جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسأله عقل و کارکرد آن در معرفت دینی از مباحث مورد اختلاف در اندیشه اسلامی است. با توجه به تأکید دیدگاه ‌تفکیک بر نقل‌گرایی و ارائه رویکردی حداقلی یا انکاری نسبت به نقش عقل در فهم دین، این پژوهش درصدد است تا با تحلیل روش علامه‌مجلسی -که به نقل‌گرایی مشهور است- در مواجهه با عقل و مقایسه آن با دیدگاه تفکیکی، میزان همسویی یا تمایز این دو رویکرد را تبیین کند. بنابراین سوال اصلی این تحقیق نظری و مسأله‌محور، چیستی روش مواجهه با عقل از دیدگاه علامه‌مجلسی و نگرهِ‌تفکیک و نقاط اشتراک و افتراق آن دو است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل آثار علامه مجلسی و صاحبان تفکیک به دست آمده است. یافته اینکه با ارزیابی عقلی و نقلی داده‌ها روشن شد که علامه‌مجلسی، رویکردی ایجابی در مواجهه با عقل به عنوان یکی از قوای نفسانی داشته و پذیرای ادراکات عقلی است، در حالی که تفکیکیان با رهیافت‌های مختلف مدرکات چنین عقلی را یا نپذیرفته و یا فاقد کارکرد در معرفت دینی می‌دانند. نتیجه اینکه علامه‌مجلسی و تفکیکیان در مواجهه با عقل اختلاف بنیادی دارند و دیدگاه‌های آنان به هم نزدیک نیست. همچنین، روش تفکیکیان در مواجهه با عقل با اشکالات متعددی روبروست و دیدگاه ایشان نادرست به نظر می‌رسد.کلیدواژه‌ها: مواجهه با عقل، علامه‌مجلسی، مکتب‌تفکیک، روش‌شناسی علامه‌مجلسی، روش‌شناسی مکتب‌‌تفکیک.

مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به نقش، جایگاه و حدود عقل و نقل در شرح روایات توحیدی اصول کافی در سخنان علامه مجلسی و عملکرد او در استفاده از این دو منبع فهم دین می‌پردازد. روش وی در این موضع سه گونه است: وی در فهم مباحثی نظیر اثبات ذات خداوند و اوصاف کمالی او مانند علم، قدرت و حکمت قائل به روش عقلی است؛ در مباحثی همچون عینیت صفات با ذات و تنزه از جسمانیت، زمان و مکان، قائل به هر دو روش نقلی و عقلی است و در مباحثی نظیر حضوری یا حصولی بودن علم الهی و شبهات قضا و قدر صرفا روش نقلی را می‌پذیرد. تعریف‌ها و تبیین‌های ارائه‌شده از سوی او علاوه بر این‌که نظام‎مندی وی در روش عقلی و نقلی را بازگو می‎کند، ردی بر نظریاتی است که به نحو مطلق بر عقل‌گرایی او تاکید دارند و یا نقل‎گرای افراطیش خوانده‎اند.

در مورد توقیفی بودن ترتیب آیات درون سور قرآن، آرای متفاوتی وجود دارد. عده ای ترتیب مصاحف کنونی را توقیفی، برخی آن را اجتهادی و از جانب صحابه و عده ای حداقل بخشی از نظم قرآن را به اجتهاد صحابه می دانند. بررسی آرای علامه مجلسی نشان می دهد که قائل به اجتهادی بودن ترتیب آیات است. او با تکیه به حوادث قبل و بعد از جمع قرآن توسط عثمان و استناد به دلایلی چون: پیشی گرفتن آیات ناسخ از منسوخ، ترتیب نادرست آیات با توجه به تاریخ نزول آنها، مطابقت نداشتن برخی از آیات با سیاق پیش و پس‌شان و وجود آیات مکی و مدنی در یک سوره، قائل به چنین نظری است. با دقت نظر در مستندات علامه و در نظر گرفتن گرایش های حدیثی او، به نظر می‌آید که ایشان از مستندات قوی بهره نجسته و در بسیاری از موارد به علت دیدگاه اخباری و احیانا فراوانی مشغله، مستندات ایشان، به صورت ناتمام نقل شده اند که پذیرش دیدگاه او را از جانب اهل تحقیق منتفی می‌نماید.

کتاب التوحید اصول کافی حاوی زبده‌ترین معارف توحیدی شیعه است که شروح مختلفی بر آن نوشته شده است که از مهم‌ترین آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسی است. رساله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی به ریشه اختلافات این دو شرح در رویکرد، روش و استدلال پرداخته است. مبانی مورد نظر شارحان، هدف، جایگاه و حدود عقل، نقل، کشف و تأویل نزد ایشان در اختلافات مذکور مؤثر بوده است. ملاصدرا رویکردی مسئله محور به روایات دارد. در شرح او تقریبا تمامی مضامین روایی با رویکرد و روش عقلی- فلسفی و استدلال‌های مبتنی بر مبانی وجودشناسانه او تبیین شده‌اند. علت اتخاذ چنین رویکرد، روش و استدلال‌هایی از سوی وی این امور است: اولا داشتن مبانی و منظومه منسجم و جامع حکمت متعالیه با محوریت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبیین فلسفی مسائل توحیدی مندرج در روایات برای ملاصدرا فراهم گردد. ثانیا هدف او تعمق در معانی روایات با استفاده از تعقل فلسفی است. ثالثا نزد وی عقل دارای جایگاه و حدود وسیعی در فهم آیات و روایات و طریق موثق در وصول به حق است و شریعت حق و معارف یقینی منطبق هستند. بخش دیگری از روایات با رویکرد و روش فلسفی- عرفانی و گاه تأویلی توسط ملاصدرا شرح شده است که ریشه آن در جایگاه و حدود کشف و عرفان نزد او است. از نظر وی کشف حقیقی و عقل متحدند و عقل نظری و عملی در آخرین درجات کمالی که مرتبه فنای مورد نظر عرفا است اتحاد پیدا می‌کنند. از این رو شرح او سرشار از تبیین بر اساس مبانی مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گیری از این مبانی و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتی از تاویل را نزد خویش یافته و بر اساس ضوابطی نظیر جامعیت تشبیه و تنزیه، مراقبت از موازین عقلی و تناسب با معنا تأویلاتی دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسی با ملاصدرا، غلبه رویکرد و روش تعریفی- توصیفی و نقلی در شرح علامه مهمترین اختلاف است. ریشه این رویکرد و روش در چند چیز است: اولا هدف او مقابله با جریانات فکری انحرافی با کمک آیات و روایات، حل معضلات الفاظ، کشف مخیبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانیا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرایشاتی که به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندی از آن بسیار محدودتر از آن چیزی است که نزد صدرا است. از این رو رویکرد و روش علامه متناسب با این نگاه در مواضع مختلف شامل نقلی صرف، عقلی- نقلی و عقلی- فلسفی است. ثالثا به سبب عدم پذیرش مبانی عرفانی از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاری از رویکرد و روش عرفانی است. نیز انحصار امکان تاویل در معصومین علیهم السلام مانع اتخاذ روش تاویلی از سوی او شده است. نگاه نقلی غالب در شرح وی خصوصا در اثبات توحید و اوصاف الهی می‌تواند پیامدهای نامطلوب اخبارگرایی افراطی در این عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبیین عقلی چنین موضوعاتی را از جریان تفکر شیعی در برابر شبهات و فرق ضاله بکاهد.

علامه مجلسی رحمه الله علیه یکی از بزرگترین و شهیر ترین علماء شیعه در قرون اخیر است. کارنامه ی علمی او گویای همه چیز است و همین از او یک متکلم، محدث و صاحب نظر بزرگ ساخته است. نظرات علامه مجلسی (رحمه الله علیه) در مباحث و ابواب گوناگون علمی از گذشته مورد بحث جوامع علمی بوده است. یکی از مباحث مهمی که از قدیم الایام در بین علماء و متکلمین شیعه مورد بحث و بررسی بوده، مبحث شناخت خداوند متعال است. همچون دیگر علماء، علامه مجلسی (رحمه الله علیه) نیز در گنجینه ی گرانبهای علمی که از خود بجای گذاشته، درباره این موضوع نیز صحبت ها و بیانات گران سنگی از خود به جای گذاشته است. تحقیق پیش رو در صدد این است که رویکرد علامه مجلسی رحمه الله علیه در باب شناخت خداوند متعال را در چهار فصل پیش رو تبیین و تحلیل نماید. در فصل اول به مباحث مربوط به کلیات موضوع و مفهوم شناسی و تعریف رویکرد های حدیثی و فلسفی و همچنین زندگینامه علامه مجلسی رحمه الله علیه پرداخته شده است. در فصل دوم به بیان راه های شناخت خداوند متعال و همچنین براهین اثبات خداوند متعال از دیدگاه علامه مجلسی رحمه الله علیه و تمسک او به استفاده از ادله نقلی در باب اثبات خداوند پرداخته شده است. در فصل سوم به بیان صفات خداوند متعال در کتب علامه مجلسی رحمه الله علیه و تقسیم بندی ایشان از صفات پرداخته شده و در نهایت در فصل چهارم به تبیین و تحلیل رویکرد علامه مجلسی (رحمه الله علیه) در باب شناخت خداوند متعال پرداخته شده و همچنین رویکرد ایشان تبیین شده است. علامه در مطالب خود، مباحث عقلی و فلسفی را گنجانده و از آنها به کرات استفاده نموده است. علامه رویکرد اخبارگرایانه را دارد اما اخباری محض نیست. ایشان هم عالمی عقل گرا بوده و هم توجه به اخبار داشته، و هر دوی این رویکردها از آثار ایشان قابل اخذ است.

اخلاق یک امر مهم و نیاز ضروری برای همة جوامع بشری بوده و تا کنون در حوزة اخلاق نظری و عملی دیدگاه‌های مختلفی از سوی هریک از اندیشمندان و اخلاق‌پژوهان شرقی و غربی ارائه شده است. اندیشمندان اسلامی نیز به این امر اهتمام ویژه داشته و رسالت اصلی دین را پرورش انسان‌ها در حوزة اخلاق می‌دانند. از جمله این اندیشمندان علامه محمدباقر مجلسی است. ایشان داعیه‌دار «طرح اخلاقی نقلی» با بهره‌گیری از آموزه‌های وحیانی است و در کتا‌ب‌ها و نگاشته‌های خویش به اخلاق عنایت بسیار داشته است. ازاین‌رو در جهت دستیابی به دیدگاه‌های اخلاقی ایشان، این پژوهش با رویکرد تحقیقی ـ تحلیلی و با مطالعه آثار وی در پی پاسخ به این سؤال است که نظریة اخلاقی علامه مجلسی چیست؟ و چه تأثیری در حوزة اخلاق کاربردی و عملی دارد؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نظریة اخلاقی ایشان نظریه‌ای تلفیقی است که شامل هر سه نظریة اصلی مطرح در اخلاق هنجاری می‌شود و می‌توان آن را یک «کلان نظریه» دانست. این مطلب مهم‌ترین جنبة ابداعی و نوآورانه در نظریه ایشان است. اما مهم‌تر آنکه نظریة علامه مجلسی در تمام حوزه‌های اخلاق کاربردی و عملی، از جمله اخلاق فردی، اجتماعی، محیط ‌زیست و اخلاق خدایی اثرگذار است. در واقع نظریة ایشان برخلاف دیگر نظریات مطرح، به‌ویژه نظریات مطرح در جهان غرب که خالی از هر نوع اخلاق خداباور هستند، تمام ارتباطات اخلاقی انسانی (ارتباط با خود و با دیگری و مهم‌تر از همه با خدا) را پوشش می‌دهد.

تحقیق حاضر سعی دارد با مطالعه أثار کلامی باقی مانده از شیخ صدوق به ویژه «الاعتقادات»، و شیخ مفید و علامه مجلسی به بررسی وجوه اشتراک و افتراق این سه اعلام پیرامون اوصاف الهی بپردازد و داوری های علامه مجلسی بین شیخ صدوق و شیخ مفید را در این عرصه روشن سازد. لذا پژوهش حاضر از نوع نظری می باشد و به سبک تحلیلی - توصیفی به استخراج آرای مذکور اعم از اوصاف ذاتی و فعلی و خبری به روش کتابخانه ای پرداخته است. مواردی همچون مفهوم شناسی اوصاف ذاتی و فعلی مثل اراده و اوصاف خبری مثل کشف ساق، ید، رضا، غضب، مکر و... از دیدگاه این سه متکلم با رویکرد های متفاوت رو به رو شده است. شیخ صدوق در این عرصه آیات را بیشتر به کمک روایات تاویل می کند ولی شیخ مفید علاوه بر روایات رویکرد عقلی را هم در آن موارد جاری کرده و در برخی موارد عدم فهم درست را از طرف شیخ صدوق پیرامون روایت مطرح می کند. ولی علامه مجلسی با این که محدث است از هر دو روش استفاده می نماید. شیخ مفید در برخی موارد مانند «جنب الله» «وجه الله» «رضا و غضب الهی» دیدگاه شیخ صدوق را پذیرفته و در برخی موارد نظر او را رد کرده است همچون «کشف ساق» که شیخ صدوق آن را به معنی ظهور نور از حجاب دانسته ولی شیخ مفید این نظر را رد کرده و آن را کنایه از «حسابرسی» دانسته است. از طرفی هم علامه مجلسی در همان مورد دیدگاه نهایی خود را بیان نکرده، طریق توقف را اختیار کرده است. علامه در موارد دیگر هیچ یکی از دو طرف را مقبول ندانسته نظر خود را بیان کرده است مثل «ید الله» در آیه «یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ»‌ ایشان تاویل خود را بر خلاف شیخ صدوق و شیخ مفید بیان کرده و منظور از دو دست را به معنی نهایت توجه و اکرام الهی به خلقت حضرت آدم (ع) دانسته است. اما در برخی موارد دیدگاه ایشان ظاهرا متعارض به نظر می رسد ولی با تامل می توان بین دو دیدگاه را جمع کرد مثل اختلاف بین شیخ صدوق و شیخ مفید پیرامون «نسیان» که اولی آن را به معنی جزا دادن و دومی آن را به معنی ترک و تاخیر انداختن معنی کرده اند در حالی که معنی جزا از نسیان با معنی ترک از جهت مفهومی چندان در تعارض نبوده و قابل جمع می باشد. چنانکه ترک و تاخیر انداختن خیری نوعی جزا به شمار می آید.

علوم ادبی همواره جایگاهی ویژه در میان عالمان دینی داشته، چرا که فهم صحیح قرآن و حدیث مستلزم درک دقیق قواعد زبانی آن است. در این میان، علامه محمدباقر مجلسی با تألیف کتاب ارزشمند بحارالانوار نقشی برجسته در تبیین مفاهیم دینی ایفا کرده است. هرچند این اثر بیشتر به جنبه‌های فقهی، کلامی و تاریخی شهرت دارد، اما بررسی‌های نحوی و صرفی وی نیز در لابه‌لای متون آن قابل توجه است. علامه مجلسی با بهره‌گیری از اصطلاحاتی چون «بیان»، «أقول» و «التوضیح» به تحلیل زبانی احادیث پرداخته، به گونه‌ای نظام‌مند قواعد زبان عربی را در خدمت تفسیر متون دینی به کار گرفته است. تسلط وی بر مباحث ادبی در تمام جلدهای این کتاب مشهود است و این امر تأثیری بسزا در عمق بخشی به فهم حدیث دارد. واکاوی این بُعد از بحار الانوار، گامی مهم در شناخت جنبه‌های علمی و ادبی حدیث به شمار می‌آید. پژوهش حاضر به روش «کتابخانه‌ای» و رویکرد «توصیفی - تحلیلی» در راستای بررسی آراء ادبی علامه مجلسی در جلدهای (30)، (31) و (32) کتاب شریف «بحارالانوار طبعه الوفاء لبنان» و کشف روش ایشان در استفاده از قواعد عربی برای روشن ساختن تاثیر علوم ادبی در فهم دقیق احادیث منعقد شده است. در ابتدا تحقیق به مباحثی حول علامه مجلسی و کتاب بحارالانوار پرداخته شده است. سپس تفاوت معنایی ابواب ثلاثی مجرد و مزید و خصوص باب افعال و تفعیل در آیات و روایات بررسی و تحلیل شده است. در ادامه به فراخور موضوع، مبحث عطف‌بیان و بدل بررسی شده است. و در پایان شماری از کنایات به‌کاررفته در روایات بررسی شده و ضمن تبیین و تفسیر آن‌ها، دیدگاه علامه مجلسی تحلیل شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که وی در شرح خود، گاه کنایه را به معنای لغوی آن به‌کار برده، گاه به معنای اصطلاحی و در برخی موارد نیز اصطلاح کنایه را به جای مفاهیمی چون استعاره و مجاز مرسل استفاده کرده است. پژوهش حاضر نشان میدهد که علامه مجلسی با احاطه کم‌نظیر بر علوم ادبی، از این دانش بمثابه ابزاری کارآمد در تفسیر و شرح احادیث بهره برده است. بااینحال، واکاویهای ادبی او عمدتاً بر پایه بکارگیری قواعد پیشین استوار بوده و کمتر به نوآوری در ارائه نظریههای بدیع یا نقد ساختارهای گذشته پرداخته است. این مطالعه همچنین بر این نکته تأکید دارد که علوم ادبی نقشی بنیادین در فهم دقیق متون دینی ایفا می‌کند و علامه مجلسی با تسلط بر این دانش، توانسته است ژرف‌اندیشانهتر به کشف لایههای معنایی روایات نائل آید.

کتاب حاضر به نقد و بررسی کتاب «اسلام بدون خدا؟ پیدایش ظاهرگرایی مذهبی در ایران عصر صفوی» نوشته کالین ترنر پرداخته است. او استاد دانشگاه دورهام و موضوع کتابش درباره جایگاه، اندیشه و آثار علامه مجلسی به ویژه بحارالانوار است. او محدث بزرگ، علامه مجلسی را با تصویری نادرست به عنوان فردی ظاهرگرا، خرافاتی، متعصب و کسی که احادیث را به نفع حاکمان ظالم جعل کرد و نهایتاً نیز منجر به سقوط صفویان شد، منعکس کرده است. این کتاب در چهار فصل ( از اسلام شناسی تا شناخت حدیث شیعه،‌ نگاهی به کتاب اسلام بدون خدا، شخصیت علامه مجلسی در نگاه ترنر، برداشت‌های نادرست از مفاهیم حدیثی شیعه) توسط انتشارات مرکز اسلامی للدراسات الاستراتیجیة وابسته به حرم مطهر حضرت عباس (ع) در قم منتشر شده است. پژوهش حاضر کوشیده است با رجوع به منابع تاریخی و آثار علامه، غیر واقعی بودن این تصویر را نشان دهد.