جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پس از توحید حضرت حق، مهم‌ترین مسأله تصوف اسلامی، مسأله «ولایت» است. هجویری عارف نامدار قرن پنجم، درباره اهمیت ولایت می‌گوید: « بدان که قاعده و اساس طریقت ومعرفت جمله بر ولایت و اثبات آن است».( هجویری، 1389: 317).. هجویری در کتاب کشف المحجوب به گونه‌ای همه جانبه و مستوفی، به موضوعاتی از جمله «ولایت» می ‌پردازد. وی ابتدا «ولی» و «ولایت» را در لغت واصطلاح بررسی نموده سپس با استشهاد به سخنان دیگر عرفا به طرح مسائلی از قبیل: اثبات ولایت، اثبات کرامت، تفاوت معجزه و کرامت... ‌میپردازد. و از آنجا که طریقت حول محور ولایت ‌میچرخد ‌میتوان نتیجه گرفت که ولایت، امری اکتسابی نیست بلکه از مواهب الهی است. این مقاله به بررسی مسأله‌ ولایت از دیدگاه هجویری، با تکیه بر آراء و عقاید رایج در این زمینه تا اواخر قرن پنجم هجری ، می پردازد.

کشف­المحجوب حکایت­هایی دارد که باور وقایع شگفت­انگیزش برای خوانندگان دشوار است.امروزه نویسندگان رئالیسم جادویی با مولفه­هایی چون: شگردهای زبانی، فن روایتگری، خواب و رویا، اسطوره و ... واقعیت­های شگفت­انگیز را برای خوانندگان باور­پذیر می کنند. آیا در کشف­ا­لمحجوب از این شاخصه­ها برای باور­پذیری حکایت­های عارفانه استفاده شده است؟ این مقاله ویژگی­های نثر کشف­ا­لمحجوب را با ویژگی رمان­های موفق رئالیسم جادویی مقایسه کرده و چنین نتیجه گرفته که هجویری قرن­ها پیش برای باور­پذیر کردن واقعیت­های شگفت­انگیز از دو شیوۀ منحصر به فرد بهره برده که شباهت­هایی به تکنیک­های باوری­پذیری در رمان­های رئالیسم جادویی دارد: الف) استفاده از امکانات زبانی و ادبی ب) استفاده از عناصر داستانی و اندیشه­های بنیادین که اتفاقا هر دو بسیار موثر بوده و حکایت­ها را باور پذیرکرده است.

این پژوهش، جلوه‌هایی از فراواقعیت در حکایت‌های عرفانی تذکره الاولیا، اسرارالتوحید و کشف المحجوب، با تأکید بر نمود عناصر سوررئالیسم را مورد واکاوی قرار داده است. فراواقعیت، در این نگرش، به مثابه ناتوانی ذهن در تمییز دادن مرزهای واقعیت و خیال تعریف می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، تخیل و امر شگفت، واقعیت را چنان در پرده ابهام می‌پیچند که تشخیص امرعادی از غیرعادی دشوار می‌نماید. این مقاله بر آن است تا با تکیه بر اصول سوررئالیسم، شاخص‌های فراواقعیت را در متون مذکور بررسی کند. شیوۀ نگارش نویسندگان این آثار به گونه‌ای است که عناصر فراواقعی حکایت­ها، گویی تنها برای اهل سلوک و معرفت، نمود واقعی می‌یابند. در این راستا، ضمن بررسی و طبقه‌بندی این عناصر، حکایت‌ها بر اساس نشانه‌هایی چون تصادف عینی، امر شگفت، رویا، نگارش خودکار، آگاهی از ضمایر، آگاهی از غیب و پیشگویی، مورد تحلیل قرار گرفته‌ است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و نمونه‌ها به عنوان شاهد، گویای جلوه‌های فراواقعیت و عناصر آن هستند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تذکره الاولیا و کشف المحجوب با بهره‌گیری از شگردهای گوناگون، حکایت‌ها را در قالب بیانی عادی و باورپذیر ارائه کرده‌اند، در حالی که در اسرارالتوحید، این عناصر فراواقعی بیشتر در قالب آگاهی از غیب و اشراف بر ضمایر متجلی شده‌اند.

در دانش روایت‌‌شناسی، همواره نقش و کارکرد راوی‌ها در موضع انتقال معنا و بررسی چگونگی آن، مورد توجه تحلیل‌گران بوده است. ازآنجایی‌که در متون عرفانی، فهم و درک معنای عمیق متن به‌طور مستقیم وابسته به نحوۀ روایت آن است، بررسی چگونگی استفاده از راوی‌ها در این متون می‌تواند به درک بهتر ساختار معنایی آن‌ها کمک کند. حال این پژوهش با روشی توصیفی‌تحلیلی با تبیین مبانی نظری روایت‌شناسان و بهره‌‌گیری عملیاتی از نظریۀ ژنت در بخش‌‌بندی و کارکرد انواع راوی، به بررسی کشف‌المحجوب هجویری پرداخته است تا حضور هر نوع راوی در انسجام ساختاری متن و تأثیر انواع آن بر روند درک معنا و آموزه‌‌های عرفانی را بررسی کند. درنهایت، نتایج این پژوهش نشان خواهد داد که در ابوابی که نویسنده به شرح احوال مشایخ و شرح فرقه‌های مختلف می‌پردازد، بیشترین تعداد راوی حضور دارد. راوی ضمنی یا انتزاعی که منِ دوم هجویری است، برای درک لایه‌های پنهان معنایی به کار گرفته می‌‌شود و با طبقات متفاوتی از خوانندگان عام و خاص در تناظر است؛ کاربست راوی در این اثر، با تبیین غیرمستقیم مفاهیم پیچیدۀ عرفانی و ازطریق لایه‌‌های مخفی به‌صورتی هدفمند مرتبط است. راوی مخفی، عملاً تجربیات فردی عرفا را که قابل تعمیم نیست، از زبان راوی‌‌هایی ذهنی و آرمانی نقل می‌کند و متعاقباً بر مخاطب آرمانی و ضمنی تأثیر مستقیم خواهد گذاشت.

نگارنده هرکه هست، تأکید کرده که در این اثر، هفت اصل بزرگ کشف خواهد شد: توحید (نفی تشبیه و تعطیل و دور کردن این امور از آفریدگار: چیز بودن، حدّ داشتن، صفات، مکان، زمان، هستی و...). مُبدَع اول («خرذ» (خِرَد)، مرکز دو جهان است و...). خلق ثانی (نفس به‌صورت مردم فرود آمده است و...). خلق ثالث (طبیعت و اینکه موالید از امهات و آباء ظاهر نشود، مگر با تدبیر «ایزذ»). خلق رابع (انواع با هم درنیامیزند، نه در ترکیب و نه بعد از ترکیب و...). خلق خامس (پیغمبری پیامبران و بشارت به پیمبران بعدی و...). خلق سادس (برانگیختن و بدبختی و نیک‌بختی و...)