جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سالهای 1345 تا 1356 را دهه تمدن نگاری اسلامی نامیده ام. در این دوره، چندین کتاب و دهها مقاله در باره تمدن اسلامی نوشته شد. در این باره در کتاب گفتمان تمدن اسلامی شرحی آورده ام. آنچه ذیلا ملاحظه می کنید، گزارشی است از کتاب «دانش مسلمین» از محمدرضا حکیمی که تمدن اسلامی را از دریچه معرفی «دانش مسلمین» تعریف کرده است.

انسان‌شناسی به‌عنوان یکی از بحث‌برانگیزترین ساحات معرفتی و معنویّتی معاصر، مورد توجّه بسیاری از مکاتب معنوی است و انسان به‌دنبال این است که چگونه و از طریق کدام مکتب می‌تواند با شناخت دقیقی از توانایی‌های مادّی و معنوی خود، به غایت مطلوب خویش -که کمال دنیوی و سعادت اخروی است-، نیل یابد. برای پاسخ در این جستار، انسان‌شناسی قرآنی محمدرضا حکیمی در مقابل انسان‌شناسی معنوی دایر به‌عنوان دو مدّعی شناخت انسان معنوی در جهان معاصر مورد بررسی تطبیقی و تحلیل گفتمانی بر اساس روش عملیاتی تحلیل گفتمان پدام[1] قرار گرفته است. نتیجه جستار آن شد که در گفتمان ثقلینی حکیمی، وجوه فرامادّی وجود انسان به عقل، روح، قلب، فطرت، اراده، اختیار و وجدان تقسیم شده است. همچنین تمامی کنش‌های مادّی و معنوی انسان بر روح و قلب وی تأثیر میگذارد و در محضر خداوند با قلب خود شناخته و حاضر شده و راه کمال دنیوی و سعادت اخروی را می‌پوید. در گفتمان دایر نیز بُعد غیرمادّی وجود انسان، روح نام دارد که می‌تواند با کسب فضایل یا رذایل به ساحات نفسانی خاصی برسد. این ساحات از پست‌ترین به بالاترین عبارتند از: منیّت، ایگو، شاهد درونی و هشیاری برتر که در مرحله آخر، انسان قدرتی خداگونه با خلق و جذب‌ می‌یابد؛ ولی از جنبه اخروی حیات انسان مغفول مانده است.

«الحیاة» مجموعه ایست علمی، پژوهشی و تخصصی که در آن تعالیم اسلام، بر پایه قرآن کریم و حدیث شریف توسط علی و محمد و محمدرضا حکیمی تدوین و عنوان گذاری و فصل بندی شده، که راه یک زندگی آزاد و پیشرو را، هم برای فرد و هم برای جامعه، نشان می‌دهد. این اثر توسط احمد آرام ترجمه شده است. «الحیاة» مجموعه ایست دایرة المعارف گونه، منعکس کننده یک نظام فکری- عملی به دست آمده از متن اسلام، شامل پاسخ به بسیاری از مسائل زندگی متحول انسانی، بر پایه پی ریزی حاکمیتی درست. بنا بر این این کتاب تنها مجموعه‌ای از آیات و احادیث نیست، بلکه تنظیم جهان شناسی و ایدئولوژی اسلامی است با التزام دقیق به اینکه این جهان شناسی و ایدئولوژی به دست آمده از قرآن و حدیث و از فهم مجموعی و موضوعی آنها باشد. از این رو «الحیاة» عرضه کننده یک نظام مکتبی و یک جریان پیوسته است نه فصل‌هایی پراکنده و موادی گزیده و فاقد ارتباط اندام وار، بلکه بابها و فصل‌های آن یکسر، یک پیکره واحد شناختی و فکری و عملی را ارائه می‌کند و یک جهان نگری فراگیر را در پیش دیده‌ها می‌نهد. مولف سعی کرده برای اینکه کتاب از اعتبار خاصی برخوردار باشد موارد ذیل را رعایت کرده است: ۱- آیات قرآن کریم: در آغاز فصل‌ها و عناوین مسائل، در بیشتر موارد، آیات قرآن کریم ذکر شده و به «ثقل اکبر» استناد گشته است. ۲- انطباق مضمونی احادیث با آیات، که نشان دهنده شرح و تفسیر و بیان بودن روایات و احادیث نسبت به تعالیم قرآنی است. ۳- تعاضد مضمونی احادیث الف: انطباق مضامین دیگر احادیث با احادیث نبوی که خود نشانگر اینست که احادیث ائمه طاهرین- علیهم‌السّلام- در همان راه و همان تعلیم و همان خط شناخت و اقدام فرمایشات نبوی است. ب: تعاضد مضمونی احادیث امامان، خود این احادیث نیز با یکدیگر هماهنگی استوار و حرکتی همگون دارند و هر یک مضمون دیگری را تایید می‌کند. خود این تعاضد مضمونی موجب اعتماد به مضمون حدیث می‌گردد. ۴- ذکر مآخذ: علاوه بر آدرس آیات قرآن کریم، ماخذ هر حدیث نیز به همراه آن نام برده شده است. و این مآخذ در نوع خود معتبر است به ویژه آنکه بیشتر آنها، مستقیم و غیر مستقیم، از مصنفات قدما و کتب اربعه و... که هر کدام به گونه معتبر تلقی می‌شوند، فراهم آمده‌اند. کتاب با سرآغازی بر ترجمه فارسی و سپس مقدمه‌ای آغاز می‌شود. و مشتمل بر ابوابی چند است و در هر باب فصولی گنجانده شده است. کتاب سرشار است از موضوعات متنوع و گوناگون که از آیات شریفه قرآن و احادیث معصومان- علیهم‌السّلام- فراهم آمده است. در پایان هر باب عنوانی «نگاهی به سراسر باب» به چشم می‌خورد مقصود از آن اینست که اگر چه به صورتی بسیار فشرده- اندیشه و رهنمونی‌ای که مواد هر باب به دست می‌دهد، با خواننده در میان نهاده شود و پرتوی بر این داده‌ها افکنده گردد.