاوت برداشت از ادله‏ی آموزه‏های اخلاقی می‏شوند؛

عطار نیشابوری(540 – 618 هه. ق)، در آثار خویش به موضوع انسان، کمال و سعادت او و راه‌های رسیدن به آن پرداخته است. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی، تلاش دارد تا وجوه اشتراک کمال‌گرایی را در آثار عطار براساس آرای نل نادینگز (قرن بیستم) ـ مفسر تعلیم و تربیت ـ در خصوص اخلاق مراقبت و همدلی به مثابۀ نظام ِ ارزشی انسانی تبیین سازد. محور معنویت، در زندگی آدمی، در جهت کمال و ارتقای روحانی انسان، اهمیت وافری دارد. براساس باور نل نادینگز، مراقبت، اساس روابط انسانی را تشکیل‌ می‌دهد. براساس ماحصل تحقیق، روابط مراقبتی، همدلی و توجه به دیگری دارای اهمیت ویژه‌ای در اخلاق مراقبت است؛ به نحوی که کل زندگی شخص را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تمام فعالیت‌های ما و ارزش­های زندگی، حول مراقبت نظم پیدا می‌کند. آثار عطار نیز مؤلفه‌های اخلاق مراقبت را بازنمایی می‌کنند و دارای تمامی ویژگی‌های اخلاق مراقبت هستند. اخلاق مراقبت در آثار عطار، نگرشی اخلاقی مبنی بر انسجام‌بخشی مطلوب به جامعه است و به عنوان ارزشی انسانی، مدّ نظر قرار می‌گیرد و می­تواند در جامعه ترویج شود تا در کنار سایر رویکردهای اخلاقی، پاسخگوی بخشی از نیاز امروزی جامعه باشد.

ازجمله اهم مسائل فلسفه دین نسبت میان دین واخلاق است. در این زمینه چند دیدگاه وجود دارد، یکی از آن‌‌ها «نظریه ناسازگاری و تعارض دین و اخلاق» است که موردباور نیچه است و خاستگاه آن دیدگاه خاص وی نسبت به انسان، کمالات و اهداف آن و هم‌چنین برداشت مخصوص وی از اخلاق و ارزش‌هاست. از نظر وی، کمال برین انسان در قدرت نهفته است و دین باعث ضعف و پستی او می‌گردد. او می‌گوید دین، انسان‌ها را همسان و همرتبه و از حیث ارزش، در یک سطح می‌داند در حالی‌که خلقت و طبیعت، آنان را در سطوح مختلفی از استعداد و ملاک‌های ارزشی قرار داده است. از نظر وی دین، زندگی‌گریز و دنیاستیز است و این برخلاف امیال طبیعی و خواسته‌های غریزی انسان است. دیدگاه و مبانی نیچه از جهات مختلف مخدوش و قابل نقد است. نداشتن دلایل علمی و فلسفی، برداشت ناقص وسطحی از دین و اخلاق‌دینی و عدم شناخت عمیق وفراگیراز انسان و کمالات و ارزش‌های انسانی، غفلت از حیات ابدی و تمرکز بر زندگی ظاهری و قدرت مادی، از جمله ضعف‌های این دیدگاه و نظریه است. این تحقیق،بابهره جستن ازروش توصیفی تحلیلی دیدگاه نیچه را تبیین و براساس مبانی حکمت اسلامی و روش فلسفه دین، مورد نقد قرار داده است.

همواره پژوهش در باب مسئله که خاستگاه دین یکی از مسائل اصلی و مهم در حوزه دین پژوهی بوده است. فلاسفه، متکلمین نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده‌اند و برای این پرسش که خاستگاه دین چیست؟ رهیافتهایی داشته اند. شیخ مفید(ع) که از میان متکلمین دارای تبحر فوق العاده‌ای در حوزه علم کلام و شناخت قرآن است، پاسخ های ارزشمندی را برای این سوال ارائه نموده است. از این پژوهش حاضر بر آن است که به بررسی و تحلیل خاستگاه اخلاقی دین از منظر این متکلم ارجمند امامیه بپردازد که در نتیجه می‌تواند پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید. فطرت الهی انسان، فلسفه‌ی خلقت بشر و انگیزه‌ی انسان برای کسب معرفت الهی از مواردی هستند که شیخ مفید(ره)، از آنان به عنوان خاستگاه‌های دین یاد می‌کند زمینه های اخلاقی دارند. از موارد دیگری که این متکلم شیعه، از آنان به عنوان خاستگاه دین نام می‌برد، می‌توان به عدل الهی و ضرورت وجود راهنمای الهی برای انسان اشاره نمود نیز به بیان خاستگاه اخلاقی دین می پردازد. که مورد اخیر را می‌توان مهم‌ترین و مفصل‌ترین بحث پیرامون خاستگاه اخلاقی دین برشمرد. در این موضوع به بحث ضرورت وجود پیامبران و ضرورت وجود امامان معصوم (ع) به صورت جداگانه پرداخته می‌شود. محقق بر آن است تا در این پژوهش به موارد ذکر شده از منظر دیدگاه کلامی شیخ مفید(ره) به تفصیل بپردازد و با توجه به قدرت و تبحر کلامی شیخ مفید(ره) توانسته است پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید.

اخلاق به عنوان یکی از عناصر اصلی هویت انسانی از اهمیت فراوانی برخوردار است. همه فرهنگ‌ها و ادیان با بزرگ شمردن آن کوشیده‌اند خود را داعیه‌دار اخلاق و پیروان خود را متصف به اخلاق فاضله بدانند. بی‌شک این بزرگداشت امری انسانی و متعالی است. در عین حال، امری عقلانی و دینی نیز می‌باشد. این پژوهش به دنبال شناخت و بررسی مبانی انسان‌شناسی در اخلاق دینی و اخلاق سکولار است. از آنجایی که اخلاق کوششی انسانی برای ساماندهی رفتارهای اختیاری انسان و موضوع مهم و سرنوشت‌سازی درباره سرنوشت انسان و سعادت وی است، ارزش معرفتی و عملی زیادی دارد. گفتگو درباره مبانی فلسفی و منطقی آن نیز از همین منظر دارای اهمیت است. البته روشن است که آنچه در مرحله عمل و کاربرد حضور دارد، دستورالعمل‌های اخلاقی است و بحث‌های فلسفی و منطقی، درباره اخلاق، واجد چنین دستورالعمل‌هایی نیستند. اما مسیری که این مبانی برای اخلاق تعیین می‌کنند، تأثیر بسیار زیادی در تدوین این دستورالعمل‌ها دارد. تفاوت در مبانی، به تفاوت در خود دستورها نیز خواهد انجامید.

«هرمنوتیک دین و اخلاق» مجموعه‌ای از مقالات هانس-گئورگ گادامر است که به بررسی نقاط تلاقی هرمنوتیک با دین و اخلاق می‌پردازد. گادامر، یکی از چهره‌های برجسته در حوزه هرمنوتیک قرن بیستم، در این مجموعه فراتر از اثر مشهور خود، حقیقت و روش، به پژوهش در زمینه‌های فلسفه اخلاق و الهیات پرداخته است. او در این مقالات نشان می‌دهد که تفسیر تنها یک تلاش روش‌شناختی نیست، بلکه عمیقا تحت تأثیر سنت، زبان و آگاهی تاریخی قرار دارد. گادامر به اهمیت فهم فرآیندی گفتگومحور تأکید می‌کند که به تعامل میان مفسر و متن و تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر وابسته است. موضوعات مهم مطرح شده در این کتاب عبارتند از: آگاهی متأثر از تاریخ (Wirkungsgeschichtliches Bewußtsein): گادامر معتقد است که فهم انسان از متن‌ها و مفاهیم تحت تأثیر پیشینه‌های تاریخی و فرهنگی اوست. این پیشینه‌ها علاوه بر شکل‌دهی به تعصبات و پیش‌داوری‌های ما، در فهم ما از هر موضوعی نقش دارند. ادغام افق‌ها: او مفهوم «ادغام افق‌ها» را معرفی می‌کند که به معنای این است که فهم از طریق تلاقی دیدگاه مفسر با دیدگاه متن شکل می‌گیرد. این فرآیند منجر به کشف معانی جدید و گسترش افق‌های فکری می‌شود. گفتگو و زبان: گادامر با تأکید بر اهمیت گفتگو در تفسیر، اظهار می‌کند که معنا تنها در نتیجه تعامل زبانی و تبادل نظر میان دو طرف پدیدار می‌شود. این فرآیند به شکلی است که هر دو طرف قادر به تغییر و تحول از طریق این تبادل هستند. پیامدهای اخلاقی: مقالات گادامر بررسی می‌کنند که چگونه هرمنوتیک، می‌تواند فهم اخلاقی ما را تحت تأثیر قرار دهد و بر اهمیت همدلی، گشودگی و به رسمیت شناختن دیدگاه دیگران در فرآیند تأمل اخلاقی تأکید دارد. برای علاقه‌مندان به مبانی فلسفی تفسیر و ارتباط آن با دین و اخلاق، کتاب «هرمنوتیک دین و اخلاق» گادامر، فرصتی استثنایی برای درک عمیق‌تر فرآیند فهم و چگونگی تأثیر تاریخ، زبان و گفتگو در شکل‌دهی به معنا و اخلاق.

در این پژوهش، سعی شده است، دیدگاه­های رایج ناظر به قلمرو دین در حوزه اخلاق با تمرکز بر اخلاق اجتماعی مورد تبیین و بررسی قرار گیرد. هدف از این پژوهش، بررسی دیدگاه­های مطرح­شده در باره دین و اخلاق برای دست یافتن به دیدگاه صحیح در باره قلمرو دین در حوزه اخلاق اجتماعی، با توجه به اهمیت دینو اخلاق اجتماعی در زندگی انسان وسعادت اجتماعی او است. بدین منظور، ابتدا به تعریف دین، اخلاق و اخلاق اجتماعی و سپس به بررسی معرفی دیدگاه­ها و رویکردهای مختلف در باره رابطه دین و اخلاق و قلمرو دین در حوزه اخلاقپرداخته است. با بررسی دیدگاه­ها در این باره، روشن می­گردد که دین و اخلاق در اصول کلی مستقل از یکدیگرند و عقل بشر توانایی درک کلی مفاهیم اخلاقی را دارد، امابه لحاظ معرفت­شناختی، مفاهیم و گزاره‏های دینی و اخلاقی، از جهت محتوا، متعلّق، آثار و آنچه بدان ناظر هستند، اتحاد دارند و اخلاق جزیی از دین به شمار می­آید. افزون برآن، اخلاق و دین، در جهات بسیاری، با هم تعامل دارند و به یکدیگر وابسته هستند؛ اخلاق برای شناخت مصادیق و ضمانت اجرایی آنها نیازمند به دین است و دین نیز در خداشناسی، پذیرش و تبلیغ دین به اخلاق وابسته است. دین اسلام، تأکید فراوانی به ارزش­های اخلاقی دارد، به طوری­که بسیاری از احکام و آموزه­های متون دینی به ارزش­های اخلاقی، به ویژه اخلاق اجتماعی اختصاص یافته است. بنابراین، قلمرو دین در حوزه اخلاق اجتماعی بسیار گسترده است.