جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

موضوع توحید و مسائل پیرامون آن همانند صفات خبریه الهی به عنوان رکن اعتقادی دین اسلام، همواره درکانون توجه محققان مسلمان از مذاهب متنوع قرار داشته است لذا هریک از پژوهشگران مسلمان براساس فضای فکری حاکم بر مذهب خود، دیدگاه‌های فراوان و متضادی با موضوع صفات خبریه الهی مطرح ساخته‌اند و باور خود در این حوزه را با دلایل عقلی و نقلی مستحکم اثبات نموده‌اند. دستیابی به نگاهی صحیح در حوزه صفات خبریه به هدف شناخت انتساب حقیقی آن‌صفات به خداوند و نیز دفع شبهات موجود در مباحث صفات خبریه، از نگاه اعتقادی بسیار حائز اهمیت است. در همین راستا، دو رویکرد معتزلی باورمند به تأویل صفات خبریه و سلفی مکتفی به ظاهر، میان شارحان حدیث اهل‌سنت وجود دارد. براین اساس، محققان سلفی به پیروی از سلف، باور دارند باید ظاهر قرآن و سنت درباره صفات خبریه را به صورت مطلق پذیرفت و از تعمق پیرامون معانی و ارتباط میان صفات خبریه و خداوند متعال خودداری نمود لذا شبهات برآمده از اکتفا به ظاهر قرآن و سنت را مسکوت نهاده‌اند. رویکرد شارحان حدیث امامیه درباره روایات صفات خبریه شامل دو گرایش معتزلی و فلسفی-عرفانی است. براین اساس، شارحان حدیث امامیه، همانند معتزله، ضمن توجه به جوانب لفظی و ظاهری، صفات خبریه مذکور در قرآن و روایات را تأویل می‌کنند و یا همانند فلاسفه و عارفان، صفات خبریه را مطابق قرائن عقلی، نقلی و اشارات عرفانی، به معنایی غیرظاهری تفسیر می‌نمایند لذا در پرتو هر این نگاه تأویلی، شبهات برآمده از ظاهر صفات خبریه دفع می‌گردد. براین اساس، پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی- انتقادی، ضمن مراجعه به منابع روایی و شرح‌الحدیثی متقدّم و متأخّر فریقین، ابتدا دیدگاه اهل‌بیت (ع) و برداشت سلفیه از آثار سلف درباره تمام صفات خبریه را تبیین می‌نماید و در ادامه درصدد است ضمن یافتن موارد مشترک و متفاوت رویکرد اهل‌بیت (ع) و سلفیه، آن دو نگاه را بر اساس نظریات شرح‌الحدیثی مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهد و نهایتا دیدگاه صحیح صفات خبریه الهی را از نگاه عقلی و نقلی تبیین نماید.

بررسی تک‌نگارانۀ آیات متشابه و مبهم قرآن و بازکاویِ گونه‌شناسانۀ نگره‌های تفسیریِ مربوط به آن، ازجمله پژوهش‌های مهم و بایستۀ عرصهٔ تفسیر قرآن محسوب می‌شود که ثمرۀ آن در روشن‌ساختن مفاهیم و مدالیل آیات انکارناپذیر است. براین‌اساس، جستارِ حاضر با توصیف و تحلیل داده‌ها به بررسی آیهٔ 17 سورهٔ مبارکهٔ انفال -آیهٔ الرمی- پرداخته و نگره‌های بارز تفسیری مربوط به آن را ذیل پنج‌گونه عنوان کرده است که عبارت‌اند از: 1. نفی مطلق تأثیر، علیت و فاعلیت از مخلوق؛ 2. استقلال‌انگاری در تأثیر فعل؛ 3. نقش‌آفرینی امدادهای غیبی در تحقق پیروزی مسلمانان؛ 4. دلالت بر توحید وجودی؛ 5. جمع میان وحدت و کثرت؛ 6. دیدگاه فلسفی. از میان نگره‌های مزبور، نگرهٔ نخست را نمی‌توان نگره‌ای صائب تلقی کرد، گرچه سایر موارد هرکدام به‌نوبهٔ خود وجهی برای مقبولیت دارد اما از منظر نگارنده، شواهدِ دلالت آیه بر تأثیر امدادهای غیبی در پیروزی مسلمانان در غزوهٔ بدر فزون‌تر و مقبول‌تر است.

کتاب «فضائل الشیعه» به بررسی فضایل شیعیان می‌پردازد و نویسنده‌اش، شیخ صدوق، یکی از بزرگ‌ترین علمای شیعه است. شیخ صدوق با تألیف آثار مختلف و معتبر در زمینه‌های فقهی، کلامی و اخلاقی، نقش مهمی در تبیین و ترویج آموزه‌های دینی ایفا کرده است. این کتاب به عنوان یکی از منابع معتبر در میراث حدیثی شیعه شناخته می‌شود و بر فضایل شیعیان و جایگاه ویژه آنان تأکید دارد. در این اثر، شیخ صدوق به جمع‌آوری احادیثی پرداخته که به مقام و نقش شیعیان به عنوان پیروان راستین دین اسلام اشاره می‌کند. با اینکه محتوای این کتاب بسیار ارزشمند است، اما شهرت آن به اندازه دیگر آثار شیخ صدوق نیست و به همین دلیل، کمتر در منابع اولیه به آن پرداخته شده است. کتاب «فضائل الشیعه» شامل 45 حدیث در موضوعات مختلف است، از جمله مقام شیعه، منزلت دوستداران علی(ع)، آفرینش ارواح شیعیان پیش از ملائکه، مفهوم رافضی، جایگاه شیعه در بهشت و تأکید بر این‌که تنها حج شیعیان مورد قبول است. این احادیث نیازمند بررسی دقیق از نظر صحت صدور و اعتبار سندها و متون هستند. پایان‌نامه‌ی حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و شیوه‌ی کتابخانه‌ای، به اعتبارسنجی سندی و رجالی احادیث موجود در این اثر می‌پردازد. همچنین، نقد متنی این احادیث با مراجعه به کتب حدیثی و تفسیری انجام می‌شود تا احادیث صحیح از ضعیف شناسایی شود. در نهایت، نتیجه‌گیری خواهد شد که با وجود ضعف‌های سندی و رجالی و عدم اتصال اسناد به معصوم (ع)، محتوای بیشتر این روایات از منظر قرآن و سنت مورد تأیید است.

مسئله امامت اهل‌بیت(ع) در تاریخ اسلام از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به همین دلیل، خداوند آیاتی را به این موضوع اختصاص داده است. مفسران فریقین (شیعه و سنی) درباره آیات امامت نظرات مختلفی ارائه داده‌اند و تعداد این آیات از مفسری به مفسر دیگر متفاوت است. در این رساله، 24 آیه مرتبط با موضوع امامت از منظر دو مفسر برجسته، طبرسی و زمخشری، بررسی شده است. این آیات شامل مواردی است که هر دو مفسر یا تنها یکی از آن‌ها به آن‌ها اشاره کرده‌اند. با توجه به تأثیر پذیری طبرسی از کشاف در زمینه‌های مختلف نحوی، صرفی و علوم قرآنی، این پایان‌نامه به تطبیق نظرات این دو مفسر در باب امامت پرداخته است. زمخشری، یکی از مفسران و زبان‌شناسان برجسته اهل سنت است. تفسیر او به نام «کشاف» به خاطر دقت علمی و تحلیل‌های ادبی‌اش معروف است و به جنبه‌های بلاغی آیات توجه ویژه‌ای دارد. کشاف تأثیر زیادی بر تفاسیر بعدی، از جمله طبرسی در «جوامع الجامع»، داشته است. طبرسی، مفسر و عالم شیعه، تفسیر «جوامع الجامع» را تألیف کرده که به عنوان یکی از مهم‌ترین تفاسیر قرآن در ادبیات شیعه شناخته می‌شود. او در این تفسیر به بررسی آیات با توجه به روایات اهل بیت(ع) می‌پردازد و تلاش می‌کند معانی عمیق آیات را به‌ویژه در زمینه‌های دینی و فقهی روشن کند. روش تحقیق این پایان‌نامه توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای است. در ابتدا، ویژگی‌های هر دو تفسیر و میزان تأثیرپذیری طبرسی از زمخشری بیان شده و سپس به تطبیق نظرات درباره آیات امامت پرداخته شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که از مجموع 24 مورد آیه، تنها در دو مورد هر دو مفسر شان نزول آیات را امام علی(ع) دانسته‌اند، و در بقیه موارد نظرات آنان در باب امامت متفاوت است.

تربیت از مباحث مهم و زیربنایی جوامع گوناگون است که یکی از ابعاد آن، تربیت اجتماعی است؛ و غایت آموزه‌های نهج ‌البلاغه، تربیت انسان بر اساس مؤلفه‌های معنویت‌محور است. حاصل تربیت تحت این تعالیم، امنیت عمومی افراد جامعه و رضایت خداوند متعال را در پی دارد. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و استفاده از ابزار کتابخانه‌ای به بررسی مؤلفه‌های تربیت اجتماعی معنویت‌محور از منظر نهج ‌البلاغه می‌پردازد. مهم‌ترین این مؤلفه‌ها رعایت حقوق متقابل و پرهیز از خودمحوری، وفای به عهد، عفو و گذشت، خوش‌رویی و نرم‌خویی، رعایت احترام بزرگ‌ترها و مهربانی با کوچک‌ترها، دفع بدی به نیکی، تغییر رفتار متناسب با اقتضائات مخاطب، تعدیل خوش‌گمانی و بدگمانی، شکرگزاری در مقابل دیگران، صداقت و حق‌گویی و پرهیز از دروغ، مشارکت در غم و شادی هم‌نوعان، ‌اعتماد نداشتن به دیگران قبل از شناخت، توجه به آزادی و پرهیز از بردگی انسان‌ها، درخواست نکردن از نااهلان، دوری از عُجب و تکبر، پرهیز از مجادله و دشمنی، کنترل خشم و غضب، دوری از تملق و چاپلوسی، دوری از حسادت، پرهیز از لجاجت، دوری از سخن‌چینی، پرهیز از عیب‌جویی، و... است. نتایج تحقیق حاکی از این است که در سایۀ تحقق تربیتِ «معنویت‌محور»، ناهنجاری‌های اجتماعی به‌شدت کاهش می‌یابد، همیاری اجتماعی به حدّ اعلای خود می‌رسد و رفتارهای اجتماعی بر اساس حق و حق‌گرایی تنظیم می‌شود، به‌گونه‌ای که رضایت عمومی را در پی دارد و موجب تبلور ارزش‌های انسانی در جامعه و مقدمه‌سازی جهت ایجاد مدینۀ فاضله می‌شود.

پس از قرآن کریم، مهمترین منبع شناخت شریعت و دستیابی به آموزه‌های اسلامی در حوزه‌هایی مانند عقاید، احکام فقهی، اخلاق و سیره، روایات و احادیث منسوب به پیامبر (ص) و ائمه (ع) است. با این حال، در منابع حدیثی اهل سنت، شماری از روایات وجود دارند که با معیارهای پذیرش حدیث ـ از جمله سازگاری با عقل، قرآن و سنت قطعی ـ در تعارضند. یکی از مصادیق بحث‌برانگیز، روایت «درگیری حضرت موسی (ع) با فرشته مرگ» است که در منابع متعدد اهل سنت با اسناد و متون گوناگون نقل شده است. تناقضات موجود در محتوای این روایت ـ از جمله تصویرپردازی غیرمنطقی از تعامل فرشته مرگ با پیامبر الهی، ناسازگاری با آموزه‌هایی مانند عصمت انبیا، اخلاق پیامبرانه و التزام به اطاعت از فرامین الهی ـ لزوم واکاوی تاریخی و سندشناختی این حدیث را آشکار می‌سازد. این پژوهش با روش تاریخ‌گذاری سند و متن، خاستگاه شکل‌گیری و سیر تطور روایت مذکور را بررسی می‌کند. با تحلیل تطبیقی متون مشابه، دسته‌بندی نسخه‌های مختلف، ترسیم شبکه اسنادی و شناسایی حلقه‌های مشترک اصلی و فرعی در زنجیره راویان، نتایج نشان می‌دهد که زمان جعل این حدیث به نیمه دوم قرن اول هجری و هم‌زمان با دوره حیات ابوهریره بازمی‌گردد. افزون بر این، از منظر نقد محتوایی، روایت یادشده با مبانی کلامی اسلام (مانند عصمت انبیا)، اصول اخلاقی و منطق دینی در تضاد است و حتی در چارچوب آموزه‌های عهدین نیز فاقد پشتوانه است. بنابراین، با توجه به ناسازگاری‌های سندی و متنی، انتساب این روایت به پیامبر اکرم (ص) فاقد اعتبار علمی و دینی است.

در حوزه تفسیر نگاری معاصر، تفسیر اجتماعی یکی از مهم ترین دستاوردهای این عرصه است. نگاه جامع گرایانه، ساده نویسی و تاکید بر هدایت‌گری قرآن، عقل گرایی در تفسیر و عدم پیروی کردن از شیوه تفسیری سلف از شاخص‌های اصلی این رویکرد جدید تفسیری است..کتاب التفسیر لکتاب الله المنیر آیت الله محمد کرمی ، از تفاسیر اجتماعی به شمار می آید. ایشان که از مفسرین خطه خوزستان است با توجه به شرایط روز، روش تفسیر اجتماعی را برگزیده است و سعی کرده شاخص های تفسیر اجتماعی را رعایت کند. این مقاله که به روش کتابخانه ای تدوین گردیده است، نخست به شاخص‌های تفسیر اجتماعی اشاره نموده، سپس به بررسی شاخص‌های اجتماعی تفسیر شیخ کرمی می پردازد. در ادامه پس از بررسی روش تفسیری ایشان، رویکرد تفسیری این مفسر را مورد نقد قرار می گیرد. در پایان به این نتیجه می رسیم که ایشان از روش تفسیر اجتماعی در برخی آیات پیروی ننموده و تفسیر خود را بر اساس شاخص های تفسیر اجتماعی تدوین نکرده است. در واقع آیت الله کرمی برخی آیاتی که مباحث گسترده اجتماعی دارند به آنها وارد نشده و در حد اشاره ای کوتاه گذر کرده است

برخی از مفسران معاصر شیعه در خلال بهره‌گیری گسترده از تفسیر المیزان، در مواردی نیز آرای مؤلف آن را مورد نقد قرار داده‌اند. پژوهش پیش‌رو که با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای انجام شده، به‌‌بررسی صحت و سقم ادله‌یِ ناقدانِ آرای تفسیری مؤلف المیزان در بهره‌گیری از روش تفسیری قرآن به قرآن پرداخته است. مهم‌ترین اشکالات ناقدان به‌نظرات علامه غالباً مبتنی بر قواعد ایشان در بهره‌گیری از دلالت‌های قرآنی در تفسیر آیات می‌باشد که عبارتنداز: بهره‌گیری ناصواب از روابط معنایی و قراین درون‌متنی آیات، ناهماهنگی و عدم دلالت آیات مورد استناد علامه، مخالفت نظر علامه با سیاق، ناسازگاری آرای مؤلف المیزان با ظاهر آیات، بدون شاهد و قرینه بودن نظرات علامه و مغایرت نظرات ایشان با آیات دیگر. بر اساس یافته های تحقیق، علامه در بهره‌گیری از روش تفسیری قرآن به قرآن بسیار موفق بوده و غیر از موارد معدودی که ناقدان با ادلّه و استنادات قابل اعتمادی آرای ایشان را نقد و رد نموده‌اند، اغلب نظرات ناقدان به‌دلایلی ازجمله درک نادرست و نقل غیرصحیح نظر علامه و همچنین ضعف ادلّه‌ی آنان در نقد دیدگاه مؤلف المیزان و اختلاف‌ با ایشان در روش و مستندات تفسیری، نامعتبر بوده و از صحت لازم برخوردار نمی‌باشد.

سیاق از مهمترین قرائن در فهم مراد الهی است که در تفاسیر ساختارنگر از ابزارهای اصلی مفسر محسوب می­گردد. با توجه به اهمیت تفسیر ألأساس سعید حوی در میان این تفاسیر، ضرورت دارد تا تعداد دفعات به­کارگیری سیاق ذیل هر کارکرد، احصاء و برداشت­هایش نیز در بوته نقد قرار گیرد تا دقت مفسر در بهره‌مندی از سیاق در حل اختلافات تفسیری روشن شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته است که براساس یافته­های این پژوهه، حوی از سیاق در 357 مورد که مشتمل بر 12 کارکرد از جمله توسعه و تحدید گستره دلالت الفاظ، اثبات پیوستگی آیات به­ظاهر گسسته، فهم نوع ادوات و... می­شود، بهره برده است که تعدد کارکردها به معنای توجه مفسر به موضوعات مختلف است. حوی هر چند به کاربست­های متعدد سیاق توجه داشته اما در کارکردهایی همچون فهم آیات و سُوَر مکی و مدنی، کشف واحد نزول، اختیار قرائت و... که در زمره کاربردهای سیاق محسوب می‌شوند، توجهی نداشته است همچنین عدم توجه کافی به انواع سیاق، برتری دادن عقاید خویش و آراء دیگران بر آن، سبب ضعف در برداشت­هایش شده است.

فهم آیات به وسیله سیاق موضوعی مهم در میان مفسران ساختارنگر است. تفسیر ألأساس سعید حوی به جهت اهمیتش در میان این رویکرد باعث شده تا تعداد دفعات به کارگیری سیاق و گونه­های آن إحصا گردد و دقت مفسر در برداشت‌هایش نیز مورد سنجش قرار گیرد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. حوی از سیاق در 357 مورد و 12 کارکرد بهره برده است. رد و پذیرش آراء، کشف ارتباط قصص با غرض و مفاهیم سوره از دهم کارکردهای تفسیری در تفسیر ألأساس هستند. نقل آراء اهم مفسران ساختارنگر در کنار آراء حوی گویای این مطلب است که این مفسران در عین داشتن وحدت رویکرد دارای اختلاف رای می­باشند. از عوامل موثر در تعدد فهم­ها می‌توان به عدم توجه کافی به ساختاریابی سوره و انواع سیاق، رجحان دادن مبانی فکری و عقاید مفسر و دیگر اندیشمندان بر سیاق و توجه بسیار حوی به اثبات ارتباط میان محور منتخب هر سوره با آیات آن سوره، اشاره کرد. برخی از موارد مذکور، میان مجموعه تفاسیر ساختارنگر مشترک و برخی نیز خاص تفسیر ألأساس است.