جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از واژگان آشنای حوزه­ عرفان و تصوّف اسلامی، «فقر» است. این واژه، در ادب صوفیّه -که محصول اندیشه و تجارب متصوّفه و عرفای بزرگ ایرانی و اسلامی است- فراتر از معنای لفظی و حقیقی‌اش، در اغلب متون عرفانی، کاربردی وسیع و چندسویه یافته است؛ به این معنا که فقر از آنِ بنده است و در مقابل آن، غنا مختصّ ذات باری‌تعالی است. گاهی پرتگاه هلاکت است وآدمی را تا مرز خروج از دین پیش می‌برد و گاهی به مصداق حدیث «أالفَقرُ فَخرِی» مایه‌ نازش و قرب به حضرت حق است. ما در این مقاله می‌کوشیم تا به فراخور مجال، با تحلیل نگرش دو عارف نامی«علی هجویری» صاحب کشف‌المحجوب و«عزیز‌الدّین نسفی» مؤلّف انسان کامل، زاویه­ دید آنان را به این اصطلاح مهمّ عرفانی، بررسیم. گرچه به منظور پرورش بهینه مطلب، از باور عرفای نامی و سایر بزرگان حوزه عرفان و تصوّف اسلامی هم، بهره برده­ایم.

پس از توحید حضرت حق، مهم‌ترین مسأله تصوف اسلامی، مسأله «ولایت» است. هجویری عارف نامدار قرن پنجم، درباره اهمیت ولایت می‌گوید: « بدان که قاعده و اساس طریقت ومعرفت جمله بر ولایت و اثبات آن است».( هجویری، 1389: 317).. هجویری در کتاب کشف المحجوب به گونه‌ای همه جانبه و مستوفی، به موضوعاتی از جمله «ولایت» می ‌پردازد. وی ابتدا «ولی» و «ولایت» را در لغت واصطلاح بررسی نموده سپس با استشهاد به سخنان دیگر عرفا به طرح مسائلی از قبیل: اثبات ولایت، اثبات کرامت، تفاوت معجزه و کرامت... ‌میپردازد. و از آنجا که طریقت حول محور ولایت ‌میچرخد ‌میتوان نتیجه گرفت که ولایت، امری اکتسابی نیست بلکه از مواهب الهی است. این مقاله به بررسی مسأله‌ ولایت از دیدگاه هجویری، با تکیه بر آراء و عقاید رایج در این زمینه تا اواخر قرن پنجم هجری ، می پردازد.

در این مقاله آراء هجویری درباره ایمان و معرفت و رابطه میان آنها بررسی می شود. اما پیش از آن، انسان و جوانب وجودی او و آنچه نزد هجویری اسباب کسب معرفت محسوب است، مورد بررسی قرار می گیرد. ضمناً از آنجا که به نظر می رسد بین ایمان و معرفت تفاوت وجود دارد و انسان نوعاً برای تحصیل این دو مجهز به اسباب و وسائطی است، لذ ا، پیش از بررسی دو موضوع معرفت و ایمان و رابطه بین آ نها، شناخت این ابزارها در چگونگی کسب معرفت ضروری می نماید. همچنین در این مقاله معلوم می گردد که هجویری به رغم اعتقاد برخی از اندیشمندان و عرفا از قبیل ابن عربی، معرفت را برهانی می داند. لیکن، به نظر او برهان و استدلال سبب معرفت است نه علت آن.بنابراین، الهام که به نظر او مبنایی قطعی برای تشخیص خطا و صواب نیست نمی تواند راه به معرفت ببرد. با این همه، وحدت وجود را، که نزد اغلب متکلمان و اندیشمندان محل مناقشه بوده است، راهبردی به معرفت و ایمان تلقی می نماید. او علاوه بر اینکه آراء نحله های گوناگون را درباره ایمان بیان می کند، م یکوشد نظری معتدل در این باره اظهار نماید.

علم کلام به عنوان یکی از علوم اسلامی، بازتاب گسترده­ای در میان صوفیه و آثار صوفیه داشته است. صوفیه به منظور حفظ جایگاه خویش در میان دیگر فرق اسلامی، اثبات موضوع علم خویش، بیان فلسفه احکام و پاسخ گویی به شبهات مخالفان نیازمند علم کلام اند؛ زیرا پاسخ گویی به شبهات مخالفان و پرسش­های مربوط به فلسفه و حکمت احکام از وظایف کلام اسلامی و متکلمان است. هجویری در اثر خویش کشف المحجوب از مناظرات و مجادلات کلامی با سایرافراد و گروه های زمان خویش سخن به میان می آورد که در این مناظرات و مجادلات، از روشهای علم کلام برای دفاع از عقاید خویش استفاده می­کند. علاوه بر آن باب­هایی از کتاب به شیوه آغاز کلام متکلمان نامگذاری شده است و نیز بخشهایی از کتاب اختصاص به اثبات اصول و عقاید صوفیان به روش متکلمان دارد. در این مقاله ضمن بیان تعریف جامعی از علم کلام که مباحث مربوط به تصوف را نیز در بر بگیرد به بیان دلایل و اهداف استفاده صوفیه از علم کلام و روشهای گوناگون این علم در کشف المحجوب پرداخته می شود.

کشف­المحجوب حکایت­هایی دارد که باور وقایع شگفت­انگیزش برای خوانندگان دشوار است.امروزه نویسندگان رئالیسم جادویی با مولفه­هایی چون: شگردهای زبانی، فن روایتگری، خواب و رویا، اسطوره و ... واقعیت­های شگفت­انگیز را برای خوانندگان باور­پذیر می کنند. آیا در کشف­ا­لمحجوب از این شاخصه­ها برای باور­پذیری حکایت­های عارفانه استفاده شده است؟ این مقاله ویژگی­های نثر کشف­ا­لمحجوب را با ویژگی رمان­های موفق رئالیسم جادویی مقایسه کرده و چنین نتیجه گرفته که هجویری قرن­ها پیش برای باور­پذیر کردن واقعیت­های شگفت­انگیز از دو شیوۀ منحصر به فرد بهره برده که شباهت­هایی به تکنیک­های باوری­پذیری در رمان­های رئالیسم جادویی دارد: الف) استفاده از امکانات زبانی و ادبی ب) استفاده از عناصر داستانی و اندیشه­های بنیادین که اتفاقا هر دو بسیار موثر بوده و حکایت­ها را باور پذیرکرده است.

این پژوهش، جلوه‌هایی از فراواقعیت در حکایت‌های عرفانی تذکره الاولیا، اسرارالتوحید و کشف المحجوب، با تأکید بر نمود عناصر سوررئالیسم را مورد واکاوی قرار داده است. فراواقعیت، در این نگرش، به مثابه ناتوانی ذهن در تمییز دادن مرزهای واقعیت و خیال تعریف می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، تخیل و امر شگفت، واقعیت را چنان در پرده ابهام می‌پیچند که تشخیص امرعادی از غیرعادی دشوار می‌نماید. این مقاله بر آن است تا با تکیه بر اصول سوررئالیسم، شاخص‌های فراواقعیت را در متون مذکور بررسی کند. شیوۀ نگارش نویسندگان این آثار به گونه‌ای است که عناصر فراواقعی حکایت­ها، گویی تنها برای اهل سلوک و معرفت، نمود واقعی می‌یابند. در این راستا، ضمن بررسی و طبقه‌بندی این عناصر، حکایت‌ها بر اساس نشانه‌هایی چون تصادف عینی، امر شگفت، رویا، نگارش خودکار، آگاهی از ضمایر، آگاهی از غیب و پیشگویی، مورد تحلیل قرار گرفته‌ است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و نمونه‌ها به عنوان شاهد، گویای جلوه‌های فراواقعیت و عناصر آن هستند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تذکره الاولیا و کشف المحجوب با بهره‌گیری از شگردهای گوناگون، حکایت‌ها را در قالب بیانی عادی و باورپذیر ارائه کرده‌اند، در حالی که در اسرارالتوحید، این عناصر فراواقعی بیشتر در قالب آگاهی از غیب و اشراف بر ضمایر متجلی شده‌اند.

در دانش روایت‌‌شناسی، همواره نقش و کارکرد راوی‌ها در موضع انتقال معنا و بررسی چگونگی آن، مورد توجه تحلیل‌گران بوده است. ازآنجایی‌که در متون عرفانی، فهم و درک معنای عمیق متن به‌طور مستقیم وابسته به نحوۀ روایت آن است، بررسی چگونگی استفاده از راوی‌ها در این متون می‌تواند به درک بهتر ساختار معنایی آن‌ها کمک کند. حال این پژوهش با روشی توصیفی‌تحلیلی با تبیین مبانی نظری روایت‌شناسان و بهره‌‌گیری عملیاتی از نظریۀ ژنت در بخش‌‌بندی و کارکرد انواع راوی، به بررسی کشف‌المحجوب هجویری پرداخته است تا حضور هر نوع راوی در انسجام ساختاری متن و تأثیر انواع آن بر روند درک معنا و آموزه‌‌های عرفانی را بررسی کند. درنهایت، نتایج این پژوهش نشان خواهد داد که در ابوابی که نویسنده به شرح احوال مشایخ و شرح فرقه‌های مختلف می‌پردازد، بیشترین تعداد راوی حضور دارد. راوی ضمنی یا انتزاعی که منِ دوم هجویری است، برای درک لایه‌های پنهان معنایی به کار گرفته می‌‌شود و با طبقات متفاوتی از خوانندگان عام و خاص در تناظر است؛ کاربست راوی در این اثر، با تبیین غیرمستقیم مفاهیم پیچیدۀ عرفانی و ازطریق لایه‌‌های مخفی به‌صورتی هدفمند مرتبط است. راوی مخفی، عملاً تجربیات فردی عرفا را که قابل تعمیم نیست، از زبان راوی‌‌هایی ذهنی و آرمانی نقل می‌کند و متعاقباً بر مخاطب آرمانی و ضمنی تأثیر مستقیم خواهد گذاشت.

یکی از بالنده‌ترین رخدادها در تبیین مطالب عرفانی، آمیزش آن با ادبیات فارسی بوده است. کتاب «کشف المحجوب» ابوالحسن هجویری در شمار اولین کتاب‌های عرفانی به زبان فارسی است که عارفان پسینی بر اتقان آن گواهی داده‌اند. این اثر به علم سلوک عرفانی پرداخته و در میان باب‌های آن مواردی وجود دارد که می‌توان از آنها با عنوان «بایسته‌های سلوکی» یاد کرد که تا اندازه‌ای از روش سلوکی هجویری پرده برمی‌دارد. از آن ‌رو که یکی از گسترده‌ترین خرده‌گیری‌هایی که به جریان عرفان و تصوف شده، دور شدن از روش‌های سلوکی، از شریعت و از سرچشمه‌های دینی و مکتب اهل‌بیت(ع) است، این نوشتار کوشیده سه نمونه از بایسته‌های سلوکی را از منظر هجویری (فقر، مقارنت علم و عمل، پایستگی مجاهدت) که انتقادهای مهم و گسترده‌ای به آنها شده است انتخاب نموده و پس از تبیین هریک از این بایسته‌ها که سالک از سرآغاز تا فرجام باید به آن توجه پیوسته داشته باشد و بحثی روایی دربارة موضوع برپا کرده است تا از خلال بازخوانی و تبیین روایات، عیار کلام هجویری عارف در کتاب عرفان عملی‌اش، محک بخورد. از ویژگی‌های روایات بحث‌شده در این نوشتار، اتقان آنها از نظر سندی و دور نشدن از دلالت ظاهری آنها در تبیین است. نتیجة این پژوهش نشان دادن ناهماهنگی برخی از این آموزه‌ها یا ـ دست‌کم ـ برخی خوانش‌ها از این آموزه‌ها با عرفان اهل‌بیت(ع) و همسویی برخی دیگر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی سامان یافته است.

بیان مسئله:«کشف المحجوب»رساله ای است فارسی از ابویعقوب اسحاق بن احمد سجستانی که موضوع آن حکمت در مذاق اسماعیلیان است .سوالات و مبهماتی از این دست که آیا این کتاب به زبان عربی نگاشته شده یا فارسی و در صورت ترجمه بودن ،مترجم آن ناصرخسرو است یا دیگری و آیا در فرایند ترجمه اصل عربی آن دستخوش حذف شده یا نه،از دیرباز معرکه آراء و نظریات پژوهشگرانی چند بوده است. روش: این جستار با روش تحلیلی – آماری و با تکیه بر سنجش آثار بازمانده از سجستانی و ناصرخسرو و بر اساس مؤلفه‌های سبک‌ شناختی، انجام گرفته است. یافته ها و نتایج: در این پژوهش اثبات کرده ایم که سجستانی رساله کشف‌المحجوب را به زبان عربی نگاشته و بعدها به خامه یکی از همکیشان او به فارسی گزارش شده، شیوه ترجمه و ساختار و سبک نوشتار کتاب نشان می‌دهد که زمان ترجمه نباید از قرن چهارم و ابتدای قرن پنجم فراتر برود. دیگر آنکه کتاب در فرایند ترجمه دستخوش کاستی و تحریف نشده است و مهمتر از همه اثبات کردیم که خلاف نظر پاره‌ای از محققان نامدار غربی و شرقی مترجم این رساله ناصرخسرو قبادیانی نیست.

شخصیت والا و سیره انسانی و نبوی پیامبر اکرم)ص( همواره از کانون­های مضمون­آفرینی و تصویرسازی شاعران و نویسندگان در ادب فارسی بوده­است. عرفای فارسی­گوی پس از اسلام تاکنون به مناسبت­های گوناگون به تکریم آن حضرت پرداخته­اند؛ به­ویژه در ابتدای سخن خود پس از حمد و ستایش خالق هستی­بخش، به بزرگداشت و مدح پیامبر، مقام نبوت و مخصوصاً خاتمیت و سرآمدی و محوریت وجود آن حضرت در کل کائنات توجه داشته­اند. در این مقاله تلاش­شده تا به شیوه توصیفی-تحلیلی سیمای حضرت رسول (ص) در دو کتاب مرصادالعباد و کشف­المحجوب که خود از امهات متون گران­سنگ ادبیات فارسی می­باشند مورد بررسی و مقایسه قرارگیرد. هدف این جستار مقایسه کیفیت تبیین سیمای پیامبر(ص) در دو اثر مذکور است. در این راستا نشان­دادن برتری­های پیامبر اکرم­، ضرورت معرفت بیشتر آن حضرت و بیان خاتم بودن و منسوخ­کردن ادیان دیگر توسط پیامبر(ص) قابل بیان می­باشد. بدین منظور مباحثی چون مقایسه پیامبر اکرم با پیامبران دیگر مانند حضرت موسی، ابراهیم و ...، شریعت پیامبر به­ویژه مقیّد بودن مؤلّف هر دو کتاب به آن و علل فرستادن شریعت پیامبر و جنبه­های دیگری از ابعاد شخصیتی و تاریخی آن حضرت همچون واسطه آفرینش بودن، معراج، سایه نداشتن پیامبر و ... از منظر نجم دایه و هجویری مطمح نظر بوده­است. نتایج پژوهش نشان از جایگاه خاص پیامبر و شریعت وی در سلوک عرفانی هر دو عارف دارد.