جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفاهیم «دمیورگوس» و «مثال نیک» که بخشی از نظام متافیزیکی گسترده افلاطون را تشکیل می‌دهند، نقش راهبردی در فلسفه این فیلسوف بزرگ دارند. مقاله حاضر به بررسی جایگاه دمیورگوس به­عنوان خالق جهان محسوس و رابطه آن با مثال نیک در نظام متافیزیکی افلاطون می‌پردازد. با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع کتابخانه‌ای، این پژوهش نشان می‌دهد که دمیورگوس نه خالقی مستقل، بلکه ناظمی است که با تقلید از عالم مُثُل، نظم را به جهانی فاقد ساختار اولیه تحمیل می‌کند. در این راستا، دو فرضیه اصلی بررسی شده است: نخست، مقلد بودن دمیورگوس؛ دوم، ناتوانی او در ایفای نقش منشأ اخلاق. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دمیورگوس سازنده‌ای وابسته به مثال نیک معرفی شده که فاقد توانایی خلق از عدم است. این وابستگی، تناقضی آشکار با نگاه منفی افلاطون به تقلید در دیگر رساله‌ها (مانند جمهوری) ایجاد می‌کند. از این­رو، ناهماهنگی میان حادث بودن نفس در تیمائوس و ازلی بودن آن در فایدروس، نقش دمیورگوس به­عنوان خالق نفس را نیز زیر سوال می‌برد. از سوی دیگر، مثال نیک به­عنوان منشأ اخلاق و خیر اعلی، جایگاهی فراتر از دمیورگوس دارد. در فلسفه افلاطون اخلاق نه محصول عملکرد دمیورگوس، بلکه نتیجه تقرب به مثال نیک است. این پژوهش با تأکید بر جایگاه دمیورگوس به­عنوان واسطه بین مثال نیک و جهان مادی، پیشنهاد می‌کند که بازتعریف نقش او به­عنوان ناظم الهی می‌تواند تناقضات موجود در تفسیرهای سنتی را کاهش دهد. یافته‌های این تحقیق درک عمیق‌تری از رابطه خالقیت، اخلاق، و نظم در فلسفه افلاطون فراهم می­آورد.

کتاب حیات فیلسوفان نامدار، مشتمل بر احوال و اقوال چهره های شاخص فلسفی در یونان باستان است که با روش و سبک خاصّی تدوین و تنظیم گردیده است. از میان تمامی چهره های معرفی شده در کتاب، سقراط و افلاطون عمده ترین بخش کتاب می باشند. عنوان قدیمی اثر دیوگنس که در قرون وسطی صرفاً به ” زندگی فیلسوفان” شهرت یافت، به شرح احوال، گفته ها و احیاناً نظریات افرادی که در فلسفه نام و آوازه ای داشتند، اختصاص داشت. این کتاب، مشتمل بر ده کتاب می باشد که شامل شروحی درباره فیلسوفان یونانی است. حجم این شروح از یک کتاب کامل تا چند خط متغیر است. مؤلف به جز فهرستی از شکاکان قدیم، به ندرت از فیلسوفان دوره رومی ( یونانی مآبی) ذکری به میان می آورد و آخرین فیلسوفی که در فهرست او ذکر شده، یکی از شاگردان سکستوس امپریکوس است که نشان می دهد وی این کتاب را قبل از نیمه اول قرن سوم میلادی ننوشته است. ساختار کلی اثر عبارت است از: کتاب اول: درباره هفت خردمند یونان مانند طالس، کتاب دوم: درباره فیلسوفان ایونیانی، مانند آناکسیمندر، آناکساگوراس، سقراط و سقراطیان، کتاب سوم: افلاطون، کتاب چهارم: جانشینان افلاطون در”آکادمی”، کتاب پنجم: ارسطو و جانشینان او در”لوکیوم”، کتاب ششم: آنتیستنس، دیوگنس و فیلسوفان کلبی، کتاب هفتم: زنون و فیلسوفان رواقی (برخی از بخش ها و فصول این کتاب مفقود شده است)، کتاب هشتم: دریاره فیلسوفان ایتالیایی، مانند فیثاغورث و امپدکلس، کتاب نهم: درباره برخی فیلسوفان مستقل مانند هراکلیتوس، پارمنیدس و دموکریتس، کتاب دهم: اپیکوروس

كتابي که در دست داريد صورتي کمابيش اصلاح‌شده از رساله دکتري نويسنده در دانشگاه تهران است. انگيزه اصلي از انتخاب موضوع «حقيقت» و پيگيري اين مضمون نزديک فيلسوف باستاني (افلاطون) و دو فيلسوف معاصر (هايدگر و گادامر)، عمدتاً برآمده از دغدغه‌اي شخصي و درعين‌حال فلسفي بوده است.

در این مقاله ابتدا به مفهومی از عدالت که در برخی آثار افلاطون مطرح شده اشاره می‌کنیم و سپس سعی خواهیم کرد در باب این مفهوم از چشم‌انداز فلسفۀ زبان تأملاتی را مطرح کنیم. تأملات مذکور عمدتاً از چشم‌انداز فلسفۀ زبان ویتگنشتاین متأخر و به ویژه ایده‌های شباهت خانوادگی و بازی‌های زبانیِ وی مطرح خواهد شد. به تبع ارزیابی مفهوم مذکور از چشم‌انداز ایدۀ شباهت خانوادگی، از منظر نظریۀ ارسطویی-آکویناسی تشابه -که به نظر برخی مفسران با ایدۀ شباهت خانوادگی ویتگنشتاین قرابت دارد- نیز این مفهوم را ارزیابی خواهیم کرد و بین این دو ارزیابی مقایسه‌ای ارائه خواهیم کرد. استدلال خواهیم کرد که ارزیابی ویتگنشتاینی از مفهوم مذکور، به خلاف ارزیابی از منظر نظریۀ ارسطویی-آکویناسیِ تشابه، به ارائۀ نظریۀ متافیزیکی بدیل برای عدالت منجر نخواهد شد، بلکه ایده‌های شباهت خانوادگی و بازی‌های زبانی ما را به رویکردی کل‌گرایانه در فهم عدالت سوق خواهد داد.

افلاطون از جمله فلاسفه بزرگی است که در تمامی حوزه‌های مهمّ متافیزیکی و اجتماعی و سیاسی و تربیتی و فرهنگی آراء ارزشمندی دارد. اهمیت آراء افلاطون در ساحت فلسفه به‌قدری فراگیر است که هیچ دوره‌ای نبوده که با مسئله‌ای از افلاطون‌گرائی مواجه نبوده باشیم. این فیلسوف اهتمام جدی به مقوله تربیت و امور اجتماعی دارد و دیدگاه‌هایی در زمینه خانواده و زنان دارد که بیشترین نقدها به نظرات او در این بخش است. نظریه لغو مالکیت خصوصی و اشتراک در خانواده را در آراء افلاطون اغلب به عنوان خطاهای فاحش این فیلسوف در نظر گرفته شده است؛ حتی مارکسیست‌ها که علی‌القاعده باید به این جهت‌گیری علاقه‌مند باشند، ضمن تأیید این تفکر، آن را ناکافی و غیرمستحکم می‌دانند؛ از آن جهت که این فیلسوف به زیربنای اقتصاد در تفکر و تحولات اجتماعی باور نداشته است. در این مقاله تلاش شده که اول معلوم گردد حوزه و قلمرو این بحث نزد افلاطون چه میزان است؛ یعنی عموم مردم است یا فقط حاکمان؟ دوم آیا افلاطون در این آراء نظری جدّی ارائه کرده یا برای او نیز محل تردید بوده است؟ و سوم برخی از نقدهای فلاسفه متأخّر و معاصر در این‌باره چقدر وجاهت دارد؟ مفسران افلاطون در این‌باره آراء مختلفی دارند. در این مقاله یک تقسیم‌بندی محتوایی از آراء آنان صورت گرفته و نشان داده شده است که افلاطون در این‌باره نظر قطعی ندارد و در ضمن، محدودهٔ آن دربارهٔ اشتراکی بودن اقتصاد و خانواده صرفاً مربوط به طبقه حاکمان و نظامیان است نه عموم مردم؛ البته در همین حدّ هم از نظر مؤلف و بسیاری از مفسران قابل پذیرش نبوده و دارای نقدهای جدّی است.