جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

حرکت از موضوعاتی است که در طول تاریخ فلسفه نزد اندیشمندان مورد بحث بوده است. برخی وجودِ واقعیت آن را کاملاً رد کرده‌اند، برخی بدیهی دانسته‌اند و گروهی در چیستی آن نظر داده‌اند. اینکه اساساً حرکت چیست؟ در نوع جهت‌گیری اندیشه یک فیلسوف نقشی مهم دارد، زیرا پس از قبول وجودِ حرکت، نشان می‌دهد که جهان در تفکر او، چگونه است و چه ویژگی‌هایی دارد؟ پس یکی از ارکان جهان‌بینی فیلسوف را این مهم مشخص می‌کند. در فلسفه اسلامی، ملاصدرا نقشی تحول‌زا در مسئله حرکت ایفا نموده و وقوع آن را علاوه بر اعراض یا برخی از آنها، به جوهر نیز تسرّی داده است. درواقع او حرکت را از حاشیه به متن آورد. او حرکت را نحوه وجود دانسته و جدا از مقولات می‌شمارد. ژیل دلوز، از فیلسوفان معاصر فرانسوی، نیز نظری بدیع درباب حرکت دارد. او اصولاً اندیشه‌هایی ضد افلاطونی دارد و در باب حرکت نیز، آن را در تمام جهان جسم و جسمانی، جاری می‌داند. در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به چیستی حرکت در نگاه این‌دو اندیشمند پرداخته و تفاوت‌ها و شباهت‌های نظر آنها را مورد تحقیق قرار داده‌ایم. نتیجه تحقیق نوعی شباهت کم‌نظیر را نشان داد، به‌نحوی که می‌توان گفت هر دو فیلسوف، حرکت را در تمام جهان مادی، محقق و لازم می‌دانند.

چکیده ماشینی این پژوهش، مطالعه‌ای تطبیقی ​​از فلسفه پوچ‌گرایانه آلبر کامو در مقایسه با نظام فکری ملاصدرا ارائه می‌دهد. کامو در چارچوب اگزیستانسیالیسم خود، جهانی عاری از معنای ذاتی، غیرمنطقی و بی‌تفاوت نسبت به بشریت را مفروض می‌گیرد - دیدگاهی که در آثاری مانند افسانه سیزیف، غریبه و طاعون تجلی یافته است. از دیدگاه او، مفاهیمی مانند عدالت و اخلاق، ساخته‌های انسانی هستند نه ویژگی‌های عینی جهان. در مقابل، ملاصدرا با تکیه بر اصول حکمت متعالیه، بر اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری تأکید می‌کند. او وجود را به عنوان نظامی هدفمند و حکیمانه تفسیر می‌کند که در آن هر جزء، مظهری از اسمای الهی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پوچ‌گرایی کامو مبتنی بر غفلت از رابطه‌ی میان خدا و جهان، تقلیل هستی‌شناسی به تجربه‌گرایی حسی و انسان‌محوری افراطی است. در مقابل، نظام فلسفی-دینی ملاصدرا با تبیین چارچوب علیت الهی، حکمت نهفته در پس شر و غایت‌شناسی خلقت، پاسخی جامع به بحران معنا در بشر مدرن ارائه می‌دهد.

چکیده ماشینی با توجه به اینکه اکثر ادیان ادعاهای مهمی در مورد حقیقت و رستگاری دارند، رویکرد انحصارگرایانه آنها اغلب مانع تحقق گفتگوهای عقلانی بین ادیان می‌شود. در این زمینه، حکمت متعالیه ملاصدرا ظرفیت‌های ارزشمندی را برای گفتگوی بین ادیان از منظر دینی ارائه می‌دهد. این ظرفیت‌ها شامل اصالت وجود، تشکیک در واقعیت وجود و حرکت جوهری است. با اذعان به اصالت وجود، در گفتگو با پیروان سایر سنت‌های دینی، اعتقاد به یک حقیقت الهی یا خدا می‌تواند به عنوان نقطه کانونی عمل کند و ماهیت آن متعاقباً مورد بررسی قرار گیرد. از طریق مفهوم تشکیک در وجود، می‌توان نشان داد که پیروان همه ادیان الهی و گاهی برخی از ادیان غیرالهی، از حقیقت ایمان خود به درجات مختلف بهره‌مند می‌شوند و به تناسب در موهبت رستگاری سهیم هستند. با توجه به حرکت جوهری، می‌توان استدلال کرد که همه یا اکثر مؤمنان بر اساس سطح ایمان خود به سوی خدا در حال تکامل هستند و ما تا زمان مرگ به طور مداوم در حال تکامل هستیم. در نتیجه، اصل باور به حقیقت الهی برای گفتگو با پیروان سایر ادیان بسیار ارزشمند است، و این نشان می‌دهد که از آنجایی که ما همیشه در حال تکامل هستیم، هرگز نباید ادعای مالکیت انحصاری حقیقت مطلق را داشته باشیم یا خود را بدون دیگران بی‌نیاز بدانیم. بنابراین، حکمت متعالیه ملاصدرا این پتانسیل را دارد که گفتمان گفتگو با اکثر یا همه سنت‌های دینی و گاهی اوقات، سنت‌های فلسفی را تسهیل کند، که باید در پرتو نیازهای معاصر ما مورد بازنگری قرار گیرد.

چکیده ماشینی سلامت معنوی اخیراً توجه جدی محققان رشته‌های مختلف را به خود جلب کرده است. پژوهش حاضر به بررسی نقش حاکمیت عقل، چه نظری و چه عملی، در سلامت معنوی از دیدگاه ملاصدرا می‌پردازد. در پایان، رویکردهای پیشنهادی او برای مقابله با بیماری‌های روحی و روانی تشریح می‌شود. روش تحقیق، تحلیل فلسفی است و جمع‌آوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای با تأکید بر آثار ملاصدرا انجام شده است. موضوع اصلی، بیماری‌های قلبی و علل شیوع آنها است. از این رو، برای دستیابی به درک جامع از انسان، لازم است ساختار درونی و ابعاد مختلف وجود انسان مورد توجه قرار گیرد. زیرا نفس سالم، ذاتاً نفسی است که کمالاتش به فعلیت رسیده باشد و این به نوبه خود در گرو سلامت نفس ناطقه (ناطقه) است. انسان‌شناسی ملاصدرا مبتنی بر آموزه‌های دینی است و از آنجا که انسان دارای ابعاد متعدد است، پدیده‌های خارق‌العاده انسانی را می‌توان به راحتی در چارچوب فلسفی او توضیح داد. با این وجود، علیرغم نقاط قوت رویکرد انسان‌شناختی ملاصدرا و ارتباط عمیق آن با سلامت نفس، می‌توان استدلال کرد که تمرکز بیش از حد بر جنبه‌های عقلانی، همراه با توجه ناکافی به ابعاد انگیزشی و عملی طبیعت انسان - و همچنین ماهیت انتزاعی و تنوع برخی از مباحث آن - محدودیتی برای رویکردهای صرفاً فلسفی به این موضوع ایجاد می‌کند. بنابراین، تأکید می‌شود که در کنار ارج نهادن به عقل انسانی، حضور وحی و نظارت دین بر عقل ضروری است.

علم‌النفس فلسفی صدرایی آن‌گاه که مُلهَم از آیات و روایات گردیده است، افق‌های متفاوتی را فراروی پژوهشگران حوزۀ نفس گشوده است. یکی از آن‌ها رمزگشایی از پنج آیه پیرامون نفخ روح در قوس نزول می‌باشد. هدف این مقاله تحلیل نظرات ملاصدرا دراین‌باره است و تلاش دارد تا این پرسش‌ها را پاسخ دهد که استعمال نفخ روح در این آیات، آیا حقیقی است یا مجازی؟ همچنین وی اضافۀ روح به خداوند را چه نوع اضافه‌ای می‌داند؟ آیا نفخ روح در قوس نزول، اختصاص به انسان دارد یا غیراختصاصی است و شامل موجودات دیگری نیز می‌شود؟ یافته‌های این نوشتار که به روش تحلیل محتوا و با توجه مستقیم به آثار ملاصدرا تهیه شده،گواه بر آن است که وی استعمال نفخ در این آیات را مجازی و به معنای «انشاء تعلق تدبیر» بُعد نفسی با بُعد طبیعی انسان کبیر و بلکه تمام موجودات دارای نفوس ناقصه می‌داند. اما اضافۀ روح به خداوند را حقیقی و از نوع اضافۀ اشراقی مبتنی بر سیر از وحدت به کثرت سریانی شمرده است و نه از نوع إضافۀ مقولی. نکتۀ دیگر این‌که وی بر اساس مستندات درون‌دینی برای انسان، به دو روح و نیز به دو نفخ در قوس نزول قائل شده است. همچنین وی معتقد شده است هدف خداوند از نفخ روح، تکمیل سیر استکمالی «تکمیلی» نفوس است نه سیر «تتمیمی» انسان.

با توجه به اهمیت حرکت جوهری و تحول ذاتی نفس در فلسفۀ ملاصدرا، این پژوهش به بررسی ارتباط میان اعمال اختیاری انسان و حرکت جوهری نفس می‌پردازد. هدف اصلی، بررسی نقش اراده و اعمال اختیاری انسان در جهت‌دهی به مسیر تکامل نفس است. روش پژوهش تبیینی‎-‎تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که حرکت جوهری انسان، شامل حرکت‌های جبلی و ارادی است؛ حرکت ارادی، ناشی از عقل عملی و مبنای رشد عقل نظری و توسعۀ ذات نفس است. همچنین با توجه به حرکت درونی و پیوستۀ نفس، تکرار اعمال اختیاری از یک طرف موجب شکل‌گیری ملکات نفسانی می‌شود و از سویی دیگر، مسیر و مقصد حرکت ذاتی نفس را که زمینه‌ساز پیشرفت یا سقوط جوهر وجودی انسان است، مشخص می‏کند. در واقع، بنابر حرکت جوهری، نفس انسان همواره در سَیَلان است و اعمال اختیاری، نقش اساسی در جهت‌دهی ارادی به حرکت آن دارد. بنابراین، درک دقیق نقش اراده و اعمال اختیاری در فلسفۀ ملاصدرا می‌تواند راهنمای مناسبی برای بهبود کیفیت زندگی و معنویت انسان باشد.

نفس واقعیت بسیط واحدی است که واجد همه کمالات و قوای قائم به خود است. ویژگی اختصاصی نفس انسان قدرت گزینش‌گری آن است که امکان تعیین مرتبه وجودی و به تبع ماهیت را دارد. نفس فاعل حقیقی همه افعال است، لذا تمامی ادراکات و افعال از‌جمله فعل اخلاقی حاصل مراتب نفس است. هدف این تحقیق تبیین رابطه مراتب نفس و فعل اخلاقی در آثار صدرا به روش توصیفی – تحلیلی است. ازنظر صدرا انسان هرچه به مراتب اعلی نزدیک‌تر شود، فعلیّت بیشتری از کمالات وجودی را شاهد و امکان صدور افعال اخلاقی از او بیشتر است؛ لذا افعال نفس براساسِ مراتب نفس به حقوقی، شرعی و اخلاقی تقسیم گردید و فرایند صدور و تفاوت فعل اخلاقی در منشأ، نیت و غایت با دیگر افعال توضیح داده شد. در ادامه با تبیین اراده خداوند براساسِ ظرفیت اراده انسان و ملاحظه انتقادی نسبت به محدودیت اراده انسان در طول اراده خداوند دو لازمه فعل اخلاقی را حفظ و ثابت کردیم که انسان دارای اراده مطلق است؛ پس از جهت ایجابی نسبت به افعال اخلاقی مسئولیتی مطلق دارد؛ همچنین از جهت سلبی خداوند علت شرور اخلاقی نیست.

رابطۀ نفس با صور علمیه و تحلیل آن در حکمت اسلامی سابقه‌ای دیرینه دارد. این پژوهش درصدد بررسی نقش نفس در رابطه با صور علمیه در حکمت اسلامی، با تمرکز بر دیدگاه صدرالمتألهین و علامه طباطبایی است. روش این مقاله تحلیلی - مقایسه‌ای با استفاده از متون اصلی و تفاسیر فلسفی است. صدرالمتألهین با احداث مبانی‌ای چون حرکت جوهری نفس، اصالت وجود و تجرد صور علمیه توانست اثبات کند نفس نسبت به صور جزئیه یعنی صورت‌های حسی و خیالی، مصدر است و این نفس است که صورت‌های جزئیه را ایجاد می‌کند و در صور عقلیه نقش نفس، مظهریت است. ملاصدرا با مصدر دانستن نفس در صورت‌های جزئیه، بسیاری از اشکالات باب وجود ذهنی را پاسخ می‌دهد و راه‌حل‌های فلسفی خود را مبتنی بر آن ارائه می‌کند. همچنین در این مقاله نشان داده‌ایم که فلاسفۀ متعددی از اندیشمندان متأخر از صدرالمتألهین در این مسئله تابع صدرالمتألهین بوده‌اند، اما علامه طباطبایی با توجه به تحلیل خاص خود دربارۀ ماهیت علم حصولی و با توجه به استحالۀ اتحاد قوه و فعل، نقش نفس را در تمام صور مظهریت دانسته است.

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.