جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از مسایل کلامی نوپدید که در باب رابطه علم و دین مطرح شده، مسئله علم دینی است. ماهیت و چیستی علم دینی از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ چرا که بر سرنوشت مباحث دیگر مربوط به علم دینی تأثیر می گذارد. از بزرگان صاحب نظر در این حوزه آیت الله جوادی آملی است. ایشان معتقد است که همه علوم دینی هستند و علم غیر دینی نداریم. او در اثبات این مدعا استدلال می کند که علم در تمام سطوح خود از حس و تجربه تا شهود محصول عقل بشر است و عقل برهانی یکی از منابع اصیل معرفت شناختی دین است. مقدمه دیگر در استدلال علم دینی این است که هر آن چه در عالم است یا قول خداوند است یا فعل خداوند و علم کاشف از قول یا عقل خداوند است. بنابراین آن چه را که عقل کسب می کند دینی است. آیت الله جوادی آملی علت توهم تعارض علم و دین را این امر می‌داند که عقل را از هندسه معرفت دینی خارج کردند و در مقابل دین قرار دادند. ایشان با کشف محدوده عقل و قرار دادن آن در چهارچوب دین، علم را که محصول عقل است نیز داخل در حریم دین می‌داند و آن راه تحت سیطره وحی الهی قرار می‌دهد. دکتر گلشنی نیز در اصل نظریه، جهت گیری و روش و شیوه اجرای آن با ایشان موافق هستند و اختلاف ایشان با آیت الله جوادی آملی تنها در شیوه بیان و بعضی مسایل محتوایی مانند اصل تطابق علم و تعاریف علم و دین است.

کتاب «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» تأکید بر این مطلب دارد که در خود غرب نیز برخی فیلسوفان و عالمان خداباور برجسته وجود داشته که همیشه با خرافات و شبهات و بدآموزی ها به مقابله پرداخته و سست بنیان بودن آنها را نشان داده اند. «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» از سه فصل، به شرح زیر تشکیل شده است. فصل اول: خداباوری از منظر دانشمندان معاصر غربی فصل دوم: علم جدید و بعضی چالش ها در برابر ادیان توحیدی فصل سوم: اسلوب جدید برهان نظم . در فصل اول به نظرات مختلف دربارة رابطة علم و دین در جهان غرب و نگرش عالمان معاصر غربی به خداباوری پرداخته ایم. این فصل قبلا به نحو خلاصه تر در کتاب فیزیک دانان غربی و مسئلة خداباوری، آمده و در اینجا توسعه داده شده است. 2. در فصل دوم، شبهات مطرح شده از طرف ملحدان و عالمان دین ستیز را مطرح کرده و عمدتا پاسخ های داده شده به آنها در غرب را مطرح کرده ایم. بخشی از این فصل قبلا به نحو مختصرتر در مقالة ((استاد مطهری و نقش بنیادی فلسفه در ربط علم به دین)) چاپ شده بود و اکنون بسط داده شده و موضوعات جدیدی در آن مطرح شده است. 3. در فصل سوم، اسلوب جدید برهان نظم بر وجود خداوند را که در چند دهة اخیر مطرح شده، آورده ایم و شبهات مخالفان ادیان الهی درخصوص این استدلال و راه های گریز آنها از آن را مطرح کرده و پاسخ عالمان و فیلسوفان خداباور غربی به این شبهات را ذکر کرده ایم. متأسفانه در دو دهه اخیر شبهات چند نفر از عالمان غربی در مورد اعتقاد به خالق جهان به شدت در میهن اسلامی ما مطرح شده است و این درحالی است که حتی پاسخ هایی که در خود غرب به این شبهات داده شده نیز ترجمه نشده است.

در زمان گذشته فلسفه خود شامل همه علوم می‌شد اما در زمان ما دیگر چنین نیست. علوم ریاضی و فیزیک و زیست شناسی و… دیگر در ذیل فلسفه نیستند. در فلسفه یونان همانطور که عرض کردم همه علوم با هم هستند. در فلسفه اسلام هم همینگونه است و برای مثال شما خواجه نصیرالدین طوسی را دارید که هم ریاضی‌دان است و هم فیلسوف است. در عصر ما اما دانشکده‌های علوم خصمانه با فلسفه برخورد می‌کنند و دانشکده‌های فلسفه هم توجهی به علوم ندارند و به هشدار برتراند راسل هم توجه ندارند که می‌گفت که هر فلسفه‌ای که با علوم سروکار نداشته باشد عقیم است. به عصر نیوتون که می‌رسیم باز همان فلسفه طبیعی حاکم است ولی نیوتون یک ادعا کرد و ادعایش این بود که من فرضیه نمی‌سازم؛ یعنی هر چه می‌گویم ریشه در تجربه دارد و هر چه که ریشه در غیر از تجربه داشته باشد نمی‌پذیرم. و این داستان البته خلاف کار نیوتون است و او فرضیات بسیاری کرد. مثلا فرض کرد عالم مکان و زمان است و ماده در آن ریخته شده است در حالی‌که انیشتین اصلا چنین چیزی را قبول ندارد و می‌گوید این‌ها با هم به وجود آمده‌اند…. و اخیرا یکی از فیلسوفان نشان داده است که تا چه میزان زیادی کارهای نیوتون مبتنی بر فرضیات متافیزیکی بوده است. فرضیات عامی نظیر هیچ معلولی بدون علت وجود ندارد، عالم هدف‌دار است و… نیوتون نمی‌توانست علوم خود را بدون فرضیات متافیزیکی ارائه دهد…. اما چرا فلسفه از فیزیک جدا شد؟ ۱) یکی از دلایل آن ارتباط فلسفه با دین است و به سبب تضعیف دین در اروپا به تبع آن متافیزیک هم ضعیف شد. ۲) دلیل دیگر تخصص‌گرایی است. ۳) عدم تبحر فلاسفه متاخر در زیست‌شناسی و ریاضیات و فیزیک. ۴) توفیق چشمگیر فیزیک در توصیف پدیده‌ها. ۵) رواج مکاتب تجربه‌گرایی. (منظور از تجربه‌گرایی این است که فقط چیزهایی که ریشه در تجربه دارند برای ما معنادار هستند) رواج این مکاتب مهم‌ترین دلیل جدایی فلسفه از فیزیک است.