جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

رسالة إبليس إلی إخوانه المناحيس، اثر حاکم ابوسعد محسن بن محمد بن کرامه جشمی بیهقی (413-494ق)، رساله‌ای است در بررسی و نقد عقاید مجبره و مشبهه. جنداری در رساله خود، از این اثر نام برده و ابن شهرآشوب و علامه حلی، این رساله را «رسالة إبليس إلی المجبرة» نامیده‌اند و برخی آن را رساله «أبي‌مرة إلی إخوانه المجبرة» یا «رسالة الشيخ أبي‌مرة» نامیده و نسخه‌ای از آن، عنوان «رسالة إبليس إلی إخوانه من المجبرة و المشبهة في الشكاية من المعتزلة» را به خود دارد. گویا مؤلف به علت نگارش این رساله، به قتل رسیده است. متأسفانه در مقدمه کوتاهی از محقق که در ابتدای کتاب آمده، صرفا به موضوع و اسامی مختلف کتاب و شرح حال مختصر مؤلف آن پرداخته شده و اطلاعاتی پیرامون اهمیت کتاب و ویژگی‌های آن و نیز روش کار مؤلف، داده نشده است. مطالب کتاب، در شانزده باب تنظیم شده است. باب نخست، شکوایه‌ای است از طرف مؤلف به شاگردان و مریدان خود از مجبره و عقاید ایشان در باب دوم، به موضوع توحید و تشبیه، پرداخته شده و در باب سوم، موضوع عدل الهی، مورد بحث قرار گرفته است. قضا و قدر و عقاید منسوب به قدریه، در باب چهارم مطرح شده و در باب پنجم، از میزان تأثیر اراده انسان‌ها در انجام اعمال و نقش خداوند در آن، سخن به میان آمده است. در باب ششم، استطاعت و اینکه مدار امر تکلیف بر قدرت است، مورد بحث قرار گرفته است و در باب هفتم، مسئله اراده و کراهت، مطرح و بررسی شده است. در باب هشتم، مسئله کلام خداوند در قرآن مطرح شده و در سایر ابواب کتاب، به موضوعاتی همچون نبوات، امامت و امر به معروف، آجال، اموال و ارزاق و... پرداخته شده است.

کتاب پیش رو در مورد قلمرو و کلام اسلامی و مطالعه تطبیقی در تبیین ماهیت، گونه‌ها، فرایند کارکرد حدیث از نگاه شیعه و اهل سنت برای پاسخ به ابهامات این حوزه نگارش یافته است. این مجموعه در آغاز ماهیت و جایگاه حدیث در علوم اسلامی را تبیین کرده و روایات اسلامی، چیستی، خاستگاه و گونه‌های حدیث را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. نگارنده در ادامه فرایند حدیث را از نگاه آموزه‌های قرآنی و روایی واکاوی می‌کند. در خاتمه اثر حاضر به کارکرد حدیث در امامیه و اهل سنت اشاره‌کرده و هم‌پوشانی‌ها و تمایزهای کارکرد حدیث در شیعه و سنی موردسنجش قرار می‌دهد. ماهیت و جایگاه حدیث در علوم اسلامی در این مجموعه از امتیازات ویژه می‌باشد.

سید حسین مدرسی در قم به دنیا آمد. پس ازگذراندن تحصیلات جدید، به حوزه علمیه پیوست. سطوح عالی فقه و اصول را نزد آقایان ‌مرحوم فاضل لنکرانی، حسین نوری، یوسف صانعی، و مرحوم آیت‌الله‌سلطانی، ومتون فلسفی را خدمت آقایان محمد محمدی گیلانی، جوادی آملی، محمد شاه‌آبادی، و مرحوم مرتضی مطهری فرا گرفت. خارج فقه و اصول را عمدتاً درمحضر مرحوم آیت‌الله سید محمد محقق داماد (یک سال) و آیت‌الله مرتضی حائری طاب ثراه (ده سال) شاگردی کرد. هم‌زمان به تدریس متون‌درسی رایج در حوزه نیز می‌پرداخت که تا سطوح عالی ادامه داد. از سال۱۳۵۵ متناوباً، و از سال ۱۳۵۸ مستمراً، برای ادامه تحصیلات جدید درانگلستان به سر برد. در سال ۱۳۶۱ دوره دکتری خود را در دانشگاه آکسفورد به پایان برد و برای تدریس به دانشگاه پرینستون آمریکا دعوت شد که از آن‌زمان تا کنون در همان‌جا مقیم و عهده‌دار کرسی Bayard Dodge آن دانشگاه‌است. او هم‌زمان در دانشکده مطالعات بین‌المللی دانشگاه کلمبیا در شهرنیویورک، و در کالج سینت انتونی دانشگاه آکسفورد نیز عهده‌دار کرسی مهدی (کلمبیا) و گلستانه (آکسفورد) است. همچنین به تناوب در دانشکده‌حقوق دانشگاه ییل و هاروارد نیز تدریس کرده و مدّت نه سال عضو شورای‌عالی نظارت بر دانشگاه هاروارد بوده‌است. از ایام نوجوانی در اواسط دهه چهل به نوشتن مقالات‌اجتماعی و سپس مذهبی در روزنامه‌ها و مجلات مذهبی (مانند مجله مکتب‌اسلام) می‌پرداخت که سپس با پژوهش‌های تاریخی در مجلات ادبی تهران (مانند ماهنامه‌های وحید و بررسی‌های تاریخی) ادامه داد. در سال‌های ۱۳۵۰تا ۱۳۵۵ شماری کتاب در مورد پیشینه تاریخی شهر قم و اسناد تاریخی به‌چاپ رسانید. در بیست و پنج سال اخیر، تحقیقات و نوشته‌های اسلامی او دردو زمینه فقه اسلامی و تاریخ تشیع متمرکز شده  است. موضوعات و مقالات مختلفی که او تاکنون به آن پرداخته است، عبارتند از: علیت نهایی در فلسفه ابن سینا، زنان و روایت احادیث در تاریخ اسلام، مرزهای جامعه شیعی اولیه، تاریخ هستی شناسی، فاطمه زهرا (س) در حافظه جمعی مسلمانان، مکتب یگانگی وجود و چهره هنرمند درجامعه اسلامی. کتابشناسی زمین در فقه اسلامی، دو جلد (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲) مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ترجمه محمد آصف فکرت، (مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸) مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هشام ایزد پناه (پرینستون: انتشارات داروین، ۱۳۷۳) (اخیراً انتشارات کویر در تهران با مقدمه تازه‌ای از سوی مؤلف آن رانشر داده‌است). مدرسی با چاپ ترجمه کتابش مکتب در فرایند تکامل پس از ۱۳سال در سال ۱۳۸۶در ایران در کانون توجه همگان قرار گرفت. میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، ترجمه سید علی قرایی و رسول‌جعفریان (قم: کتابخانه تخصصی تاریخ، ۱۳۸۳) (همین کتاب) Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shi’ite Literature, Oxford, 2003. al-Hakim al-Jishumi, Risalat Iblis ila ikhwanih al-manahis (ed.), Beirut, 1994 (revised edition). Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi’ite Islam, Princeton, 1993. “Early Debates on the Integrity of the Qur’an,” Studia Islamica, 77 (1993). An Introduction to Shi’i Law, London, 1984. Zamin dar fiqh-i Islami (Land in Islamic Law), 2 vols., Tehran, 1983–۸۴. Kharaj in Islamic Law, London, 1983. ایمیل: hm@Princeton.edu تلفن: ۴۲۶۸-۲۵۸-۶۰۹

میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، اثر سید حسین مدرسی طباطبایی است كه توسط سید علی قرایی و رسول جعفریان به فارسى روان برگردانده شده است. اين كتاب براى محققان حوزه كتاب‌شناسى، تاريخ تشيع و مباحث فرقه‌اى مفيد خواهد بود. كتاب، مشتمل بر مقدمه مؤلف، مترجمان و سه فصل است كه برحسب نام مؤلفان ترتيب يافته است؛ جز آنكه دو فصل اول بر اساس تاريخ وفات (قطعى يا تقريبى) مؤلفان است، اما ترتيب اسامى در فصل سوم بر اساس الفباى فرنگى است كه به همان صورت حفظ شده و در پايان كتاب يك فهرست الفبايى بر اساس الفباى فارسى ارائه شده است. سبک و شيوه ارائه مطالب در كتاب چنين است كه ابتدا شرح حال مختصرى از نویسنده كتاب و منابع شرح حال او را به دست داده است و…، سپس آثار نویسنده با توجه به كتاب‌هاى فهرست، از جمله رجال نجاشی و فهرست طوسی و منابع ديگر نام برده مى‌شود و ذيل آن، موارد برجاى‌مانده از آن كتاب در متون ديگر پيگيرى و تلاش شده، با گردآورى منقولات باقى‌مانده از آن اثر در منابع بعدى، كتاب بازسازى شود. در مورد كتاب‌هايى نيز كه تا عصر حاضر باقى مانده‌اند، مشخص كرده كه چه حجمى از تأليف اصلى را در بر دارد يا چه مواردى بر آن افزوده شده است.

در این جستار، سخن از آثار شخصی است که می‌گویند اطلاعات وسیعی در حوزۀ میراث اسلامی دارد. زمانی از مدرسان متون درسی حوزه در سطوح عالی بوده و امروزه از چهره‌های شاخص مطالعات اسلامی و شیعی در مراکز آکادمیک غرب، خاصه آمریکاست. سال‌ها در دانشکدۀ مطالعات بین‌المللی دانشگاه کلمبیا در شهر نیویورک و در کالج سینت انتونی دانشگاه آکسفورد انگلستان عهده‌دار کرسی تدریس بوده است و همچنین به تناوب در دانشکدۀ حقوق دانشگاه ییل و هاروارد و صاحب تألیفات و مقالات شناخته‌شده در جهان در مطالعات شیعه‌شناسی. او در طول حیات علمی خود، معاشرت نزدیکی با برخی از فضلای کتاب‌شناس شیعی داشته است. آنچه در این جستار آمده، مشخصاً پرسه‌زنی است در برخی از پژوهش‌های قم‌شناسی سیدحسین مدرسی طباطبایی و نه بیشتر.

این جستار در پی آن است تا نشان دهد که شماری از فقهای شیعة امامی برخلاف منظر سنتی درفقه اسلامی تغییر و دست‌کاری در جسم آدمی را، مشروط به رعایت حدود اخلاقی، محیط زیستی و بهداشتی مجاز دانسته اند. این نگاه معاصر حاصل تفسیری عرفانی-شیعی از شماری از آیات قرآن مانند آیات ناظر به آفرینش انسان، حمل امانت الهی و فطرت است و بنابر این، از ویژگی‌هایی این‌چنین برخوردار است: بهره‌مندی از قدرت تفویضی خدا در این جهان، توانایی کشف رازهای هستی و شناخت واقعیت‌های جهان، خودآگاهی نسبت به خداوند و ارزش‌های اخلاقی. این انسان‌شناسی عرفانی- شیعی الهام‌‌بخش شماری از نظریات حقوقی بدین‌شرح گردید: 1. انسان از اعتبار تغییر نظام حاکم بر زمین برخوردار است و از این‌رو شبیه‌سازی انسانی مجاز است؛2. جنسیت انسان در محدودة سلطه و اختیار اوست و می‌تواند آن را تغییر دهد؛3. دستکاری در الگوهای خلقت جسمانی مانند آنچه در فناوری کمک به باروری آزمایشگاهی، بارورسازی مصنوعی، انتقال جنین و مواردی مانند آن انجام می‌شود، مجاز است؛4. مخالفت با تحمیل هرگونه محدودیت بر اندیشه و علم، حتّی در ‌قالب انحصار حق «مالکیت فکری» در فناوری و دانش‌های زیستی.

سَیّد مرتَضی (د: 436 ھ. ق.)، ملقّب به «عَلَم الهُدی» بی‌تردید یکی از چند دانشمند مکتب‌ساز و جریان‌آفرین در طول تاریخ تشیّع بوده است که در تکوین و تکامل علوم دینی مختلف در مذهب امامیّه تأثیری بسزا داشته. با وجود آثار و پژوهش‌هایی که تاکنون دربارۀ برخی از نگاشته‌ها و جوانب فکری وی منتشر شده است، همچنان کمبودهای فراوانی در این خصوص محسوس است و برای شناخت همه‌جانبه و دقیق از آثار و آراء شریف مرتضی در علوم مختلف باید تحقیقات و تدقیقات بس افزون‌تری صورت گیرد. به‌تازگی گامی بلند به منظور معرّفی نوشته‌های شریف مرتضی و دست‌نوشت‌های آنها برداشته شده است و تک‌نگاشتی شایسته و ارزنده در این زمینه انتشار یافته که در مقالۀ حاضر به برشماری برخی از وجوه اهمّیّت آن پرداخته می‌شود. کتاب کلان دوجلدیِ بازشناسی آثار و اندیشۀ شریف مرتضی در زمینۀ تاریخی آنها که به قلم دو استاد دانشور و برجستۀ مطالعات اسلامی، آقای حسن انصاری و خانم زابینه اِشمیتکه نگاشته شده است را باید مفصّل‌ترین کتابی قلمداد نمود که به زبان انگلیسی دربارۀ عالمی امامی به رشتۀ تحریر درآمده است. هدف اصلی از تألیف این اثر تدوین یک کتاب‌شناسیِ تا حدّ امکان جامع برای کتابها و رسائل شریف مرتَضی و معرّفی نسخه‌شناسانۀ مکتوبات او و نیز بررسی دست‌نوشت‌های آثار وی با رویکرد تاریخی و تبارشناسانه است. در این اثر همچنین، سیر کتابت و انتقال و تداول نوشته‌های سَیّد مرتَضی و دست‌نویس‌های آنها در ادوار مختلف مورد بحث قرار گرفته است.