جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از آنجا که به طور تقریبی همه ی ما مسلمانان بر عصمت پیامبران معتقدیم و مسئله ی عصمت داشتن پیامبران را یکی از اصول پیام آوران خداوند می دانیم که به دور از گناه و معصیت پیامبران مسئله ایست که خداوند در وجود آنها قرار داده است،اما موضوعاتی که در قرآن کریم در رابطه با نحوه ی عملکرد و زندگی پیامبران خداوند وجود دارد ،اختلافاتی را در ذهن انسان درباره ی عصمت ایشان به ارمغان می آورد که آدمی را به تحقیق و پژوهش فرا می خواند تا بتواند ادله ای در جهت عصمت پیامبران در ذهن بشریت بیش از پیش ثبت نماید. در میان این آیات،آیاتی وجود داردکه واژه ی "ظلم" و غفران آن را درباره ی سه پیامبر بزرگ خداوند یعنی حضرت آدم علیه السلام و حضرت موسی علیه السلام و حضرت یونس علیه السلام مطرح می کند که دشواری و پیچیدگی بسیاری در رفع تشابه برای مفسران قرآن ایجاد کرده است و به نظر می رسد بسیاری از مفسران و مترجمان قرآن کریم، از عهده ی تفسیر و ترجمه صحیح این آیات بر نیامده اند و نتیجه ی مطلوبی برای اثبات عصمت این سه پیامبر بزرگوار به دست نیامده است. در این پژوهش سعی داریم تا با بررسی تفاسیر و ترجمه های گوناگونی که در راستای این موضوع موردنظر در رابطه با سه پیامبر بزرگ خداوند مطرح است، به دقیق ترین تفسیر و ترجمه که معنا و مفهوم دقیق را همراه با حفظ مقام و منزلت سه پیامبر بزرگ الهی است، دست یابیم تا چالش ها و نقدهای تفاسیر و ترجمه ها را براساس تفسیر درست این آیات واکاوی کنیم و به نتیجه قطعی درباره ی عصمت این سه پیامبر بزرگ خدا برسیم.برای پژوهش مورد نظر از جریانات تفسیری نظیر تفاسیر اهل حدیث مانند:(ابن ابی حاتم،تفسیر القرآن العظیم،تفسیر مأثور اهل سنت، قرن چهارم،سال نشر:1419ق)،(تفسیر فی ظلال القرآن سیدقطب(ترجمه فارسی)،تفسیر اجتماعی قرآن قرن چهاردهم،سال نشر1387ش)تفاسیر اشاعره مانند: (تفسیر القرآن العظیم "تفسیر ابن کثیر" تفسیر قرآن با قرآن)،(الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن"تفسیر ثعالبی" تالیف ابو زید عبدالرحمن)تفاسیر معتزله مانند(الکشاف اثر محمود بن عمر زمخشری،تفسیر ادبی قرآن)و تفاسیر کلامی شیعه امامیه مانند:( مجمع البیان فی تفسیر القرآن اثر فضل بن حسن طبرسی(م548ق) ،(الکاشف اثر محمد جواد مغنیه "م1400ق")و(مکارم شیرازی،ناصر و همکاران،تفسیر نمونه،تفسیر اجتهادی و اجتماعی جامع،قرن پانزدهم ،سال نشر:1380ش) و....مورد استفاده قرار می گیرد و برای کامیابی در این پژوهش با بررسی واژگان قرآنی و تفاسیر مربوط به موضوع مورد نظرهمراه با استخراج معانی آن و مفهوم اصلی لغت، تفاسیر گوناگون دیگر را بررسی می نماییم.

این پژوهش به بررسی نحوه تعامل بنی‌ اسرائیل با پیمان‌های الهی و توجیهات ارائه‌شده برای نقض این پیمان‌ های قُدسی، با تأکید بر متون برجسته مقدس یهودی، می‌پردازد. پیمان‌های خداوند با بنی‌اسرائیل، به‌عنوان تعهداتی مشروط، محور اصلی متون دینی یهودیت را تشکیل داده و رابطه ویژه با خداوند و سرزمین مقدس را به رعایت این پیمان‌ ها وابسته می‌ دانند. این پیمان‌ ها نه تنها چارچوبی الهی برای هویت یهودیان و تعهدات دینی آن‌ها ارائه می‌دهند، بلکه سازوکاری برای مدیریت پیامدهای نقض آن‌ها نیز فراهم می‌ کنند. یافته‌ ها نشان می‌ دهد که بنی‌اسرائیل، به‌ رغم تعهدات صریح، بارها این پیمان‌ها را نقض کرده‌اند و در واکنش به پیامدهای آن، از مفاهیمی چون توبه (teshuva)، پیمان ابدی، و مجازات‌های الهی برای اصلاح و بازسازی رابطه خود با خداوند استفاده کرده‌اند. این مفاهیم که در متون مقدس و تفاسیر یهودی برجسته شده‌اند، ابزارهایی پویا برای تطبیق با چالش‌های تاریخی و معنوی فراهم کرده‌اند. این پژوهش با تحلیل این سازوکارها، درکی عمیق‌تر از استراتژی‌های دینی و تفسیری یهودیت ارائه می‌دهد و به چگونگی حفظ مشروعیت دینی و هویت جمعی قوم یهود در مواجهه با نقض پیمان‌ها و پیامدهای آن می‌پردازد. کلید واژه‌ها: بنی‌اسرائیل، پیمان‌های قُدسی، نقض پیمان، توجیهات یهودیان، متون مقدس یهودی.

جایگاه ممتاز حضرت ابراهیم علیه السلام در قرآن بر کسی پوشیده نیست. قرآن، ایشان را مقتدای بشریت و سرمشقی نیکو برای مومنان معرفی نموده است. او نه تنها در حوزه فضایل فردی سرمشق و اسوه‌ای حسنه است؛ بلکه عملکرد ایشان در مسائل اجتماعی و جامعه‌سازی نیز می‌تواند سرمشق و مقتدای عصر حاضر قرار گیرد. خداوند پیامبران الهی را برای راهنمایی و سوق دادن انها به سوی خیر و نیکی مبعوث کرده است. از میان این پیامبران، حضرت ابراهیم سرمشقی نیکو برای بشریت معرفی شده است. در میان آیات قرآن نام نیک حضرت ابراهیم به کرات برده شده که نه تنها در حوزه فضایل فردی اسوه هستند بلکه در عملکرد اجتماعی و چگونه ساختن جامعه زمان خودشان نیز سرمشق می باشند. مسئله اصلی این پژوهش به بررسی نقش آفرینی و چگونگی تغییر و تحولاتی که ایشان در جامعه و زمان خود داشته اند اختصاص دارد. ‌روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی- تحلیلی می‌باشد و روش جمع ‌آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است. در همین راستا با مراجعه به گزارشتات و مستندات با تاکید بر قرآن کریم، به خصوصیات جامعه و دوره حضور این پیامبر و عملکرد، اصلاحات و مراودات ایشان برای رسیدن به جامعه مطلوب از منظر قرآن و تورات نیز بررسی شد. و در نهایت مطالب گردآوری شده و بدست آمده از منظر قرآن و تورات به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار گرفت. مهم‌ترین ویژگی جامعه پیرامونی حضرت ابراهیم، شرک بوده که به اشکال مختلف بت‌پرستی، ستاره پرستی و پرستش انسان‌های دیگر ظهور داشته است. عدم اعتقاد به معاد به عنوان یکی از اصول اعتقادی و سازنده، و عدم اعتقاد به نبوّت از دیگر ویژگی‌های اجتماع آن روز بوده است. در این بررسی مهم‌ترین ویژگی‌های جامعه مطلوب حضرت ابراهیم عبارتند از توحید و یگانه‌پرستی، معاد باوری، و اعتقاد به رهبر منصوب الهی. موارد دیگری نظیر اهتمام به اقامه نماز، امنیت جامعه، اقتصاد سالم و برخی خصوصیات دیگر نیز از ویژگی‌های جامعه مطلوب ایشان است. تلاش برای آگاه‌سازی مخاطبین، برائت و کناره‌گیری، مبارزه عملی، هجرت و ایجاد نمادهای توحیدی از شیوه‌های ابراهیم برای جامعه‌سازی به شمار می‌رود. هرچند حضرت ابراهیم در ابتدای کار خود در بابل، به ظاهر توفیق چندانی در ساخت جامعه مطلوب نداشت؛ ولی با مهاجرت به سرزمین‌های دیگر و با توجه به پیشینه‌ای که در بابل داشت، موفق به پایه‌گذاری جامعه دینداران توحیدی گردید. به نحوی که امروزه ادیان مختلف الهی علیرغم انحرافات، خود را به او منتسب می‌کنند.

جنبش سوامینارایان یک جنبش مذهبی هندوست که توسط سوامینارایان در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی تأسیس شد و تا کنون میلیون‌ها پیرو در سراسر جهان جذب کرده است. این جنبش به معابد باشکوه، جشن‌ها و فعالیت‌های اجتماعی شناخته می‌شود و در هند و کشورهایی مانند آمریکا، استرالیا و امارات نفوذ گسترده‌ای دارد. سازمان‌های مختلفی آن را اداره می‌کنند که برجسته‌ترین آنها BAPS است. BAPS به‌عنوان سازمانی بین‌المللی، معابد، مراکز فرهنگی و مدارس بسیاری را مدیریت می‌کند و در فعالیت‌های بشردوستانه، از جمله امداد در بلایا و کمک به فقرا، مشارکت دارد. در برخی رویکردهای انتقادی، مقام سوامینارایان به‌عنوان موجودی مطلق به‌ چالش کشیده شده است و پیروان او به انحراف از متون ودایی و اصول اصیل هندوئیسم، انباشت ثروت غیرقانونی و تقلب متهم شده‌اند. هدف این مقاله بررسی جامع فعالیت‌ها، تعالیم و تأثیرات سوامینارایان بر فرهنگ هندو و نقدهای وارد بر این جنبش؛ همچنین تحلیل ریشه‌های سیاسی آن و نقش حمایت‌های استعماری بریتانیا در توسعة آن است. این پژوهش، کیفی و کاربردی است و با روش توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و متون تاریخی انجام شده است.

تفسیر اجتماعی شاخه ای از تفسیر اجتهادی با گرایش اجتماعی است که در آن مفسر تلاش می کند بین نظریه قرآن و مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار کند و در جنبه های اجتماعی از مسائل اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حقوقی به ارائه تئوری پرداخته، مشکلات را پیش بینی و به شبهات محتلف پاسخ دهد.یکی از موضوعاتی که می توان در این گونه از تفاسیر به صورت خاص جستجو کرد مساله پلورالیسم دینی و آیات موهم کثرت گرایی دینی است. با توجه به اینکه مفسر در گرایش اجتماعی، روحیه ای اجتماع گرایانه دارد و آیات و احکام دینی را از زاویه فردی نمی بیند و به شبهات و اشکال های مخالفان قرآن و اسلام توجه کرده و پاسخ می دهد؛ بررسی دیدگاه های این دسته از مفسران در برخورد با این موضوع جای پژوهش دارد که می توان از تفاسیری چون تفسیر روان آیت الله مشکینی، تفسیر القرآن الحکیم(المنار) محمد رشید رضا، التفسیر القرآنی للقرآن عبدالکریم خطیب،الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه علامه صادقی تهرانی، تفسیر من وحی القرآن محمد حسین فضل الله، تفسیر کاشف محمد جواد مغنیه، تفسیر من هدی القرآن محمد تقی مدرسی، تفسیر مراغی، فی ظلال سید قطب، تفسیر الشعروای علامه شعراوی، التفسیر الحدیث دروزه،تفسیر نمونه آقای مکارم شیرازی،تفسیر پرتویی از قرآن طالقانی و از تفاسیر جامع، تفاسیری چون اطیب البیان، المیزان،... استفاده کرد. ما در این پژوهش برآنیم به طور خاص به تحلیل آراء مفسران اجتماعی ذیل دو آیه موهم پلورالیسم دینی(آیات62 سوره بقره و 69 سوره مائده) بپردازیم.

قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت، نه صرفاً شامل گزاره‌های تاریخی یا مناسبات مقطعی، بلکه ناظر به سنت‌ها و قواعدی کلان و پایدار در نظام هستی، تاریخ، جامعه و رابطه انسان با خداست. از جمله مفاهیم کلیدی در این مسیر، سنت‌های الهی‌اند که بیانگر قوانین تغییرناپذیر خداوند در مواجهه با ملت‌ها، اقوام، جوامع و افراد هستند. تبیین این سنت‌ها، به‌ویژه در نسبت با موقعیت‌های معاصر، مستلزم آن است که ما از چارچوب‌های محدود زمانی و مکانی عبور کرده و به افقی گسترده‌تر در فهم آیات قرآنی دست یابیم. در همین زمینه، یکی از ظرفیت‌های مهم تفسیری، قاعده «حجیت جملات مستقل در سیاق و خارج از سیاق» است. بر اساس این قاعده، ممکن است جمله‌ای در یک آیه، ضمن ارتباط با بافت و سیاق آیه، خود دارای بار معنایی مستقل باشد که می‌توان آن را در چارچوبی عام‌تر، و خارج از موضوع خاص نزول، نیز معتبر دانست. برای نمونه، درباره آیه 5 سوره قصص: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» در سیاق خود به ماجرای بنی‌اسرائیل و فرعون اشاره دارد، اما در تفاسیر متعدد، از جمله در روایات تفسیری و تأویلی، این جمله مستقل از سیاق، به‌عنوان وعده‌ای فراگیر به مستضعفان تاریخ، و ناظر به مهدویت و آینده جهان تفسیر شده است؛ نمونه‌ای روشن از کاربست قاعده مذکور که در آن «جمله‌ای مستقل»، دلالت فرامقطعی و الگوساز یافته است. با توجه به اینکه در عصر حاضر، بسیاری از بحران‌های فردی و اجتماعی ناشی از گسست میان زندگی مردم و آموزه‌های هدایت‌گر قرآن است، تبیین سنت‌های الهی با رویکردی روشمند و قابل تعمیم، ضرورتی دوچندان یافته است. دقت در این قاعده می تواند راهگشای خوبی برای رسیدن به انبوهی از معارف قرآنی باشد.

قرآن کریم، معجزە جاویدان نبی رحمت که موثقترین و کاملترین سند مسلمانان و شیعیان میباشد و یکی از موضوعاتی که همواره در حوزە علوم قرآن و حدیث مورد بحث و بررسی و اسباب اختالف دیدگاه میان شیعه و سنی قرار گرفته است، مسالە تحریف ناپذیری قرآن کریم میباشد که از سوی علمای قدیم و علمای معاصر و همچنین قرآن پژوهان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. پژوهش حاضر با عنوان »بررسی تطبیقی صیانت قرآن از تحریف در دیدگاه مفسران و قرآن پژوهان شیعی سدە معاصر«، در چهارچوب و روش توصیفی و تحلیلی و به استناد روایات مرتبط با حوزەعلوم قرآن تدوین شده و به شبهاتی که قائلین به تحریف بیان کردهاند، پاسخ مناسب و مستدل ارائه شده است. ً الزم به ذکر است اساسا از آنجا که قرآن در ردە وحی توحیدی قرار دارد، به همین مناسبت با دقت و حساسیت بیشتری متون این پژوهش جهت جمع بندی و دریافت خروجی مناسب نگاشته شده است و نگارنده اختالف دیدگاهها و مناقشات و به عبارتی وجه افتراق موجود در خصوص دیدگاهها و مناقشات را تحت عنوان ادلە اثبات تحریف ناپذیری قرآن مطرح و به روایات موهوم که در جهت ورود تحریف به قرآن توسط برخی افراد منتسب به شیعه و سنی بیان شده است پاسخ دهد. واژگان کلیدی: تحریف، جوادی آملی، خویی، شعرانی، صیانت قرآن، طباطبایی، معرفت

یکی از سبک‎های بیانی قرآن، حجیت فرازهای مستقل قرآن در سیاق و خارج از سیاق است. ریشه این قاعده، به برخی روایات تفسیری معصومین( برمی‎گردد که آن بزرگواران در نقش تعلیمی خویش، برخی آیات، یا بخش‎هایی از آیات قرآن را با نگاه مستقل فرا سیاقی به‌کاربرده و تبیین کرده‎اند. نخستین مرتبه علامه طباطبایی) به این قاعده توجه کرده است. این قاعده بیانگر موضوع توسعه مفهوم آیات و جاودانگی قرآن کریم است. در این پژوهش، هفت نمونه از این فرازهای مستقل آیات در سیاق و خارج از سیاق در موضوع فتنه در روایات تفسیری معصومین( واکاوی شده است. ازجمله این موارد، مفهوم فتنه در آیه 73 سوره انفال است که در سیاق، مرتبط با مسئله عمل نکردن به دستور پیوند با مؤمنان و قطع رابطه با کافران است؛ ولی در خارج از سیاق، معصومین( از آن مفهوم عدم اهتمام به دین‎داری و امانت‎داری در امر خواستگاری و ازدواج را ارائه داده‎اند. در برخی موارد، معصومین( افزون بر بهره‌گیری از یک فراز آیه شریفه به‌عنوان جمله مستقل خارج از سیاق، با تعیین مصداق فتنه، به این مفهوم عینیت نیز بخشیده‎اند. دقت در این قاعده می‌تواند راهگشای خوبی برای رسیدن به انبوهی از معارف قرآنی باشد.

در برخی منابع متقدم و متأخّر شیعه و اهل سنّت روایتی آمده است با این مضمون که حضرت زهرا (س) در پاسخ سؤال رسول خدا (ص) فرمودند: «خَیرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ‏ لَا یرَینَ‏ الرِّجَالَ‏ وَ لَا یرَاهُنَّ الرِّجَال‏»؛ «بهترین چیز برای زنان این است که مردی را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند» (با اختلافاتی در نقل). بررسی سندی و دلالی روایت یاد شده، هدف این پژوهش است. نتیجه بررسی سندی حدیث نشان می‌دهد که حدیث یاد شده در مصادر شیعه مرسل است و در مصادر اهل سنت نیز دچار ضعف رجال سند است. امّا در بررسی متن و دلالت روایت، صرف نظر از بحث سند و به ویژه با توجه به معاضدت این حدیث توسط احادیث دیگر، اولاً از این روایت، حرمت حضور زنان در اجتماع به دست نمی‌آید؛ و ثانیاً این حدیث، بیانگر هیچ حکم الزامی دالّ بر فعل یا ترک نیست؛ بلکه در مقام بیان یک اصل ارشادی و ارزش اخلاقی و حقیقت دینی و واقعیت اجتماعی است و آن این که: ارتباط مستقیم زن و مرد نامحرم هرچه کمتر باشد بهتر است.

آیات سوره کافرون از آیات نیازمند بازنگری در زمینه ترجمه و تفسیر است. بیشتر مترجمان و مفسّران، آیات چهارگانه دوم تا پنجم این سوره را بر وجه تکرار، ترجمه و تفسیر کرده‌اند؛ گرچه وجوه دیگری غیر از تکرار نیز در ترجمه و تفسیر این آیات بیان کرده‌اند که به نظر می‌رسد باتوجه به دلالت فرازمانی و فرامکانی آیات قرآن و نیز وجوه اعرابی لفظ «ما» در آیات که چهار مرتبه به صورت متفاوت در سیاق آیات به کار رفته است، هیچ‌کدام از ترجمه‌ها و تفاسیر، کامل نیستند و چه‌بسا بتوان با توجه به دیدگاه‌های مطرح، وجهی نوین برای ترجمه و تفسیر آیات شریفه مذکور بیان داشت. لذا جستار حاضر درصدد است با روش توصیفی – تحلیلی، به بازیابی مفهوم آیات پنج‌گانه نخست سوره کافرون پرداخته و ضمن نقد ترجمه‌ها و تفاسیر قرآن کریم، بر این نکته تصریح نماید که برخلاف آنچه بیشتر مفسّران و مترجمان قرآن تاکنون پنداشته‌اند، این آیات شریفه، خالی از تکرار است و در دلالت ناظر به گذشته و حال و آینده و به صورت ابدی، و نیز در مقایسه میان معبود و شیوه عبادت توحیدی و کافرانه، نفی هرگونه اشتراک میان اسلام و کفر می‌نماید.