جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئلۀ شر به عنوان یکی از چالش‌های بنیادین فلسفه دین، در دوران معاصر عمدتاً در سه تقریرِ منطقی، قرینه‌ای و گزاف صورت‌بندی شده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی به واکاوی پاسخ‌های مرتضی مطهری و الوین پلانتینگا، دو اندیشمند برجسته، به این تقریرها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطهری با تلفیق مبانی فلسفه صدرایی (به‌ویژه اصالت وجود، تشکیک وجود و عدمی بودن شر) و رویکردی کلامی، پاسخی جامع و چندسطحی به هر سه تقریر ارائه می‌دهد. وی برای تقریرهای منطقی و قرینه‌ای، با تکیه بر تحلیل‌های فلسفی، شر را امری عدمی و لازمۀ جهان مادیِ دارای مراتب وجود می‌داند و در مواجهه با شر گزاف، با ارجاع به محدودیت معرفت بشری و حکمت نظام احسن، به تبیینی کلامی متوسل می‌شود. در‌مقابل، پلانتینگا با وفاداری به روش فلسفی تحلیلی و با محوریت «دفاع مبتنی بر اختیار»، عمدتاً بر رد تعارض منطقی میان وجود شر و صفات الهی متمرکز است و دایره مسئولیت فلسفی خویش را اساساً به تقریر منطقی و شر اخلاقی محدود می‌کند. نقطه افتراق اصلی این دو دیدگاه، در روش (تلفیقی در مقابل تک‌ساحتی)، مبانی هستی‌شناختی (اصالت وجود در مقابل هستی‌شناسی تحلیلی) و گستره پاسخگویی به انواع سه‌گانه شر نهفته است. این پژوهش در نهایت استدلال می‌کند که رویکرد سیال و نظام‌مند مطهری، نه‌تنها در نفی تعارض بلکه در تبیین فلسفی شرور و توجیه آن در نظام احسن، فراتر از دفاعیه پلانتینگا حرکت کرده و چارچوبی نظری برای سنجش کارآمدی تئودیسه‌ها و دفاعیه‌ها در مواجهه با تمامی ابعاد مسئلۀ شر ارائه می‌دهد.

کتاب «نقد قرآن» دکتر سُها در بیش از ۸۵۰ صفحه به گردآوری شبهات قرآنی پرداخته و قرآن را اثری بشری دانسته و وحی و ادیان را انکار می‌کند. در این اثر، دکتر سُها تقدیرگرایی را یکی از آسیب‌های بنیادین حاکمیت دینی معرفی می‌کند؛ آسیبی که به باور او موجب بی‌تفاوتی انسان‌ها در برابر تغییرات فردی و اجتماعی، رکود عمومی و پذیرش سلطه و ظلم می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای ـ استنادی، رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل محتوای متون، در پی آن است که روشن سازد آیا باور به سرنوشت جبری می‌تواند به‌عنوان آسیبی در حکومت اسلامی، به‌ویژه در میان حاکمان، تلقی شود و مانع توسعه و پیشرفت جوامع اسلامی گردد یا خیر. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تقدیرگرایی به‌معنای سرنوشت‌باوری جبری، نسبت ناروایی به قرآن و سنت است که گاه از برداشت‌های سطحی یا تلقی‌های نادرست از مفاهیم الهی ناشی می‌شود. در این زمینه، دیدگاه شهید مطهری اهمیت ویژه‌ای دارد. او با نقد اندیشه جبرگرایانه، بر نقش اراده و اختیار انسان در سرنوشت فردی و اجتماعی تأکید کرده و تقدیرگرایی را مغایر با روح اسلام و مانع شکوفایی جوامع می‌داند. در تبیین آیاتی که در آن‌ها حکومت جائرانه به خداوند نسبت داده شده، چنین روشن می‌گردد که ملک و حاکمیت برای افراد شایسته نعمتی الهی و برای فاقدان اهلیت، نقمتی و ابزاری برای آزمون است. افزون بر این، روایاتی که دعوت به پذیرش حکومت‌های ظالمانه می‌کنند، با منطق مبارزه‌جوی اسلام در برابر ستم سازگار نیستند و به نظر می‌رسد در جهت مشروعیت‌بخشی به ساختارهای فاسد جعل شده باشند.

مسئله بازتولید معرفت در جهان معاصر، به‌ویژه در مواجهه با ساخت‌های ایدئولوژیک غربی، یکی از چالش‌های اصلی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. شرق‌شناسی، به‌عنوان گفتمانی قدرت‌محور، با ادعای عینیت علمی، شرق را به‌صورت گزینشی و تحقیرآمیز بازنمایی کرده و دانش را در خدمت سلطه فرهنگی قرار داده است. هدف این مقاله، بررسی امکان نقد ضمنی اندیشه مرتضی مطهری بر مبانی معرفت‌شناختی و ایدئولوژیک شرق‌شناسی غربی و ارزیابی ظرفیت آن برای بازتولید معرفت اسلامی در جهان معاصر است. پژوهش با روش تحلیل مفهومی و مطالعه متنی آثار کلیدی مطهری (از جمله اصول فلسفه و روش رئالیسم، احیای تفکر اسلامی، اسلام و نیازهای زمان، فطرت، و مجموعه مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی) و مقایسه با نظریه سعید انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در اندیشه مطهری می‌توان عناصری را شناسایی کرد که قابلیت تفسیر به‌عنوان نقدی ضمنی بر تقلیل‌گرایی ایدئولوژیک غرب را دارند. این نقد تا حد زیادی با سازوکارهای شرق‌شناسی تعارض دارد، اما امکان مواجهه سازنده با چالش‌های معرفتی غرب را نیز فراهم می‌آورد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که اندیشه مطهری ظرفیت بازخوانی در چارچوب مطالعات پسااستعماری را دارد و می‌تواند به‌عنوان منبعی قابل تأمل برای بازاندیشی در گفتمان معرفتی اسلامی در جهان معاصر مورد استفاده قرار گیرد، بدون اینکه به غیریت‌سازی مطلق با غرب منجر شود.

این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شهید مطهری و آیت‌الله جوادی آملی، درباره «اخلاق فطری» می‌پردازد. هر دو محقق، با اتکا به قرآن کریم و در تقابل با نسبی‌گرایی اخلاقی، اخلاق را ریشه‌دار در فطرت الهی و تغییرناپذیر انسان می‌دانند. اشتراک بنیادین آنان، طرد نظریه «حسن و قبح عقلی» به عنوان میراث فلسفه یونان و تأکید بر جهان‌شمولی گزاره‌های اخلاقی است. با این حال، در تبیین سازوکار و مبانی معرفت‌شناختی فطرت اخلاقی تمایزات ظریفی دارند. شهید مطهری با نگاهی جامع‌نگر و عمل‌گرا، اخلاق را امتداد «حقیقت عبودیت» و مبتنی بر «گرایش‌های فطری» ذاتی مانند حقیقت‌جویی، زیبایی‌طلبی و کرامت نفس می‌داند. از دیدگاه وی، وجدان اخلاقی پیش از استدلال‌های عقلی در انسان فعال است و اخلاق با «خودآگاهی عملی» و کارکرد اجتماعی آن پیوند می‌خورد. او با تشبیه انزجار از دروغ به حس گرسنگی، اخلاق را به زیست‌جهان انسانی پیوند می‌زند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی محور را بر «تجرد نفس» و «سلوک شهودی» می‌گذارد. از نگاه ایشان، فعل اخلاقی تنها در پرتو «ادراک حضوری» محقق می‌شود که موجب زدودن حجاب‌های ظلمانی و تعالی روح به سوی «کمال تجرّدی» می‌گردد. در این دیدگاه، شناخت اخلاقی بیشتر یک مکاشفه باطنی است تا یک فرآیند استدلالی. در نهایت این دو دیدگاه نه در تقابل، بلکه به عنوان دو رویه مکمل یک حقیقت واحد هستند. رویکرد شهید مطهری با تمرکز بر «کارکرد اجتماعی اخلاق» و نگاه آیت الله جوادی آملی با محوریت «غایت‌شناسی وجودی»، جامعیت نظریه فطرت در اسلام را آشکار می‌سازد و الگویی بی بدیل در برابر نظام‌های اخلاقی سکولار ارائه می‌دهد.

یکی از بنیادی‌ترین و ارزشمندترین فضیلت‌های انسانی، عدالت می‌باشد که همواره در کنار مفاهیمی چون آزادی، امنیّت و دموکراسی، به عنوان یکی از دغدغه‌های جامعه‌ی انسانی، کانون توجه بوده است. در میان حاکمان تاریخ، امام علی (ع) توجه بیشتری به موضوع عدالت داشته است که با مطالعه نهج‌البلاغه می توان حسّاسیّت خاصِّ ایشان را نسبت به حکومت و عدالت دریافت. بعد از ایشان اندیشمندان و متفکّرانی به بیان نظرات خود درباره عدالت و راه‌های رسیدن به آن پرداختند. از جمله فلاسفه معاصر در فلسفه اسلامی که به عنوان یک متفکّر عدالت خواه به این مفهوم پرداخته است، شهید مطهری می باشد. در غرب نیز جان راولز در سال 1971 با نگاشتن کتاب نظریه عدالت، سرآمد نظریه‌پردازان پیرامون مفهوم عدالت می باشد. یافته های پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی، حاکی از آن است که شهید مطهری از درون انسان مبحث عدالت را به پیش می کشد و اعطا کردن حق به ذی حق را عدالت می‌داند. برای شهید مطهری، عدالت باید از دو زاویه بررسی گردد: عدالت توزیعی و عدالت انصافی. عدالت توزیعی به معنای توزیع مناسب حقوق و تعهدات است و عدالت انصافی به معنای برابری در رفتار با دیگران است؛ اما در اندیشه فکری راولز، بحث عدالت، خارج از وجود انسان می باشد. در نظر راولز، عدالت توزیعی، برابری در توزیع منابع و فرصت‌های زندگی است. او باور دارد که جوامع باید بر اساس اصل بیعادله «عدالت توزیعی» عمل کنند؛ به این معنی که توزیع منابع باید برای تضمین برابری فرصت‌ها و منابع در زندگی به کار گرفته شود. در این پژوهش ضمن تبیین و بررسی مفهوم عدالت در منظومه فکری شهید مطهری با تکیه بر نهج‌البلاغه، اشتراکات و افتراقات این مفهوم با جان راولز مقایسه می گردد.

نظریه فطرت در میان اندیشمندان توحیدی آیین مسیحیت و اسلام جایگاه ممتازی دارد. در آیین مسیحیت از این جهت نظریه فطرت پررنگ شد، که آموزه های مسیحیت از ظرفیت معقولیتِ مطلوبی برخودار نبود؛ لذا اندیشمندان مسیحی در صدد رفع این نقیصه برآمده و نظریه فطرت را تاسیس کردند. مطابق این نظریه می توانستند بسیاری از آموزه های مسیحی را معقول جلوه دهند. در جهان اسلام نیز بسیاری از متفکرین معاصر با توجه به برخی آیات و روایات اسلامی به نظریه فطرت ملتزم شدند. اما آنچه مهم است، این است که این نظریه در چند دهه اخیر، در میان اندیشمندان مسلمان؛ با توجه به دیدگاه علمی استاد شهید مطهری فراگیر شده است. مرحوم مطهری در مقابل نظریات انسان شناسانهّ مکاتب مادی مانند مارکسیسم و اگزیستانسیالیسم؛ که گوهر وجود انسان را مادی می دانستند؛ با طرح نظریه فطرت، دیدگاه آنان در مادی انگاری انسان را نفی و رد کردند و بنای جدیدی را در انسان شناسی اسلامی تاسیس کردند. هدف از این پژوهش بررسی انتقادیِ آراء استاد مطهری در خصوص نظریه فطرت می باشد که برآمده از معرفت شناسی باور دینیِ ایشان است. ایشان باور دینی را از رهگذر نسبت عقل و ایمان بررسی کرده و قائل به نظریه فطرت می شوند. در این پژوهش با توجه به تأملات صورت گرفته و انتقاداتی که می توان به نظریه فطرت وارد نمود؛ مشخص می گردد این نظریه آن کارکرد مطلوب ایشان را ندارد. لذا اهل نظر می‌بایست بنایی را استوار سازند که ویژگی اصلی معقولیتِ باور(های دینی) را دارا باشد.

«قضا» و «قدر» الاهی یکی از مباحث مهم و مطرح در فلسفه و کلام اسلامی است. دیدگاه استاد مطهری با دیدگاه علامه طباطبایی در تبیین قضا و قدر الاهی متفاوت است. استاد مطهری قضا و قدر را در عالم مجردات و در عالم مادّه، جاری می‌داند و معتقد است در مجردات، قضا و قدر حتمی و غیر قابل تغییر است؛ ولی در موجودات مادی قضا و قدر غیر حتمی و قابل تغییر است. علامه طباطبایی قضا را در عالم مجردات و در عالم مادّه می‌پذیرد؛ ولی با توجه به ظاهر آیات و روایات وارد شده در باره قدر، قدر را مخصوص عالم ماده می‌داند. همچنین قضا را چه در مجردات و چه در مادیات، حتمی؛ ولی قدر را در عالم مادّه غیر حتمی می‌داند. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، این دو دیدگاه، به‌صورت تطبیقی، تبیین و مورد بررسی قرار گرفته و دیدگاه علامه طباطبایی به دلیل مطابقت با ظاهر آیات و روایات پذیرفته شده و به اشکالات وارد شده بر دیدگاه ایشان، پاسخ داده‌ شده است.

مرتضی مطهری متفکری برجسته بود که در کنار علوم اسلامی به پژوهش در زمینۀ فلسفۀ غربی نیز پرداخت و کوشید تا با مقایسۀ آنها شبهات دینی را پاسخ گوید و یکی از وظایف خود را که دفاع عقلانی از آموزه‌های اسلامی بود به انجام برساند. او بدین منظور مکاتب فلسفی مغرب زمین را تا آنجا که به زبان فارسی ترجمه شده بودند مطالعه و نقد کرد. یکی از این مکاتب اگزیستانسیالیسم بود که فرد شاخص آن پیش از انقلاب اسلامی ژان پل سارتر فیلسوف مشهور فرانسوی بود. سارتر فیلسوفی ملحد بود و فلسفۀ خود را بر این مبنا پایه‌گذاری کرده بود. مطهری در قامت متفکری متدین رویکردی انتقادی به فلسفۀ سارتر دارد و در موارد متعدد آرای او را رد کرده است. در این مقاله این آرا در هشت عنوان دسته‌بندی شده و زیر هر عنوان نخست نظر سارتر سپس نقد مطهری و در پایان ارزیابی نگارنده آمده است. در بخش اول مقاله پس از مقدمه، چهار عنوان «رد ماهیت ثابت انسان»، «تقدم وجود بر ماهیت در انسان»، «آزادی» و «ناسازگاری خدا و آزادی انسان» بررسی شده است. در بخش دوم (که در شمارۀ آیندۀ مجله به چاپ خواهد رسید) به چهار عنوان «پوچ‌انگاری»، «نسبی بودن اخلاق»، «مسئولیت» و «انسان‌دوستی» پرداخته می‌شود و سپس زیر عنوان «نتیجه‌گیری» به ریشۀ اختلاف‌نظر میان این دو متفکر اشاره خواهد شد.

حقوق طبیعی درجهان غرب ادوار متفاوتی اعم از سکولار و دینی را پشت‌سر گذاشته، اما در جهان اسلام کمتر بدان پرداخته شده است. استاد مطهری یکی از معدود فلاسفه و فقهای مسلمان است که به صراحت به مسئله حقوق طبیعی پرداخته و در آثارش به صورت دقیق به بحث‌های هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی حقوق طبیعی می‌پردازد. تحقیق پیش‌رو با هدف بررسی دیدگاه استاد مطهری در باب ارتباط حق‌های طبیعی و احکام فقهی انجام شده و سوال اصلی پژوهش این است که ترابط حق‌های طبیعی با احکام فقهی چگونه است؟ روش تحقیق براساس مطالعات توصیفی - تحلیلی و یافتن ترابط حق‌های طبیعی و احکام فقهی است. در نگاه استاد مطهری بى‌توجهى به منزلت عقل و فلسفه احکام باعث شده تا فلسفه اجتماعى‌اسلام رشد نکند و فقهى غیرمتناسب با سایر اصول و فلسفه اجتماعى اسلام پدید آید. انتقاد شهید مطهری به فقیهان ناوارد بوده و از آنجا که ایشان براساس مبنایی محکم که همان قصور عقل از دریافت مناطات احکام است، به نفی و طرد عقل از ساحت استنباط پرداخته است. پس مادامی که وجه مذکور پاسخ داده نشود، وجهی برای تمسّک به احکام عقل در فرایند استنباط باقی نمی‌ماند. تاکید همزمان بر عقل‌گرایی و قطع‌گرایی در حوزه استنباط ناممکن بوده و در این حوزه امکان‌سنجی اعتبار و حجّیت ظنون عقلیه قابل مطالعه و ارزیابی است.