جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شناخت غرض هر سوره و تحلیل مضامین محوری آن می‌تواند به فهم بهتر ساختار معنایی قرآن کمک کرده و تفاسیر موجود را غنی‌تر سازد. توجه جدّی به غرض سوره ها و تأکید برآنکه هدف هرسوره باید اساس فهم آیات و کشف ارتباط آنها قرارگیرد، از مباحث مهمی است که بسیار از مفسران معاصر جهان اسلام آن را تأیید میکنند؛ همانگونه که اندیشمندانی همانند عبدالحمید فراهی، اشرف علی ثنوی، محمدعبده و احسان امین اصلاحی، احمدمصطفی مراغی، سیدقطب، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، محمدعزه دروزه، سعیدحوّی و محمود بستانی در تفسیرهای خود تلاش کردند با کشف غرض سوره های قرآن، انسجام محوری متنی سوره را نشان دهند. علامه طباطبایی معتقد است که سوره یس شأن عظیمی دارد و غرض آن بیان اصول سه‌ گانه دین یعنی توحید، نبوّت و معاد است و در آن ریشه های حقائق و شاخه های منشعب از آن جمع شده است. این پژوهش به دنبال تحلیل مضامین محوری سوره یس و ارتباط آن‌ها با غرض کلی سوره است. این سوال به دنبال کشف چگونگی شکل‌گیری غرض سوره از طریق ارتباط مضامین مختلف آن است. پیش از این، کمتر به تحلیل ساختاری و هماهنگ مضامین در پژوهش‌های قرآنی توجه شده است. بسیاری از تفاسیر سوره یس بیشتر به توضیح آیات پرداخته‌اند، اما روابط بین مضامین و شکل‌گیری غرض سوره کم‌تر مورد توجه قرار گرفته است. این خلاء ضرورت انجام تحقیقی جامع و نوآورانه در این زمینه را آشکار می‌کند. ابعاد این مسئله شامل تحلیل پیوند مضامین با غرض سوره، تبیین نقش این مضامین در تبیین اصول دین و ارائه رویکردی نوین در تفسیر سوره یس است. در این راستا، به عنوان نمونه، آیه «فَسُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» (یس/83)، نقش یدالله را که در تفاسیر به عنوان مقام شفاعت پیامبر اعظم (ص) و واسطه فیض الهی تفسیر شده است، نشان می‌دهد. همچنین آیه «وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَهِ رَجُلٌ یَسْعَی» (یس/20) جایگاه مؤمن فدایی و معزِّر رسول را نمایان می‌سازد که با جانفشانی خود، در تقویت رسالت و بقای دین خدا نقش‌آفرین است. این پژوهش می‌کوشد تا با بهره‌گیری از روش‌های تحلیلی و تفسیری، ارتباط میان ساختار معنایی سوره و غرض آن را با دقت بیشتری تبیین نماید.

تاریخ‌گذاری قرآن از جمله دانش‌های نو‌ظهوری است که از نیمه ‌دوم قرن سیزدهم، همواره مورد توجه مفسران و اندیشمندان معاصر و مستشرقان بوده است و در پرتو آن مفسران توانسته ‌اند با بررسی روایات اسباب نزول، تعیین بازه زمانی تاریخ نزول سور مکی و مدنی و همچنین بررسی صحت روایات ناسخ و منسوخ و...، به تفسیر صحیح‌تر و روشن‌تر آیات قرآن دست ‌یابند. آگاهی از این امر که هر یک از واحدهای نزول قرآن اعم از یک سوره تمام یا بخشی از یک سوره در چه زمانی از دوران نبوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نزول یافته، از اهمیت بسزایی برخوردار است. چرا‌که ما را در فهم درست آیات قرآن، دست یابی به سیره صحیح پیامبر اکرم (ص) و صحت سنجی روایات سبب ‌نزول، یاری می‌کند (نکونام،1380: 17). در میان سور قرآن، سوره مبارکه انعام به دلیل برخورداری از حجم طولانی،تنوع مضامین و خطاب ها،به نظر می رسد در بازه ای طولانی و ناظر به حوادث و رویداد های گوناگون مکی و مدنی نزول یافته است و اما غالب مفسران با استناد به روایت مشهور از ابن عباس،نزول این سوره را به یک باره و در مکه دانسته اند. این در حالی است که دیدگاه های گوناگونی مبنی بر وجود آیات مستثنی در این سوره نیز مطرح است و همین امر موجب شده،مفسران و قرآن پژوهان قول واحدی در رابطه با زمان و کیفیت نزول سوره انعام نداشته و به رد اقوال یکدیگر بپردازند. بنابراین پایان‌نامه تعریف ‌شده برآن است تا بر اساس روش‌های تاریخ‌گذاری مفسران و قرآن پژوهان معاصر، با بررسی جایگاه سوره در فهرست های ترتیب نزول وتحلیل روایات دال بر زمان،کیفیت و سبب نزول، همچنین قراین موجود درون متنی چون واژگان مورد استعمال و بررسی سیاق وارتباط بین آیات و ...، بتواند به بررسی دیدگاه ها در باره مکی یا مدنی بودن و نقد و تحلیل اقوال مفسران در رابطه با تاریخ‌گذاری سوره انعام بپردازد و با مخاطب‌شناسی سوره انعام و بازسازی تاریخی شرایط پیرامونی دوره‌ی‌ نزول سوره، جایگاه این سوره را در میان سایر سوره های مکی عصر نزول مشخص سازد.

دوران حضور حضرت محمد (ص) در مکه در تعامل با گروه‌های مختلف مشرک، اهل کتاب و مسلمان شکل می‌گیرد. از این میان ارتباط با اهل کتاب یهود، نصاری، صابئین و حنفا بیش از همه با چالش و گفتگو همراه است. این ارتباط تا حدود زیادی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در آیات مکی قرآن کریم منعکس شده است. در برابر این صراحت آیات، مفسران رویکرد متفاوتی از تأیید حضور اهل کتاب تا انکار یا سکوت در برابر آن اتخاذ کرده‌اند. شناخت موضع قرآن در برابر اهل کتاب و ادیان پیش از اسلام و تضاد و تزاحم بین آنها و همچنین فهم شیوه ارتباط مدنظر اسلام با این ادیان ضرورت بررسی فضای تعاملات با آنها را مطرح می‌کند. اما منابع تاریخی در برابر ترسیم این فضا و تبیین جزئیات این تعامل دارای اشکال زیادی هستند. از جمله اینکه بسیاری از زوایای این ارتباط در منابع تاریخی مفقود، متناقض و در بسیاری از موارد به کلیات بسنده شده است. همچنین گزارش‌های تاریخی محدود، مقطعی و فاقد پیوستگی زمانی و مکانی است. به عنوان مثال این گزارش‌ها به لحاظ محتوایی از حوزه فعالیت‌های تجاری اهل کتاب در مکه یا حضور بردگان نصرانی در آن سرزمین فراتر نمی‌رود و تنها مقاطعی از زمان مانند موسم سالیانه حج و حضور غیردائمی اهل کتاب در مکه را در بر می‌گیرد. حال آنکه برخلاف گزارش‌های تاریخی، اشارات قرآن حاکی از روایت‌هایی از نوع تعامل پیامبر (ص) با اهل کتاب ساکن یا غیر ساکن مکه است که دارای پیوستگی زمانی در سیزده سال نخست بعثت است. از آنجایی که هدف قرآن بیان جزئیات وقایع تاریخی نیست، روشی نیاز است که با تکیه بر آن بتوان گزارش‌های تاریخی را از اشارات قرآنی استنباط و آنها را با گزارش‌های تاریخی موجود فهم کرد. روشی که کنش‌ها و واکنش‌های متقابل اهل کتاب را نسبت به آیات و فضای نزول رصد کرده و هر دو سوی این رابطه را بازسازی نموده و به تصویر بکشد. روش «بازسازی تاریخی متن محور» که در این رساله معرفی می‌شود، در پی تصویرسازی با کمک شکل‌دادن رابطه‌ای دوطرفه بین تاریخ و قرآن است. در این روش با تکیه بر قرآن به عنوان یک متن، اشارات ضمنی و قرائن متعددی همچون سیاق سوره، بسامد و تکامد واژگان، دخیل بودن الفاظ، بینامتنیت قرآن و متون مقدس، اسباب نزول، گزارش‌های تاریخی و دیدگاه مفسران بررسی می‌شود و با کمک آنها فضای نزول هر سوره و کیفیت تعامل با اهل کتاب در هر دوره و سرزمینی بازسازی می‌شود. شاخصه‌های اصلی این روش تکیه بر تاریخ‌گذاری آیات، ریشه‌شناسی واژگان و بینامتنیت آیات با متون مقدس اهل کتاب است. یافته‌های این پژوهش، علاوه بر اثبات حضور اهل کتاب در دوران مکی، تعامل با این گروه‌ها را نیز در طول این دوران به تصویر می‌کشد. تعاملاتی که در برخی از سال‌ها مانند ایام حصر در شعب ابی‌طالب کم‌رنگ‌تر می‌شود و در اوقاتی همچون موسم حج فزونی می‌یابد. این تعاملات نه‌تنها با اهل کتاب ساکن مکه بلکه با اهل کتاب سرزمین‌های دیگر همچون سبأ، روم، حبشه، طائف و یثرب نیز شکل می‌گیرد و در مجموع رویکرد آیات به اهل کتاب مکی و غیرمکی در چهار دسته تعریف می‌شود؛ رویکرد تأییدی، رویکرد توبیخی، رویکرد فاقد جهت‌گیری و رویکرد ترکیبی. هرچند تقریباً در تمام دوران مکی می‌توان تعامل با اهل کتاب را پیگیری کرد، اما حجم این تعاملات در سال‌های پایانی در مقایسه با سال‌های نخست بعثت، بیشتر و رو به فزونی است. مهم‌ترین محورهای تعامل با اهل کتاب در حوزه توحید مانند تأکید بر وحدانیت خدا، حوزه نبوت مانند اثبات رسالت پیامبر (ص) و حوزه معاد است. همچنین در حوزه اخلاقیات و احکام نیز تعاملات مثبت و منفی با صاحبان این ادیان رخ می‌دهد. از دستاوردهای این رساله پیشنهاد مخاطبان جدید و متفاوتی است که در دسته‌بندی‌های مرسوم مفسران جایگاهی ندارند. مخاطبان خاصی از فرقه‌های متعدد اهل کتاب همچون سوفریم، آریوسی، مونوفیزیتی و نسطوری که از سرزمین‌های مختلف شمال و جنوب شبه‌جزیره خطاب سور مکی واقع شده‌اند و تطبیق اشارات آیات با منابع فرقه‌شناسی آن را تأیید می‌کند. در راستای شناخت مخاطبان خاص هر سوره، سوری نیز شناسایی می‌شوند که به دلیل تنوع مخاطبان، اشاره به آداب ‌و رسوم اعراب و قبائل و بسامد واژگان دخیل، مطرح‌کننده فرضیه نزول در ایام حج هستند.

"نزول قرآن" یکی از مهم ترین مسائل در حوزه علوم قرآن است که از چالش برانگیزترین ریزموضوعات آن، روایات نزول قرآن بر هفت حرف یا حرف واحد است.دو روایت از زراره و فضیل بن یسار در اصول کافی گزارش شده که روایات هفت حرف را ساختگی و نزول قرآن را بر یک حرف می داند. روایت نخست : عَنْ زُرَارَهَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ وَاحِدٌ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ وَاحِدٍ وَ لَکِنَّ الِاخْتِلَافَ یَجِی‌ءُ مِنْ قِبَلِ الرُّوَاهِ. ( کلینی، 1429 : ج4 ص 664 ) روایت دوم : عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَی سَبْعَهِ أَحْرُفٍ فَقَالَ کَذَبُوا أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ لَکِنَّهُ نَزَلَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ مِنْ عِنْدِ الْوَاحِد (همان: ص 665) مطابق جستجوهای انجام شده، هیچ یک از قرآن پژوهان نخستین شیعه که از "فضای صدور و بافت تاریخی" این روایات آگاه بودند، با هدف نفی تعدد قرائات وطرد روایات سبعه احرف به روایات حرف واحد تمسک نکرده و برداشت دیگری از این روایات داشتند.

ترتیب نزول یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین داده‌های تاریخ‌گذاری است، اما اتفاق نظری بر سر محتوا و اصالت روایات آن وجود ندارد. این پژوهش، با جستجوی گستردۀ منابع کهن فهرست‌های نقلی و مقایسۀ دقیق محتوای نسخه‌های مطبوع و مخطوط در دسترس از یک منبع واحد، کوشیده‌است روایات ترتیب نزول را به صورتی کامل و دقیق گردآوری و دسته‌بندی کند. در گام بعد، ارتباط فهرست‌های ترتیب نزول با یکدیگر و سرنخ‌های همگرایی و واگرایی آن‌ها را بررسی کرده و به اعتبارسنجی روایات با معیارهای نقد حدیث و کشف آثار اعمال نظر و اجتهاد در فهرست‌های نقلی پرداخته‌است. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گردآوری، تدوین و نشر اولیه فهرست‌های نقلی توسط سه شخصیت اصلی صورت گرفته‌است: ‌عطاءخراسانی، محمد‌بن‌سائب کلبی و حسین‌بن‌واقد مروزی که به ترتیب فهرست عطاء، فهرست ابوصالح از ابن‌عباس و فهرست عکرمه-حسن بصری را تدوین و منتشر کرده‌اند. شباهت بسیار این سه فهرست نیز گواه اشتراک در اصل و ریشه آن‌هاست. با این حال انتساب هیچ‌کدام از این روایات به امام علی (ع) و ابن‌عباس قابل اثبات نیست؛ اما شاکلۀ کلی این فهرست‌ها ریشه در مکتوبات، نقل‌ها و حافظۀ تاریخی افراد نزدیک به نزول دارد. پس از نشر اولیۀ فهرست‌ها، تغییرات عمدی و خطای سهوی در نقل و کتابت نیز باعث آشفتگی بیشتر آن‌ها شده‌است. هرچند شکل‌گیری اولیۀ فهرست‌های روایی مبتنی بر واقعیت تاریخی است، هم سور اختلافی در فهرست‌های نقلی و هم حد مشترک و اجماعی این فهرست‌ها به صورت موردی قابل نقد هستند.

فهرست ترتیب نزول جابر بن زید یکی از فهرست‌های روایی مطرح در تاریخ‌گذاری قرآن است. غالب قرآن‌پژوهان برای گزارش یا استفاده از این ترتیب، فقط به الاتقان سیوطی مراجعه می‌کنند و از سایر منابع و تحریرهای این روایت غافل‌اند، حال‌آن‌که این روایت در منابع کهن‌تری چون البیان فی عد آی القرآن ابوعمرو دانی، از طریقی دیگر و با متنی کامل‌تر نقل شده است. علاوه بر این، در نسخ مختلف مخطوط و مطبوع الاتقان، در ثبت فهرست جابر سهو و جاافتادگی رخ داده است. اکتفا و اعتماد به یک نسخۀ چاپی از الاتقان باعث شده است که این‌گونه خطاها در کتب و مقالات معاصر بازنشر شود و تصور گردد این فهرست فاقد برخی سور مانند نور، حجرات و عادیات است. همچنین فهرست جابر در الاتقان دارای سورۀ حمد است و برخی قرآن‌پژوهان از این روایت برای تاریخ‌گذاری سورۀ حمد استفاده می‌کنند. بررسی تحریرهای مختلف روایت جابر در سایر منابع نشان می‎دهد که جای‌گذاری سورۀ حمد در این فهرست ممکن است حاصل اجتهاد راویان بعدی باشد. این مقاله با جست‌وجو در نُسخ کهن‌ترین منابع موجود، ضمن معرفی منابع روایت جابر بن زید، با تبارشناسی و مقایسۀ فهرست‌های روایی، به دنبال کشف ماهیت، اعتبار و مبنای این فهرست است. بررسی‌ها نشان می‌دهد بعضی از اختلافات جزئی در فهرست جابر نسبت به سایر فهرست‌های روایی می‌تواند ناشی از اشتباه در نقل یا کتابت باشد، اما پاره‌ای اختلافات مانند جای‌گذاری سورۀ مائده در شمار اولین سور مدنی و حذف و اضافۀ سورۀ حمد، با خطای سهوی قابل توجیه نیست. این نوع از اختلافات فقط می‌تواند ناشی از اجتهاد و تغییر عمدی در فهرست پایه به دلیل ترجیح دیگر اقوال باشد.

حضور اهل‌کتاب و به‌ویژه یهود، ذیل اسباب نزولی که برای سورۀ کهف و برخی از ماجراهای آن، مانند صاحب دو باغ گزارش شده، ملاحظه می‌شود. همچنین محققان مراد از «حِزبَین» در آیۀ 12 را یهود و نصارا عنوان می‌کنند. علاوه بر این، اشاره به ماجراهایی همچون اصحاب کهف و ذوالقرنین که دارای رنگ‌وبوی مسیحیت و یهودیت است، فرضیۀ حضور اهل‌کتاب را در میان مخاطبان این سوره مطرح می‌کند. این در حالی است که غالب مفسران، سورۀ کهف را مکی دانسته‌اند و به حضور اهل‌کتاب در مکه اعتقادی ندارند، لذا درصدد توجیه این تفاسیر، ماجراها و اسباب نزول برمی‌آیند. پژوهش حاضر در نظر دارد با کمک روش بازسازی تاریخی، به شناسایی مخاطبان سوره بپردازد و به همین منظور، نخست با تاریخ‌گذاری این سوره با کمک دلالت‌های آیات، گزارش‌های تاریخی، جایگاه سوره در فهرست‌های نزول و دیدگاه مفسران، زمان نزول آن را معیّن می‌کند. نتیجۀ حاصل از این تاریخ‌گذاری، نزول سورۀ کهف را هم‌زمان با سفر پیامبر(ص) به طائف در سال دهم بعثت تعیین می‌کند. مخاطب‌شناسی این سوره نیز حاکی از وجود اشتراکاتی میان مخاطبان سورۀ کهف و ساکنان طائف است؛ مخاطبانی که نه‌تنها شامل مشرکان، بلکه اهل‌کتاب (مسیحی و یهودی) نیز بوده است و ماجراهای این سوره، اسباب نزول، تکامدها، واژگان دخیل، سیاق سوره و گزارش‌های تاریخی آن را تأیید می‌کند.

جامعه حجاز پیش از نزول قرآن، قوانین متعددی داشت که نهادینه بودن آن‌ها نشان دهنده وجود اهرم‌هایی برای الزام به قانون است. با نزول قرآن و اصلاح فرهنگ جامعه، در انگاره جامعه از قانون و به تبع آن ضمانت‌های اجرای قانون تحول بنیادین صورت گرفت. این پژوهش به شیوه اسنادی و توصیفی ـ تحلیلی با بررسی آیات مرتبط و کتب تاریخی، به این سؤال پاسخ داده است که قرآن در روند تغییر ضمانت‌های اجرای قانون جامعه عصر نزول، چه روش و رویکردی داشته است. بدین منظور ابتدا از طریق بررسی شرایط اعتقادی و اجتماعی این جامعه، «امنیت‌خواهی»، «منفعت‌طلبی» و «خرافه‌گرایی» به عنوان اهرم‌های الزام قانون در جامعه جاهلی آشکار گردید. سپس روش قرآن در تغییر انگاره جامعه از قانون از طریق «رواج وحدت و برادری»، «رواج علم و عقلانیت»، «زنده کردن احساسات انسانی» و «تابوت‌شکنی و عدالت‌خواهی» به عنوان مبنای دگردیسی ضمانت‌های اجرایی تشریح شد. در پایان تأثیر رویکرد قرآن در اصلاح ماهیت ضمانت‌های اجرایی جامعه جاهلی و شکل‌گیری «ضمانت‌های درونی» و «ضمانت‌های عمومی» در جامعه اسلامی تبیین گردید.

آیات 27 و 28 سوره نور از حق حریم خصوصی افراد در ورود به منازل شخصی سخن می‌گوید. قرآن کریم در آیه 27 برای مفهوم طلب اجازه برای ورود به منزل، از واژه «استیناس» استفاده کرده است. همین امر موجب تضارب آراء مفسران در باب مفهوم دقیق آن و ارتباطش با اذن ورود شده است. مسأله اصلی این مقاله واکاوی مفهوم دقیق «استیناس» و حکمت به کاربردن آن به جای واژه استیذان و توجه به ابعاد اخلاق و تربیتی این دستور اسلامی با استناد به منابع تفسیری و با روش تحلیلی است. براساس یافته‌های این پژوهش، قرآن با استفاده از دو واژه «تستأنسوا» و «تسلموا»، اذن را از حکمی قانونی و رسمی به حکمی اخلاقی تبدیل کرده که معاشرت را آسان و دلخواه کرده، دوستی و یکدلی را بین افراد جامعه رواج می‌دهد. این نتیجه علاوه بر آرامش و امنیتی است که اذن ورود به تنهایی برای جامعه به ارمغان می‌آورد.

اندیشمندان از دیرباز در حوزه­ اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن به دلایل گوناگون عقلی و نقلی تمسک جسته­اند. در این ‌بین، آیات 9 حجر و 41 فصلت، مهم‌ترین دلیل نقلی ایشان بر اثبات این مدعاست. آنان حفظ ذکر در آیه­ 9 سوره حجر و همچنین راه نیافتن باطل به قرآن را که در آیه 41 سوره­ فصلت آمده است، دارای اطلاق دانسته و دلیلی بر امکان نداشتن تحریف گرفته­اند. هرچند سوره­ فصلت دارای قرائنی در اثبات این معناست، اما آیه 9 حجر با تکیه‌ بر سیاق آیات ابتدایی­اش، بر حفظ مطلق قرآن دلالت ندارد بلکه صرفاً بر سلامت قرآن از مداخله جنّیان و تصرف آنان در وحی تا پیش از نزول بر قلب پیامبر (ص) ظهور دارد. افزون بر سیاق، دیگر قرائن درون‌متنی همچون آیات مشابه با آیه­ حفظ، اتهام جنون به پیامبر و قرائن برون‌متنی همچون اقوال صحابه و تفسیر برخی مفسران متقدم و متأخر مبنی بر تخصیص حفظ وحی به مرحله­ نزول را نیز می­توان به‌عنوان مؤیدی بر این دیدگاه برشمرد.