SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

SearchIn5Lib | کتابخانه مجازی الفبا

فارسی  |   العربیه  |   English  

در تلگرام به ما بپیوندید

کتابخانه مجازی الفبا
کتابخانه مجازی الفبا
پایگاه جامع و تخصصی کلام و عقاید و اندیشه دینی
جستجو بر اساس ... همه موارد عنوان موضوع پدید آور جستجو در متن
: جستجو در الفبا در گوگل
جستجو
  • تعداد رکورد ها : 4339
عنوان :
گنجینۀ آشنا: 365 روز در صحبت شاعران پارسی‌گو
خلاصه مطلب :

نام این کتاب، گنجینۀ آشنا نهاده شده؛ زیرا عامۀ مردم ادب‌دوست پارسی‌گو و پارسی‌دان و پارسی‌خوان با این اشعار اشنایی دیرینه دارند. اشعاری که هر کس بشنود، در دل و جانش زنگ آشنا دارد نه از این رو که آنها را از پیش خوانده یا شنیده است؛ بلکه از آن رو که او را خوش می‌آید و بر دلش می‌نشیند و شوق به حفظ آن دارد.

اشعار این کتاب همه زیبارویانی هستند که به سابقۀ ذوق فطری در مقام یار آشنا در حلقه‌های اهل دل درآمده و دلبری کرده‌اند و از آنجا که از بخت نیک در فسحت بی‌پایان عالم معنا، حسادت و رقابت وجود نداشته است، این زیبارویان را هرکس که به محبوبی و معشوقی پذیرفته، به دیگران نیز معرفی کرده است و بدین‌سان آنها بر زبان اصحاب دل جاری شده و در مقالات و کتاب‌های اهل تحقیق به مناسبت‌های گوناگون حضور یافته و به تدریج محبوب همگان شده‌اند.

این کتاب یک «باغ مهمانیِ» بزرگ است که میزبانان آن، شیرین‌سخنان اقلیم شعرند؛ میزبانانی مهمان‌دوست که هر یک مانند ناصر خسرو قصری از قصیده‌های غرّای خود ساخته و چشمه‌هایی از چکامه‌های روان در آن جاری کرده‌اند و سفره‌ای گسترده‌اند از طعام و شراب روحانی، لبخند خوش‌آمد بر لب و در انتظار گوش‌های شنوا تا چکامه‌های خود را برایشان فرو خوانند.

از شاعرانی که اشعار آنها در این مجموعه آمده است، می‌توان به حافظ که از شهریاران محفل شعر است، نام برد. هر غزل حافظ به تنهایی باغی است که رقص‌کنان به سوی شما می‌آید و هیمنۀ وزن و آهنگش از همان دور همه را به وجد می‌آورد تا به دنبال قافیه و آهنگ، چون قافلۀ روم و چین هر مهمان را هدایایی عطا کند.

یکی از دیگر میزبانان، پادشاه شاعران جهان مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است و یکی دیگر نظامی جادوسخن است که چهارصد شاعر فحل فرزان در اقتفای او تاختند و چون سایه به بال او پرواز کردند و به عشق مصاحبت او خمسه‌ها آفریدند و همه را در پای او بیفشاندند.

خواننده این کتاب در این انجمن‌های روحانی با شاعران پارسی‌گوی دیگری چون خیام، سعدی، ناصرخسرو، باباطاهر عریان، فردوسی، محمود شبستری، سنایی، عطار، پروین اعتصامی و جامی نیز همراه خواهد شد و آنها میزبان خواهند بود.

تحریر اشعار این کتاب عموماً از روی نسخه‌های طبع‌شدۀ دیوان‌ها و گزیده‌های ادب پارسی صورت گرفته و در هیچ موردی تصحیح ذوقی و شخصی مؤلف صورت نگرفته است؛ تنها مورد استثنا غزلی است از مولانا که با قافیۀ خروس بسته شده است و خوانندگان می‌توانند با رجوع به نسخ رایج دیوان شمس اصلاحات انجام شده در این غزل را مشاهده نمایند.

در پایان بسیاری از قطعات، یادداشت‌های کوتاه و بلندی برای روشن‌گری آورده شده است و تلاش بر این بوده تا دل‌ها در حلقۀ گیسوی این شاهدان شعر در بند آورده شود.

دو قطعۀ آغاز و پایان در یک حال و هوا نهاده شده است و عجیب نیست از آنکه پایان هر سال در کنار روز نخستین سال بعد است.

از ترانه‌هایی که شهرۀ عام و خاص شده‌اند، به میزان اندکی در کنار شعرها درج شده است و آنها را که به سبک و سیاق شعر سنتی نزدیک‌تر است، برگزیده شده‌ است.

از شاعران سنتی معاصر، به ویژه آنان که در قید حیات هستند، در این مجموعه شعری جز به ندرت آورده نشده است و انتخاب به آیندگان واگذاشته شده است و شعرهای شیوۀ نو نیز هماهنگ با این مجموعه یافته نشده است و خوانندگان را به گزیده‌های بسیاری که از این شیوه به بازار فرهنگ عرضه شده دعوت شده است.

... بیشتر
نویسنده:
حسین محی الدین الهی قمشه ای
ناشر:
سخن
کلید واژه:
مجموعه‌ها,شعر فارسی,شاعران ایرانی
عنوان :
سرگذشت سوررئالیسم (1913 ـ 1952): گفتگو با آندره برتون
خلاصه مطلب :

سوررئالیسم یکی از ماندگارترین و پردامنه‌ترین مکتب‌های فکری ـ هنری قرن بیستم است. به غیر از تندروی‌ها و گزاف‌کاری‌هایی که صرفاً نشانۀ عصیان در برابر وضع موجود بود، این جنبش به گفتۀ برتون «سهم عمده‌ای در شکل‌گیری حساسیت مدرن ما داشته است».

سوررئالیسم نه تنها بر شعر که بر سینما، نقاشی و مجسمه‌سازی تأثیر بسیار نهاد و قلمرو نفوذ آن از قارۀ اروپا فراتر رفت و در بسیاری از کشورها هواداران پرشور یافت؛ برای مثال همۀ نویسندگان آمریکای لاتین تأکید کرده‌اند یکی از سرچشمه‌های رئالیسم جادویی، سوررئالیسم بوده که نویسندگانی چون آلخو کارپاتینه و میگل آنخل آستوریاس که درست در زمان شکوفایی این جنبش در فرانسه بودند و با بنیان‌گذاران سوررئالیسم دوستی داشتند، نویسندگان و شاعران آن سرزمین را با این شیوۀ نگرش آشنا کردند.

این کتاب مجموعه‌ای از مصاحبه‌های رادیویی و مطبوعاتی است که در سال‌های مختلف صورت گرفته است؛ بنابراین زبان آن بیشتر به زبان گفتگو نزدیک است که تلاش شده در متن فارسی نیز این ویژگی بر جای بماند.

در مصاحبه‌های رادیویی که بخش عمدۀ این کتاب را تشکیل می‌دهد، نه تنها گفتارهای برتون پیشاپیش آماده شده، بلکه پرسش‌های بارینو هم مشمول بازنویسی، حذف و افزوده‌هایی بوده است. در واقع کل این متن پیش از پخش در رادیو بدین‌گونه آماده شده و سپس طرفین آن را قرائت کرده‌اند.

این کتاب هر جند توجه خواننده را بار دیگر به سوررئالیسم جلب می‌کند، اهمیتی فراتر از هدف آغزین خود دارد؛ زیرا بیش از هر نوشتۀ دیگر برتون به زندگینامۀ او نزدیک می‌شود، هر چند زندگینامه‌ای گزیده باشد.

این گفتگوها را باید از این دیدگاه مطالعه شود که تلاشی است برای دفاع از سوررئالیسم و توصیف ویژگی‌هایش، آنچنان که در سال 1952 وجود داشت و برتون برای خود دلایل بسیاری داشت تا معتقد باشد همچنان وجود خواهد داشت تا آنگاه که «جنبشی جدید با نیروی آزادی‌بخش بیشتر» پدید آید و جای آن را بگیرد.

برتون در آخرین گفتگو با پارینو می‌گوید: «با احترام کامل به کسانی که، همان‌طور که می‌دانید، در این ربع قرن اخیر سالی دو‌سه بار گور سوررئالیسم را می‌کَنَند، من معتقدم آن اصلی که مایۀ توان این جنبش بود، هنوز دست‌ناخورده باقی مانده است». این گفتگوها اگرچه نگاه به گذشته دارد، انسانی را به ما نشان می‌دهد که با همۀ مشکلاتی که در مقابل خود می دید، این توان را داشت که همچنان به آینده بنگرد.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

سخن مترجم؛ مقدمه؛ گاهشمار؛ گفتگوهای رادیویی با آندره پارینو (1913 ـ 1952) که شانزده مورد است؛ پاسخ به پرسش‌های دیگر (1941 ـ 1952) که گفتگو با چارلز هنری فورد، رنه بلان، ژان دوشه، دومینیک آریان، اِمِه پاتری، کلودین شونز، فرانسیس دومون، ژ.ل. بدوتن و پ. دمارن و خوسه م. والوِردِه را دربرمی‌گیرد؛ دو گفتگو با آندره پارینو که یکی در سال 1951 و دیگری در سال 1957 صورت گرفته است و فهرست اعلام.

... بیشتر
نویسنده:
عبدالله کوثری
ناشر:
نی
کلید واژه:
گفتگو، نویسندگان فرانسوی، سوررئالیسم، آندره برتون,گفتگو,نویسندگان فرانسوی,سوررئالیسم,آندره برتون
عنوان :
پیشوای حکمت ایمانیان (مروری بر زندگی و آثار شیخ بهائی)
خلاصه مطلب :

تاریخ بشر آکنده از نام و نشان دانشوران و ادیبان و مردان فرهنگ و اندیشه است که آنچه در کارنامۀ فکر و فرهنگ انسانی به ثبت رسیده، برآیند و محصول کشش و کوشش آنهاست و هریک در بنای عمارت دانش و آگاهی آدمیان و استوارسازی آن سهمی . حظی داشته‌اند؛ لیک در میان این شمار بسیار، نادره‌کارانی که سپیده می‌گشایند و دل و دیدۀ انسان‌ها را به آفاقی رفیع‌تر از آنچه در دیدرس است، آشنا می‌سازند و کام جان‌ها را به شکرهای شکرستان آنسری شیرین می‌کنند، در هر روزگاری نوادراند و شیخ بهاءالدین محمد عاملی معروف به شیخ بهائی مردی است از آن نوادر.

 روزگاری که شیخ بهائی در آن می‌زیست، از مهم‌ترین ادوار تاریخ ایران و از حساس‌ترین برش‌های تاریخ جهان اسلام است.

تأسیس سلسلۀ صفویه در نخستین دهۀ سدۀ دهم هجری به دست شاه اسماعیل، فصل تازه و بسیار مهمی را در تاریخ خاور اسلامی گشود که از حیث فرهنگ و سیاست و اجتماع با فصول پیشینش تفاوت‌های ژرف و شگرف دارد. استقرار و امنیت و رفاه نسبی و به ویژه حمایت شهریاران صفوی، زمینۀ رشد و تعالی و ترقی برخی از علوم و فنون و صنایع و هنرها را فراهم کرد و در این دوره عالمان و هنرمندان بزرگی به ظهور رسیدند که برخی از اینان صدرنشینان دانش و فن خویش به شمار می‌روند.

شیخ بهائی از مفاخر تراز اول جهان اسلام است و شایذ بتوان او را درخشان‌ترین شخصیت علمی جهان اسلام در سده‌های دهم و یازدهم هجری خواند. وی در علوم مختلفی مهارت داشت و مردی ذو فنون بود. حتی در دانش‌هایی بصیرت و مهارت داشت که پیش از وی کمتر دانشمندی در جهان اسلام بر آنها دست یافته بود.افزون بر علوم مرسوم، در زهد و عرفان و معنویات نیز مردی راسخ قدم بود و در این زمینه‌ها هم او را پیشوا و پیشرو خوانده‌اند.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

پیش از آغاز؛ زمینه و زمانه؛ دورنما؛ از بعلبک تا اصفهان؛ تخته پوست طلبگی؛ شیخ و شاه، ریاست و سیاحت؛ آزادمرد شیرین‌کار؛ معاصرت‌ها و معاشرت‌ها؛ سفر بی‌بازگشت؛ بازماندگان؛ مسلک شیخ بهاءالدین؛ شیخ و تصوف؛ حکمت ایمانیان؛ میراث مکتوب؛ شعر شیخ؛ یاد آن شیرین‌ قلندر و کتابنامه.

... بیشتر
نویسنده:
جویا جهانبخش
ناشر:
همشهری
کلید واژه:
شیخ بهائی,زندگینامه
عنوان :
بازآفرینی واقعیت
خلاصه مطلب :

این کتاب چهره‌نمای گروهی از بهترین نویسندگان ایرانی و در حقیقت تماشایی تاریخی از پنجاه و اندی سال داستان‌نویسی جدید ایران است. نموداری است از تحولات اسلوب و اندیشه در آثار قصه‌نویسان برجستۀ فارسی. 27 قصه با شکل جدیدی که خود حاصل تغییر اشکال سنتی قصه‌نویسی فارسی است و در پرتو آشنایی با پیشرفته‌ترین اشکال قصۀ کوتاه مغرب‌زمین، در قرن بیستم پدید آمده است.

همچنان که از نام کتاب برمی‌آید، یک معیار گزینش، واقعیت بوده است؛ اما مروری بر قصه‌های این مجموعه نشان می‌دهد ما در بند رئالیسم محدودکنندۀ قرن نوزدهمی نمانده‌ایم، بلکه نظر به رئالیسمی است بی‌مرز و با کیفیت نامحدود که رؤیا و تخیل را نیز با عنوان بخشی از واقعیت زندگی آدمی و بازتابی از حیات بیداری و منطق او و مکمل منش او می‌نگرد.

داستان‌هایی که در این مجموعه گردآوری شده بدین قرار است:

زنی که مردش را گم کرد: صادق هدایت؛ گیله مرد: صادق چوبک؛ یک روز: م. ا. به‌آذین (محمود اعتمادزاده)؛ مار افسای: عبدالرحیم احمدی؛ صورت‌خانه: سیمین دانشور؛ جشن فرخنده: جلال آل احمد؛ مدومه: ابراهیم گلستان؛ سراسر حادثه: بهرام صادقی؛ شب بارانی: تقی مدرسی؛ خاکسترنشین‌ها: غلامحسین ساعدی؛ برف‌ها، سگ‌ها، کلاغ‌ها: جمال میرصادقی؛ پوکر روباز: غ. داوود (منوچهر صفا)؛ جشن عروسی: اسلام کاظمیه؛ ماشین مبارزه با بیسوادی: فریدون تنکابنی؛ نام، شهرت، شمارۀ شناسنامه ....: مهشید امیرشاهی؛ باد، باد مهرگان ...: نادر ابراهیمی؛ مردی با کراوات سرخ: هوشنگ گلشیری؛ در شهر کوچک ما: احمد محمود؛ روز بد ـ عاشورا در پائیز: ناصر تقوایی؛ هجرت سلیمان: محمد دولت‌آبادی؛ گرگ: امین فقیری؛ نوعی حالت چهارم: جواد مجابی؛ کار: احمد مسعودی؛ آنچه فردا بینی و پس‌فردا بینی و پسان فردا: رضا دانشور؛ عقد: اسماعیل فصیح؛ بر مزاری بیدار: امیرحسین روحی. 

... بیشتر
نویسنده:
محمدعلی سپانلو (انتخاب و حاشیه‌نویسی)
ناشر:
نگاه
کلید واژه:
داستان‌های ایرانی,مجموعه‌ها,نویسندگان ایرانی
عنوان :
در جست‌وجوی واقعیت
خلاصه مطلب :

در جست‌وجوی واقعیت تبلور و توسعۀ زمینه‌هایی است که در کار گذشتگان وجود داشته و به جز مسائل زیبایی‌شناختی می‌توان مفهموم آرمانی و اخلاقی یک دوران را در آن جستجو کرد. در این کتاب با داستان‌نویسانی روبرو هستیم که اثرشان ملاک انتخاب بوده است. از نگاه محمدعلی سپانلو اینها نمایندگان جریان داستان‌نویسی جدید فارسی هستند.

در جست‌وجوی واقعیت جلد دوم باز آفرینی واقعیت است. در جست‌وجوی واقعیت در ژرفنای وقوعش تحریک و تشویق نویسندگان را نهفته است به خلق فضا و تاریخ، به ساختمان مکان و زمان، بی‌چشمداشت به تخیل خواننده یا به معلومات قبلی او.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

پیش‌گفتار: در تدارک واقعیتی شخصی؛ بهار آبی کاتماندو: شهرنوش پارسی‌پور؛ بزرگ بانوی روح من: گلی ترقی؛ دادرسی: غزاله علیزاده؛ رادیون: بهرام حیدری؛ شاخۀ بنفشه برای عدید: نسیم خاکسار؛ کاکا: محمود طیاری؛ ناگهان عبدالحسین‌خان: محمد کلباسی؛ گردش‌های عصر: رضا فرخ فال؛ آخرین پادشاه: اصغر الهی؛ میر: جعفر مدرس صادقی؛ دیگر کسی صدایم نزد: امیرحسین چهل‌تن؛ انیسه و انسولین: ناصر زراعتی؛ بازنشسته: محمد محمدعلی؛ ساز چپ: لیلی ریاحی؛ سنگ سیاه: محمدرضا صفدری؛ در پشت آن مه: اصغر عبداللهی؛ آقا مهدی زیگزالدوز: اکبر سردوزآمی؛ زخم: قاضی ربیحاوی؛ پاگرد سوم: یارعلی پورمقدم؛ یک گل سرخ: عباس معروفی؛ سفید مثل کف دریا: صمد طاهری؛ قهوۀ قجر: رضا جولایی؛ غریبه و اقاقیا: علی اصغر شیرزادی؛ دشمنان جامعۀ سالم: ابراهیم نبوی؛ طاووس‌های زرد: منیرو روانی‌پور؛ زنده در قاب: علی مؤذنی؛ از میان شیشه، از میان مه: علی خدایی؛ اگر فاخته را نکشته باشی: شهریار مندنی‌پور؛ طعمه: محمد کشاورز؛ گمشده: ابوتراب خسروی.

... بیشتر
نویسنده:
محمدعلی سپانلو (انتخاب و حاشیه‌نویسی)
ناشر:
افق
کلید واژه:
داستان‌های ایرانی,مجموعه‌ها,نویسندگان ایرانی
عنوان :
علی اصغر فقیهی: معلم، مورخ و قم‌پژوه
خلاصه مطلب :

دانشمندان فرزانۀ ما، استواران جاويد، بلند‌همتان نستوه و تلاشگران خستگى‌ناپذيرى بودند كه در راه علم و دانش برای نیل به قلۀ روشنایی و دانایی، حرکت کردند. چه بر كرسى تدريس و چه در مسند تأليف و تحقيق، جز به علم و گسترش حقيقت نيانديشيده‏اند و زهد و پارسايى را از زندگى به دور نكرده‏اند.

آنها که درّ ارجمند فضیلت را به فضیحت دنیاطلبی و آزمندی نیالودند و همه وجود خود را در پای دانش ریختند تا سرسویی از آن در وجودشان تابیدن بگیرد.

تجليل از اين وارستگان، ارج‌نهادن به علم و دانش، آزادگى و مناعت طبع و پشتكار و امانت‌دارى است. از اينان تقدير مى‏شود، اگر چه نه در خور آنها؛ ولى تلاشى است براى احياى سنت اسلامىِ بزرگداشت مردانى شايسته و فرهيخته و گامى است براى دميدن روح تحقيق و پژوهش و ايجاد پيوند با مفاخر گذشته اين مرزوبوم. اگر چه تنها باليدن به آنها گرهى نمى‏گشايد؛ ولى دست‌كم آرزو و امكان پيشتاز علم و دانش‌شدن را دوباره در ما زنده مى‏سازد.

طرح گذشته علمى اين سرزمين و شناخت مردان علم و دانش در قرن‌هايى كه از پى هم رفته‏اند و ره‌آورد افتخارآميزى كه از آن سال‏ها برجاى مانده است، ما را كمك خواهد كرد تا رمز و راز بالندگى و موفقيت آن را دريابيم و از گذشته چراغى براى راه آينده برفروزيم.

تاریخ، فرهنگ و جغرافیای هر منطقه را معمولاً کسانی از همان شهرها کاویده‌اند و برای علاقه‌مندان و پژوهش‌گران ارائه نموده‌اند. از برجسته‌ترین کسانی که در عرصۀ تاریخ و فرهنگ قم حرفی برای گفتن و اندوخته‌ای در خور نوشتن داشت و آثار ارزشمندی پدید آورد، استاد علی‌اصغر فقیهی است. محقق فقید از زمرۀ آنها است که برگی بر کتاب سترگ تحقیق افزود و ثمرۀ زندگی طولانی و بابرکتش سطری از دفتر علم و دانایی بود.

علی اصغر فقیهی در روز 1296 شمسی در یکی از محله‌های قدیمی شهر قم و در خانواده‌ای روحانی متولد شد.

وی الفبا را با سبک مکتب‌خانه‌ای همراه با پاره‌ای از مسائل دینی در خور فهم آن سن و سال مثل اذان، اقامه و نماز آموخت. او سپس قرآن را که به طور معمول از آخرین سوره‌های جزء سی تدریس می‌شد، فراگرفت. وی بعد از آن بقیۀ قرآن و برخی متون فارسی از قبیل گلستان سعدی را آموخت. ایشان در ده‌سالگی به مدرسۀ جهانگیرخان رفت و نصاب الصبیان و جامع المقدمات را نزد پدرش به طور کامل خواند. وی پس از اتمام دورۀ سطح برای مدتی نیز از درس خراج فقه آیت‌الله سیدمحمدتقی خوانساری بهره برد.

پس از تأسیس دانشکدۀ معقول و منقول در دانشگاه تهران و جو عمومی حاکم بر حوزه و دیدگاه روحانیت نسبت به دانشگاه‌‌ها، ایشان که نوزده سال داشت، تصمیم گرفت از تحصیلات دانشگاهی نیز بهره‌مند شود. ایشان در سال 1379 شمسی تحصیلات دانشگاهی خود را به پایان رسانید و در آبان همان سال به عنوان دبیر به قم بازگشت.

ایشان بیش از سی سال در مدارس قم به تدریس پرداخت و در سال 1350 شمسی تقاضای بازنشستگی نمودو پس از آن به تهران مهاجرت کرد و تا سال 1358 در دبیرستان‌های علوی و نیکان مضغول به تدریس بود و بعد از آن نیز به قم بازگشت.

عاقبت این مرد شریف در روز یکشنبه دوم آذرماه 1382 به مأمن غفران حق‌تعالی سفر نمود و کرسی حقیقی علم و دانش را در قم تا ابد خالی گذاشت.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

درآمد؛

بخش اول: زیست‌نامه: مقدمه، کارنامۀ فرزانه‌ای از زمانه، دانشور فروتن، خانواده، تحصیلات، در دانشگاه، ویژگی‌ها، فرزانه‌ای از کویر، تقدیم به استاد علی اصغر فقیهی که نامش می‌درخشد، شبی بر مزار زنده‌یاد استاد علی اصغر فقیهی، در سوگ استاد.

بخش دوم: کتاب‌شناسی: تألیفات استاد فقیهی و آثار دربارۀ وی؛ الف) کتاب‌ها، ب) مقالات، ج) آثار ناتمام یا چاپ نشده، د) آثار در باره.

بخش سوم: گفتگوها: با استاد علی اصغر فقیهی پژوهشگر تاریخ و مذهب، گفتگو با استاد علی اصغر فقیهی، با علی اصغر فقیهی مترجم نهج البلاغه، استاد علی اصغر فقیهی یک معلم تاریخ و مدرس جغرافیا، پیش‌درآمد، استاد علی اصغر فقیهی و تاریخ آل بویه؛ مصاحبه با استاد علی اصغر فقیهی.

... بیشتر
نویسنده:
مهدی سلیمانی آشتیانی
ناشر:
نورمطاف
کلید واژه:
علی اصغر فقیهی,زندگینامه,کتاب‌شناسی,گفتگوها
عنوان :
فرخار در قلمرو شعر (مجلۀ خانۀ ادبیات افغانستان)
خلاصه مطلب :

این مجله در هشت باب به رشتۀ تحریر درآمده است. باب اول مقالات است که دربردارندۀ این مقالات است: نگاهی به شعر مقاومت افغانستان: کاظم کهدویی؛ تأملی نمادشناختی در نام‌های جغرافیایی مربوط به منطقه بلخ در شاهنامه: محمدامین زواری؛ نگاهی به صلح و انسان‌دوستی در شعر سعدی: ری‌را عباسی و شعر جوان افغانستان، موقعیت‌ها ....: محمدکاظم کاظمی.

باب دوم هفت‌خوان است که ویژۀ پنجمین جشنوارۀ ادبی قند پارسی است و در این فصل اشعاری از سید نادر پژوهش، امان الله میرزایی، مرجان اصغری، سید علیرضا جعفری، صادق عصیان، حکیم علی‌پور، فاطمه روشن، زهرا حسین زاده، زهرا زهدی و .... آمده است.

باب سوم شعر افغانستان است که اشعاری از انجیلا پگاهی، سیدفریدون ابراهیمی، سیدعاصف حسینی، روح الله روحانی، عزیزالله نهفته، سیدالیاس علوی، محمد واعظی، شکریه عرفانی، نادیه فضل، معصومه موسوی و ..... آمده است.

باب چهارم معرفی است که به معرفی شاعر جوان افغانی، یعنی محمد جعفری می‌پردازد.

باب پنجم شعر ایران است که در آن شعرهایی از منوچهر آتشی، محمود اکرامی فر، خسرو احتشامی، مهدی جهاندار، مهدی عابدی، محمدمهدی سیار، سیدمهدی موسوی، حامد ابراهیم پور، داوود خان احمدی، بیژن ارژن و .... آمده است. 

باب ششم شعر تاجیکستان است که در آن اشعاری از فرزانه خواجه‌نیا، محمدعلی عجمی، رحمت نذری و نظام قاسم آمده است.

باب هفتم نقد است که این نقدها در آن آمده است: دلشوره‌یی بر لب‌های شاعر: علی محمد مؤدب؛ هر طور می‌فهمی و می‌خواهی: حفیظ الله شریعتی؛ نوسان میان کهن‌گرایی و ...: معصومه صابری؛ گیسوان فروهشتۀ شب ....: کاوه رمضانی؛ سمت نهم: سعید سلطانی صارمی.

باب پایانی گزارش است که این موارد را دربرمی‌گیرد: باران بود و ترانه ....؛ جشنوارۀ قند پارسی و زبان پارسی ما را از بلایا دور نگه داشته است.

... بیشتر
نویسنده:
محمدصادق دهقان (سردبیر)
ناشر:
تاک
کلید واژه:
شعر افغانستان,شعر ایران,شعر تاجیکستان,مجموعۀ مقالات
عنوان :
حکایات تمثیلی
خلاصه مطلب :

ایوان آندریویچ کریلوف، نویسنده و افسانه‌پرداز روس در سال 1769 در مسکو به دنیا آمد و در سال 1844 درگذشت. برخی وی را برترین افسانه‌پرداز روس می‌دانند؛ نویسنده‌ای که در آثارش، اغلب ناکارآمدی بوروکراسی حاکم بر جامعه را که مانع رشد اجتماعی بود نقد می‌کرد.

در این کتاب برخی از حکایات به لحاظ مضمون نیک به دل می‌نشیند؛ دلیل این امر آن است که این قبیل حکایات به تفسیر یا برداشت‌های گوناگون خواننده نیاز دارد. یکی از جنبه‌های زیبای متن شعر یا نثر داستانی به تفسیرپذیری آن مربوط است و در اینجاست که تصویر از قاب جدا شده، ذهن خواننده در پهنۀ زمان و مکان به جولان می‌آید، چیزهایی را می‌بیند یا می‌شنود یا حس‌ می‌کند که تا کنون از آنها غافل بوده است.

حکایات کریلوف حکایاتی هستند که ورد زبان مردم هم‌عصر وی بوده‌اند. این حکایات از آرزوها، شکست‌ها، فداکاری‌ها، کینه‌ها و به طور کلی خصایل انسان‌ها نشان دارد. کمتر کسی را می‌توان تصور کرد که به هنگام خواندن این حکایات به قرینه‌های آنها در زندگی خود و دیگران نیندیشد. همین وجوه مشترک طبایع انسان‌هاست که در حکایات کریلوف تبلور یافته و خواننده خود را در کنار نویسنده می‌بیند.

کم نیستند ادب‌شناسانی که خلق «فابل» را عین خلق شعر می‌بینند و «فابل» را اولین نمونۀ کلام منظوم می‌دانند. یکی از تعریف‌های جامع «فابل» می‌تواند این باشد: «فابل» حول و حوش مضمونی ساخته شده که به روایت شکل تمثیلی می‌دهد و از آن یک نتیجۀ کلی می‌گیرد که همان نتیجۀ اخلاقی است.

«لسینگ» می‌گوید: پیشینیان «فابل» را جزء مقولۀ فلسفه می‌دانستند نه مقولۀ شعر. آنانی که علم معانی و بیان را درس می‌دادند و می‌دهند «فابل» را در حوزۀ فلسفه قرار داده‌اند. ارسطو «فابل» را در کتاب فن بیان قرار داده و نه فن شعر.

«فابل» یا منثور است یا منظوم. «ازوپ»، «لسینگ»، «تالستوی» «فابل»های منثور نوشته‌اند و «لافونتن» و «کریلوف» «فابل» منظوم. اولین عنصر ساختارب «فابل»، تمثیل است و دومین عنصر آن شخصیت‌های «فابل».

در «فابل» شخصیت‌ها یا حیوان هستند یا اشیاء؛ کمتر انسان در «فابل» جزء شخصیت‌های حکایت است؛ چرا حیوان؟ چون همین که نام حیوانی شنیده می‌شود، به سرعت صفاتی مثل شهامت، بزدلی، حیله‌گری، ذکاوت، طمع‌کاری و .... که هر حیوانی مظهر آن است، به ذهن می‌آید. از طرفی حیوانات روی خوانندۀ «فابل» تأثیر عاطفی ندارند؛ مثلاً خواننده نسبت به برۀ گوسفند در برابر گرگ در حکایت احساس دلسوزی می‌کند؛ اما این دلسوزی آنقدر کم است که هیچ صدمه‌ای به فهم و برداشت خواننده از یک قاعدۀ اخلاقی نمی‌زند.

این کتاب از نه باب تشکیل شده که هر باب آن به کتاب تعبیر شده است.

در کتاب اول حکایاتی مثل کلاغ و ماکیان، کلاغ و روباه، درخت بلوط و نهال نی، گروه موسیقی دهکده، دو کبوتر، مردی با سه همسر و ..... آمده است.

در کتاب دوم حکایت‌هایی مثل قورباغه‌ها در طلب پادشاه، شیر و یوزپلنگ، دوستی سگ‌ها، گرگ در لانه و ... آمده است.

در کتاب سوم حکایاتی مثل میمون، توبره، گربه و آشپز، باغبان و عقل کل، غازها و .... آمده است.

در کتاب چهارم حکایاتی مثل برگ‌ها و ریشه‌ها، سار، کت سامی، آقای مهندس، گل‌ها و .... آمده است.

 در کتاب پنجم حکایت‌هایی مثل موش خانگی و موش صحرایی، میمون و آینه، شوالیه، دهقان و تبرش و ... آمده است.

در کتاب ششم حکایت‌هایی مثل گرگ و چوپان، شکارچی، چوپان و دریا، خرس در دام و ... آمده است.

در کتاب هفتم حکایت‌هایی مثل آسیابان، مرد دهقان و مار، مگس و زنبور، مار و بره و ... آمده است.

در کتاب هشتم حکایت‌هایی مثل شیرپیر، هارت و پورت، تاجر، گرگ و گربه، سه همشهری و ... آمده است.

در کتاب نهم حکایت‌هایی مثل چوپان سَندی، موش‌ها، دو پسر، شیر و موش و ... آمده است.

... بیشتر
نویسنده:
ایوان اندرئیویچ کریلوف
ناشر:
نیلوفر
کلید واژه:
افسانه‌های روسی,تمثیل,حکایات
عنوان :
گلهای موسمی: مجموعۀ غزل
خلاصه مطلب :

غزل یکی از زیباترین و مهم‌ترین انواع شعر پارسی است که دوران‌های مختلفی را پشت سر گذاشته و در هر عصر، حال و هوای خود را به گونه‌ای خاص نشان داده است.

چنانکه از مطالعۀ آثار سخن‌سرایان پیشین بر می‌آید، در زبان فارسی غزل از قصیدل انشعاب پذیرفته و کمابیش صورت مستقلی پیدا کرده است؛ زیرا قصیده‌سرایی بنا بر مرسوم شاعران دورۀ غزنوی و پیش از آن با تغزل آغاز می‌شده که نمایندۀ ذوق و شوق عشق‌بازی و حالات جوانی و ذکر اوصاف معشوق بوده و بعد به تخلص و ستایش ممدوح می‌انجامیده است؛ به طوری که اگر این قسمت را از قصیده جدا می‌کرده‌اند، غزل تحقق می‌یافته است.

غزل در اصل روایتگر حالات عاشقانه و راز و نیازهای عاشق و معشوق است که تجلیات عاطفی و سوز و گدازها و شکایت‌های ناشی از وصال و فراق و وصف زیبایی‌های معشوق را دربرمی‌گیرد؛ ولی در امتداد زمان به تدریج صبغه‌های دیگری هم پیدا کرده و دربرگیرندۀ مطلب‌ها و موضوع‌هایی از عرفان، اخلاق، زهد، مذهب، سیاست، نقد اجتماعی و مسائل دیگر نیز شده است. هرچند خروج غزل از چارچوب اصلی موضوع خود، شاید ناروا به نظر آید، اشعار باقی‌مانده از شاعرانی که غزل را از جنبۀ عاشقانۀ صرف بیرون برده و برای بیان معانی خاص به راه‌های دیگر کشانده‌اند، نشان می‌دهد چیزی از دلنشینی و تأثیرگذاری این قالب نکاسته و تنوعی دلپذیر و سودمند به آن بخشیده‌اند.

از آن رو که غزل زبان دل است و توجه دل به گوشه‌های مختلف زندگی بی‌ارتباط با اساس هستی نیست، شنیدن مطلب‌ها و مضمون‌های گوناگون دربارۀ مسائل مختلف با چنینی زبانی، حالت و تأثیری دارد که در جای خود نغز و خوشایند است.

از گونه‌های مختلف غزل به غیر از عاشقانه‌ها، می‌توان به غزل عرفانی، غزل عاشقانه با چاشنی عرفان یا اخلاق، غزل اخلاقی، غزل دینی و مذهبی، غزل توصیفی، غزل ستایشی، غزل انتقادی، غزل سیاسی، غزل میهنی، غزل انقلابی، غزل حسب حالی و غزل خمری یا خمریه نام برد.

این مجموعه گلچینی از غزل‌های ادیب برومند است که به زیور طبع آراسته می‌شود. ناگفته نماند که بیشتر آثار شهری این شاعر معاصر، به شکل قصیده است که به موضوع‌های انتقادی، میهنی، سیاسی، توصیفی، اجتماعی و انتقادی اختصاص دارد و بیشتر ایشان قصیده‌سرا شناخته می‌شود؛ ولی ایشان از دیرباز با غزل هم انس و الفت و گرایشی عمیق داشته است و بسیاری از غزلیات ایشان در جراید و مجلات مختلف به چاپ رسیده است. 

... بیشتر
نویسنده:
عبدالعلی ادیب‌برومند
ناشر:
عرفان
کلید واژه:
شعر فارسی,غزل,ادیب‌برومند
عنوان :
مقالات تقی‌زاده (مشروطیت) ـ جلد اول
خلاصه مطلب :

انتشارات توس با گرامی‌داشت یاد استاد ایرج افشار که مجموعۀ مقالات سیدحسن تقی‌زاده را با امانت و دقت قابل ستایش نگهداری و منتشر کرد، افتخار دارد که اکنون آن مقالات را به صورت موضوعی در ویرایش بایسته تقدیم دوستداران تاریخ و فرهنگ ایران نماید.

دربارۀ انقلاب و مشروطیت، خاستگاه و مطالبات و تأثیر آن بر حیات سیاسی و اجتماعی فرهنگ ایران نگارش‌ها و تحقیقات بسیاری صورت گرفته است. در بیرون از دایرۀ محققان و پژوهشگران دربارۀ مشروطیت شاید عدد کسانی که بدانند شادروان سیدحسن تقی‌زاده در جریان انقلاب مظروطه و پس از آن جایگاه و نقشی داشته است، از شمار انگشتان دو دست بیشتر نباشد.

مجلد اول مقالات دربردارندۀ بیست رساله و مقاله و خطابه و یادکرد از سیدحسن تقی‌زاده دربارۀ انقلاب و مشروطیت و مبانی و مسائل آن است که بیشتر حاصل چشم‌دید و تجربه‌های شخص ایشان در آن دوران و پیش و پس از آن است و از اسناد درجۀ اول مکتوب دربارۀ انقلاب مشروطیت به شمار می‌آید که به ویژه برای دانشجویان و پژوهندگان تاریخ مشروطیت بسیار سودمند است.

جلد اول به دو مناسبت به مقالات و نوشته‌هایی اختصاص یافته که مربوط به مشروطیت است: یکی آنکه حیات سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی سیدحسن تقی‌زاده با قدم‌گذاشتن به دایرۀ مشروطه‌طلبی آغاز شد و دیگر آنکه سال 1385 به تقویم شمسی یادنمای یکصدمین سال اعطای مشروطیت به مردم ایران است.

تردید نباید داشت که اطلاعات تقی‌زاده دربارۀ وقایع مشروطیت و البته جریان‌های پیش از آن گسترده بود و شاید مورد انتظار بود که خود کتابی مستقل و گویا می‌نوشت؛ ولی آن کار را نکرد. اگرچه مواد آن را از همان روزگاران حدوث وقایع جمع کرده بود (مانند شب‌نامه‌ها، اعلامیه‌ها، نامه‌های اشخاص). بعدها شب‌نامه‌ها و اعلامیه‌ها را به کتابخانۀ مجلس شورای ملی بخشید. جز آنها مقدار زیادی از نامه‌ها و اسناد آن دوره به لطف همسر آن مرحوم به دست ایرج افشار رسید که در کتاب‌های اوراق تازه‌یاب مشروطیت (1358)، نامه‌های ادوراد براون به تقی‌زاده (1354) با همکاری دکتر عباس زریاب خویی، نامه‌های تهران (1379) و نامه‌های مشروطیت و مهاجرت (1386) به چاپ رسیده است.

جز آنها تقی‌زاده در خاطرات خود که به زندگی طوفانی نام گرفت، اطلاعات خوبی را به طور خلاصه دربارۀ آن مرحلۀ تابناک از تاریخ ایران که خود دخیل بود، نوشته است. به این نکته هم باید اشاره داشت که وی دربارۀ وقایع ورود روس‌ها به تبریز و کشتار روز اول محرم سال 1330 قمری نامه‌های مفصل و متعددی به ادوارد براون نوشت که دکتر حسن جوادی آنها را از روی تألیف ادوارد براون به فارسی ترجمه کرده و به نام «نامه‌هایی از تبریز» منتشر شده است.

سیدحسن تقی‌زاده در دیباچۀ این مجلد می‌گوید: من در صحبتی که در واقع بر سبیل حکایت، یعنی خاطرات متفرقه عهد اوایل مشروطیت کردم، قصد تدوین منظم و مرتب تاریخی نداشته‌ام که چیزی از من فوت نشود؛ لیکن از فحوای بعضی اظهار مستمعین یا خوانندگان جراید استنباط کردم که انتظار تاریخ جامع و کامل داشته‌اند که من از ابتدا عذر آن را خواسته و گفته بودم که فقط مشاهدات عینی خود را که در نوشته‌های سابقین ذکر نشده بیان خواهم کرد و بس.

این کتاب در چهار بخش به رشتۀ تحریر درآمده است:

بخش اول یادداشت‌ها است که در دو فصل آمده است: تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران که در سه خطابه و یک دیباچه تحریر شده است و تاریخ انقلاب ایران.

بخش دوم مقاله‌ها است که دربردارندۀ این مقالات است:

نخستین مجلس شورا، صفحه‌ای از تاریخ مشروطیت (نامه)، تهیۀ مقدمات مشروطیت در آذربایجان، لفظ مشروطه و یادی از اوائل مشروطیت، حکومت استبداد و دولت مشروطه.

بخش سوم، سخنرانی‌ها و یادداشت‌ها است که این موارد را شامل می‌شود:

عوامل اساسی مشروطیت ایران، چگ.نه مملکت ایران مشروطه شد، مشروطیت ایران، دربارۀ قتل اتابک، یادی از مشروطیت، جشن مشروطیت (14 مرداد 1330)، به یاد مشروطیت (14 مرداد 1334)، نطق 14 مرداد 1334 (در رادیو)، مشروطیت (14 مرداد 1335) و نوشتۀ 14 مرداد 1336 (روزنامۀ اطلاعات).

بخش چهارم دربارۀ کتاب‌ها است و این دو مورد را دربرمی‌گیرد:

قیام آذربایجان و انقلاب مشروطیت ایران (تألیف کریم طاهرزادۀ بهزاد) و مشروطیت و سیدعبدالله بهبهانی (زندانی بزهرود ـ تألیف اسماعیل مرتضوی برازجانی).

قسمت آخر این کتاب پیوست‌ها است که این موارد را شامل می‌شود:

مختصر تاریخ مجلس ملی ایران (چاپ عکسی از روی چاپ برلین)، ارسال مواد منفجره و قتل شجاع نظام، دربارۀ دورۀ اول.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,مشروطیت,مجموعۀ مقالات
عنوان :
مقالات تقی‌زاده (مانی‌شناسی) ـ جلد دوم
خلاصه مطلب :

مجموعه یادداشت‌های بازمانده از سیدحسن تقی‌زاده دربارۀ مانی نشان می‌دهد که نه تنها تحقیقات و مطالعات اروپایی‌ها را که مجموع آنها (38 کتاب و مقاله) می‌شود، با دقت مطالعه و بررسی به زبان فارسی برگردانیده است، بلکه منابع فارسی را بررسی و نقد و یادداشت کرده است. پیش از این حاصل مطالعات و تحقیقات زیر عنوان "مانی و دین او" بدون یادداشت، استنباط‌ها و ملاحظات دیگر انتشار یافته بود که در زبان فارسی در روزگار خود از منابع مهم مانی‌شناسی به شمار می‌آید.

"مانی و دین او" یکی از نوشته‌های محققانه و نوآور تقی‌زاده در زبان فارسی است. اساس این رساله متن گفتارهایی است که خطابه‌وار در انجمن ایران‌شناسی در تهران ایراد شد و همین انجمن رسالۀ مذکور را به چاپ رسانید.

تقی‌زاده به موضوع دیانت مانی و به ویژه گاه‌شماری دوران او از زمانی که در انگلستان اقامت گرفته بود، علاقمندی پیدا کرده بود. مقداری از همین اوراق یادگار ایامی است که چون نزد رضاشاه پهلوی مغضوب شده بود، ناچار در اروپا سکونت گرفته بود و قسمتی از این بازمانده‌ها نوشتۀ آن هنگام است. از جمله مقالۀ او در موضوع "روزه‌های مانویان" است که تعلیقه‌ای بر مقالۀ هنینگ بود و در مجلۀ انجمن پادشاهی آسیایی طبع شده است، حکایت از حاصل آن اوقات است. دیگر مقاله، "سال‌های حیات مانی" است که در مجلۀ آیژیا ماژور به چاپ رسیده است.

ترتیبی که در این کتاب دربارۀ یادداشت‌های تقی‌زاده دربارۀ مانی داده شده است، بدین ترتیب است:

بخش اول: برگزیده‌های ترجمه شده از 38 کتاب و مقاله است که خاورشناسان دربارۀ مانی نوشته‌اند؛ چون این مآخذ هنوز در زبان فارسی به ترجمه در نیامده است. طبعاً همین فشرده‌هایی که به قلم تقی‌زاده به دسترس ما رسیده بسیار مغتنم است و شاید اهمیت کار در این باشد که تقی‌زاده با وقوف عمیق خود در مآخذ غربی و عربی و توغّل واقعی در موضوع، اصطلاخات خاصی را ترجمه کرده است که می‌تواند برای متجسسان و مترجمان آینده سرمشق قرار گیرد.

بخش دوم: ترجمه‌هایی است از چند متن عربی مانند ابن الندیم، ابوریحان بیرونی، مسعودی، شهرستانی و دیگران و تکه‌ای فارسی از حافظ ابرو.

بخش سوم: دربردارندۀ یادداشت‌ها، استنباط‌ها و استنتاج‌هایی است که تقی‌زاده از مآخذ و مراجع انجام داده است؛ چون مقداری از این نوشته‌ها متفرق و گاهی بر پاره‌ورقی و گاه ورق‌ورق بوده است با این عناوین از هم جداسازی و تبویب موضوعی شده است: مواد زندگی مانی (استنباطات تقی‌زاده)، تواریخ مربوط به تولد و وفات مانی، محاسبات گاه‌شماری دربارۀ سنوات حوادث زندگی مانی، محاسبات کلی در گاه‌شماری، دربارۀ «بما» و «چقشاباط» و روزه، کتاب‌های مانی، اطلاعات متفرقه دربارۀ مانی و مانویت، اشارات به منابع و مآخذ (آنچه ذهن شخص او به خواندن آنها متوجه بوده است).

بخش چهارم: متن خطابه‌هایی است که با عنوان «مانی و دین او» زیر نظر خود تقی‌زاده چاپ شد. دلیل اینکه این خطابه در پایان آورده شد این است که آنها حاصل و برگرفته از مجموعۀ یادداشت‌هایی است که تقی‌زاده در سال‌های توقف اروپا و پس از آن به طور مداوم در تهران از نوشته‌ها و منشورات مربوط به مانی ـ حتی در دورۀ ریاست مجلس سنا ـ فراهم کرده است.

بخش پنجم: متن تحریر فارسی خطابه‌ای است که تقی‌زاده در دانشگاه کلمبیا به قصد ترجمه‌شدن به زبان انگلیسی دربارۀ مانی نوشته است.

بخش ششم: چاپ عکس ترجمۀ آلمانی اشعار مربوط به مانی.

بخش هفتم: متن کتابشناسی مربوط به مانی است که تقی‌زاده در کتاب «مانی و دین او» به چاپ رسانیده بود (به طور عکسی و بی‌تصرف).

رویّۀ تقی‌زاده بر این بوده که مطالب مندرج در یک صفحه را متصل به هم می‌نوشت و از بندبندکردن آنها به منظور چشم‌نوازی در صفحه خودداری داشت که در این کتاب بندها تقطیع شده است.

نام کتاب مانی‌شناسی گذاشته شده از این باب که میان این کتاب و مجموعۀ «مانی و دین او» تفاوت‌هایی است؛ اگرچه آنها را دربردارد؛ ولی به طور یقین از نظر کتابشناسی و برای تشخیص در فهرست‌نگاری این دو کتاب گونه‌گون هستند.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,مانی‌شناسی,مجموعۀ مقالات
عنوان :
مقالات تقی‌زاده (گاه‌شماری در ایران قدیم) ـ جلد سوم
خلاصه مطلب :

این کتاب در سال 1316 منتشر شد. چاپ حاضر افست نسخۀ شخصی تقی‌زاده از همان چاپ است که اصطلاحات و اضافات او را نیز در حاشیۀ صفحات دربردارد.

سیدحسن تقی‌زاده در دیباچۀ این کتاب می‌گوید: «در 17 سال قبل مطالعاتی در باب سال و ماه قدیم ایرانی برای مسوّد این اوراق پیش آمد و به این مناسبت یادداشت‌هایی راجع به این موضوع از کتب شرقی و غربی جمع شد. این یادداشت‌ها در گوشه‌ای افتاد و اشتغالات دیگر موجب متروک ماندن آنها در طاق نسیان گردید تا اینکه در این اواخر ضمن مرور به اوراق و مسودات سابق نظری به آنها انداخته و دریغم آمد که این ملتقطات را که نتیجۀ زحماتی ممتد و محصول اقتطاف از خزائن کتب ممالک مختلفه بود، دور انداخته و دفتر از آن گفته‌ها بشویم؛ بنابراین بر آن شدم که این یادداشت‌ها را به صورت فصولی به سلک تحریر آورده و به شکل رساله‌ای بپیوندم تا به معرض علاقمندان این موضوع گذاشته شود».

فهرست مطالب این کتاب به قرار ذیل است:

یادداشت از ایرج افشار

دیباچه

فصل اول: سال سیار و سال ثابت که در آن مقالاتی مثل نوروز قدیم و نوروز کنونی، سال ثابت، کبیسه و کیفیت اجرای آن، علت اجرای کبیسه، کیفیت عمل کبیسه، موقع اجرای آخرین کبیسه، بی‌ترتیبی امر کبیسه و .... آمده است.

فصل دوم: تکامل و تحولات تدریجی گاه‌شماری ایرانی که در آن مقالاتی مثل اختلاف گاه‌شماری نسبت به ازمنه، راجع به قسمت‌های سال، راجع به آغاز سال، راجع به حساب و طول سال و .... آمده است.

فصل سوم: تأثیر تمدن‌های مجاور در گاه‌شماری ایرانی گه در آن مطالب گاه‌شماری هندی، گاه‌شماری بابلی و گاه‌شماری مصری آمده است.

فصل چهارم: سنجش مقدمات و استخراج (نتیجه) که مطالبی مثل اشکال مختلفه و مدارج مختلف، سه دورۀ عمدۀ گاه‌شماری‌های متوالی، مراحل تکامل حساب زمان، سال اوستایی قدیم، سال پارسی قدیم، سال اوستایی جدید و ... آمده است.

فصل پنجم: اجمالی از گاه‌شماری ایرانی در دورۀ اسلامی که در آن مطالب سال خراجی، سنه مالیه عثمانی و تاریخ جلالی آمده است.

در خاتمه مطالبی مثل فهرستی از اعیاد و ایام مشهورۀ قدیمۀ ایرانی، ماه‌های ایرانی، ماه‌های سغدی، ماه‌های ارمنی، اسامی روزهای ایرانی، اسامی روزهای خوارزمی، اسامی بروج دوازده‌گانه به فارسی، اسامی سیارات به عربی اسامی منازل قمر به فارسی و .... آمده است.

تبصره که به علوم و نجوم و احکام نجوم در ایران قدیم می‌پردازد

تکمله که دربارۀ طبع و نگارش این کتاب است.

اصل لازم که در آن فهرست اسماء رجال و فهرست اسماء کتب آمده است. 

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,گاه‌شماری,مجموعۀ مقالات
عنوان :
مقالات تقی‌زاده (فردوسی و شاهنامۀ او) ـ جلد ششم
خلاصه مطلب :

این کتاب مجموعه‌ای است از دوازده مقالۀ دنباله‌دار که تقی‌زاده آنها را در میان سال‌های 1298 تا 1300 در مجلۀ کاوه منتشر کرد. این مقالات بار دیگر در سال 1349 به کوشش حبیب یغمایی و با مقدمۀ کوتاهی از تقی‌زاده در کتابی با همین عنوان یه چاپ رسید.

تقی‌زاده با بررسی و تحلیل همۀ منابعی که در آن زمان قابل شناسایی بوده است، برای نخستین بار سابقۀ شاهنامه‌سرایی در ایران را به دقت روشن کرده و شرح انتقادی زندگی فردوسی را به رشتۀ تحریر درآورده است. بدون شک کتاب فردوسی و شاهنامۀ او پس از حدود یک قرن که از تألیفش می‌گذرد، همچنان یکی از بنیادی‌ترین آثار دربارۀ حماسۀ ملی ایرن و فردوسی است و همۀ تحقیقات خوب بعدی به نوعی وام‌دار آن هستند.

در این کتاب سایر نوشته‌های تقی‌زاده دربارۀ فردوسی و شاهنامه به همراه تصحیحات و تعلیقات وی بر حاشیۀ این مقالاتش به پیوست آورده شده و خوانندگان با در دست‌داشتن همۀ نوشته‌های تقی‌زاده را در این موضوع پیش روی خواهند داشت.

در بخش مشاهیر شعرای ایران این کتاب، تقی‌زاده به بررسی تاریخ حیات فردوسی، ابوالمؤید بلخی، دقیقی و ابوشکور بلخی می‌پردازد.

در قسمت دیگری از این کتاب، تقی‌زاده منشأ اصلی و قدیم شاهنامه را در سه بخش جداگانه می‌آورد که به این موضوعات پرداخته است: تدوین قصص قدیمه و داستان ملی، تدوین داستان ملی در شکل کنونی و مآخذ کتبی آن، شاهنامه‌های پهلوی و عربی و فارسی، ترجمه‌های عربی و تهذیب‌ها، خدای‌نامه و سیر ملوک الفرس و شاهنامه، نظم قصص و داستان‌های ایران به عربی.

در بخش "منشأ شاهنامۀ فردوسی و پیشروان وی در این کار" به شاهنامه‌های منثور و منظوم فارسی قبل از فردوسی پرداخته می‌شود و در "شاهنامه‌های فارسی"، مقالات شاهنامۀ ابوعلی بلخی، شاهنامۀ مذکور در کتاب ثعالبی، شاهنامۀ ابومنصوری، نظم شاهنامه و تکملۀ راجع به مقالۀ "شاهنامه‌های فارسی" آمده است.

در تکملۀ مشاهیر شعرای ایران در این کتاب، تقی‌زاده در سه مقاله به این موضوعات می‌پردازد: فردوسی، زندگی و آثار او؛ فردوسی، نسخۀ کامل شاهنامه؛ تحقیقات راجع به تاریخ تألیف نسخه‌های شاهنامه و مدارج عمر فردوسی؛ تاریخ روز و ماه ختم تألیف؛ رفتن فردوسی به غزنه و تقدیم شاهنامه به سلطان؛ تقدیم شاهنامه به سلطان؛ فردوسی در غزنه؛ ناکامی فردوسی؛ خروج از غزنه و آوارگی و وفات؛ عودت به وطن و وفات؛ قبر شاعر؛ اوصاف شخصی شاعر؛ تألیفات فردوسی و اشعار متفرقۀ فردوسی.

در انتهای کتاب و پیوست‌های کتاب نیز این موارد آورده شده است:

تصحیحات و تعلیقات تقی‌زاده (تهیه و تنظیم ایرج افشار)، تدارک وجه برای قبر فردوسی، لوحۀ قبر فردوسی، فردوسی و شاهنامه، چند کلمه دربارۀ فردوسی، نامه به مجتبی مینوی دربارۀ هزارۀ فردوسی و فردوسی‌نامۀ مهر و نامه‌های محمد قزوینی دربارۀ مقالات راجع به فردوسی در کاوه.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار و پژمان فیروزبخش
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,فردوسی,شاهنامه,مجموعۀ مقالات
عنوان :
مقالات تقی‌زاده (زندگی طوفانی) ـ جلد هفتم
خلاصه مطلب :

این کتاب خاطرات سیاسی و سرگذشت خودنوشت سیدحسن تقی‌زاده است که او در روزگار پیری نویسانده و نوشته است.

تقی‌زاده خود دربارۀ موضوع کتاب می‌نویسد: آنچه را که می‌نویسم، بر دوقسم باید تقسیم کنم: یکی همان داستان اوایل زندگی و خانواده و سرگذشت شخصی در بدایت عمر تا موقع ورود در ساحت اجتماعی و دیگری شرح حال دوران فعالیت خارج از شخصی، یعنی وقایع مملکتی و ملی و سیاسی و اجتماعی یا ادبی که در آنها بالذات سهمی داشته و شرکت کرده و شاهد و ناظر بوده‌ام.

سیدحسن تقی‌زاده در چند مرحله از زندگی خویش، مصدر وقایع و متصدی مناصب مهمی قرار گرفت و حوادثی بر او گذشت ـ مهم‌ترین آنها: طلبگی، وکالت آذربایجان در دورۀ اول و ایراد نطق‌های انقلابی، پناهنده‌شدن به سفارت انگلیس و تبعید به اروپا، اقدامات سیاسی ضد محمدعلی شاه، وکیل آذربایجان و تهران در دورۀ دوم، صدور حکم فساد سیاسی علیه او از طرف علما و اجبار به خروج از ایران، همکاری با آلمان‌ها برای مبارزه با روس و انگلیس و تشکیل کمیتۀ ملیّون ایرانی و نشر مجلۀ کاوه، وکیل مجلس پنجم و ششم و مخالفت با انقراض سلسلۀ قاجار و واگذاری حکومت موقت به رضاخان پهلوی، وزیرمختار در انگلستان، وزارت طرق، وزارت مالیه و امضای قرارداد تمدید امتیاز نفت، وزیر مختار در فرانسه، تدریس در دانشگاه لندن، مغضوب‌شدن نزد رضاشاه و انصراف از بازگشت به ایران، سناتور و رئیس مجلس سنا، استادی دانشگاه تهران و .... ـ که طبعاً آگاه‌شدن از آنها برای مورخان تاریخ معاصر ضرورت دارد. به همین ملاحظه است که خاطرات و اسناد بازمانده از او را باید به چاپ رسانید تا منتقد و معتقد او ـ دو گروه کاملاً متفاوت ـ بتوانند در تحقیقات خود از این سرگذشت خودگفته بهره‌ور شوند.

این خاطرات که در این کتاب می‌آید، چه آنکه مطابق پسند موافقان تقی‌زاده باشد و چه آنکه نشر آن بی‌فایده و حتی مضر دانسته شود، در هر حال سندی است که می‌تواند برای سنجش و مطابقه میان مدارک و مآخذ و سخنان دیگری که مربوط به زندگانی و افکار و اعمال تقی‌زاده نشر شده است، مفید واقع شود و محقق ژرف‌نگر و مورخ بی‌غرض را به کار آید و صحیح را از سقیم جدا کند و درستی از نادرستی بازشناخته گردد.

این خاطرات منجصر در جریان‌های عمده و قسمتی از وقایع و حوادث زندگی تقی‌زاده است؛ از همین روی از بیان و شرح جزئیات مسائل عاری است و طبعاً این مجموعه، کل خاطرات تقی‌زاده نیست. او می‌توانست بیش از این و گاه روشن‌تر از این دانسته‌ها و یادمانده‌های خود را گفته باشد؛ کما اینکه در این خاطرات اشاره‌ای به طرز انتخابات دورۀ اول سنا و مبارزۀ شدید مصدق در آن قضیه مطلبی ندارد.

فهرست مندرجات این کتاب بدین قرار است:

یادداشت از ایرج افشار؛ سبب‌نامه؛ خانوادۀ پدری؛ دورۀ کودکی و جوانی؛ سفر شامات و مصر؛ بازگشت به تبریز ـ نهضت مشروطه و سلطنت محمدعلی‌شاه؛ به سوی تهران ـ وکالت در مجلس اول؛ دورۀ تبعید از ایران ـ قفقاز، پاریس و لندن؛ بازگشت به ایران ـ اقامت تبریزـ وکالت مجلس دوم؛ دوری اجباریبار دوم ـ دورۀ اقامت استانبول و اروپا؛ سفر آمریکا ـ دعوت آلمان‌ها به همکاری؛ سفر المان ـ کمیتۀ ملّیون ایران؛ مأموریت مسکو ـ برای عقد عهدنامۀ تجاری؛ مأموریت لندن ـ مذاکره با مکدونالد؛ بازگشت به ایران ـ دوره‌های پنجم و ششم؛ بازگشت ازآمریکا و آلمان، دورۀ هفتم ـ والی‌گری خراسان؛ مأموریت لندن ـ تیمورتاش و داور ـ وزارت طرق و مالیه ـ قرارداد نفت؛ قضایای سفارت پاریس، دورۀ اقام برلن تدریس در لندن؛ دورۀ سفارت لندن، جنگ جهانی ـ قضایای آذربایجان؛ نمایندگی در مجلس پانزدهم، مجلس مؤسسان ـ مسئلۀ انحلال مجلس؛ مجلس سنا و قضایای آن، ریاست آن مجلس.

در ادامۀ این مندرجات، فصلی با عنوان چند مطلب جداجدا آمده که دربردارندۀ موارد زیر است:

اشخاصی که در مشروطیت سهمی داشتند؛ مخبرالسلطنه، سعدالدوله، احتشام السلطنه؛ قتل امین‌السلطان اتابک؛ سردار اسعد و شیخ خزعل؛ اختلاف سیاسی میان اعتدالیون و دموکرات‌ها؛ دربارۀ چند تن از مردان سیاست؛ مسافرت‌ها و مطالب متفرقه.

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,مجموعۀ مقالات,خاطرات,زندگینامه
عنوان :
مقالات تقی‌زاده، تقی‌زاده در مجلس (نطق‌های مجلس شورا، دوره‌های اول، دوم، پنجم و ششم) جلد هشتم
خلاصه مطلب :

مجموعۀ تقی‌زاده در مجلس در جلد اول به نطق‌ها و بیانات تقی‌زاده در دوره‌های اول، دوم، پنجم و ششم مجلس شورای ملی اختصاص دارد. این نطق‌ها جنبه‌های مختلف انقلابی، انتقادی، اصلاحی، روشنفکری، اجرایی، قانون‌گذاری و اداری بود.

نخستین اظهارات تقی‌زاده در مجلس اول به مسائلی مربوط می‌شود که طرح و بحث آنها برای استقرار مشروطیت و شکل‌گیری مجلس نوپا ضرورتی عاجل داشت و نیز مباحث متمم قانون اساسی. در واقع اصلاح امور مالیه و سازماندهی مالیات همواره از دغدغه‌های اصلی وی در مجلس اول به شمار می‌رود. همچنین محاکمۀ آصف‌الدوله و سالار مفخم به دلیل ماجرای اسارت دختران قوچان به وسیلۀ ترکمن‌ها از مواردی است که تقی‌زاده در آن نقشی اساسی داشت. از طرف دیگر رسیدگی به ناآرامی آذربایجان و تمهیداتی برای مقابله با اقدامات رحیم‌خان به واسطۀ قبول وکالت مردم آن سامان از وظایف او در این دوره قلمداد می‌شود.

در مجلس دوم تقی‌زاده  از تبریز انتخاب شد و نخستین لوایحی که او به طور مفصل راجع به آنها اظهار نظر کرد، لایحۀ ضرب سکۀ نقره بود. همچنین تلاش‌های تقی‌زاده برای قانونمندکردن لایحۀ استخدام مستشاران خارجی درخور توجه است. افزون بر این او به شدت از بی‌نظمی ادارات و سوء رفتار قزاق‌ها و نیز به حضور روس‌ها در ایران انتقاد می‌کرد. همچنین در جلسات پایانی حضور خود در مجلس دوم اگرچه اصولاً با توسعۀ سواد همراهی داشت؛ ولی با لایحۀ اجباری‌کردن تعلیم و تربیت به شدت مخالفت کرد و آن را سبب به‌بند‌کشیده‌شدن استعدادهای طبیعی نسل نو قلمداد کرد.

کوشش برای نظم‌بخشیدن به بودجۀ مملکتی و مالیات، موضوع آغازین نطق‌های او در مجلس پنجم است. افزون بر این لزوم اختصاص بودجه به معارف، توجه به بهداشت جامعه، راه‌سازی و بحث جایگزینی تاریخ شمسی به جای تاریخ قمری از نکات مورد توجه تقی‌زاده بود؛ اما برجسته‌ترین اقدام او در این دوره، مخالفت با تغییر سلطنت بود.

در مجلس ششم از طرف مردم تهران اناخاب شد و مسائل اعزام محصل به خارج، اوضاع استخدام دولتی و تلاش برای تمدید قرارداد میلیسپو از جمله نطق‌های تقی‌زاده بود. افزون بر قرارداد شیلات با روسیه و انتقاد از تأخیر در امر اعزام محصل به خارج، نطق‌های تقی‌زاده هنگام تصویب بودجۀ سال 1307 مبنی بر نظم‌بخشیدن به امور بودجه و نحوۀ تخصیص اعتبار بسیار بااهمیت است.

فهرست مندرجات این کتاب بدین قرار است:

بخش اول: مجلس شورای ملی دورۀ اول (نمایندۀ تبریز)

بخش دوم: مجلس شورای ملی دورۀ دوم (نمایندۀ تبریز)

بخش سوم: مجلس شورای ملی دورۀ پنجم (نمایندۀ تهران)

بخش چهارم: مجلس شورای ملی دورۀ ششم (نمایندۀ تهران).

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار، مصطفی نوری و رضا آذری شهرضایی
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,مجموعۀ مقالات,مجلس شورای ملی,سخنرانی‌ها
عنوان :
مقالات تقی‌زاده، تقی‌زاده در مجلس (نطق‌های مجلس شورا، دورۀ پانزدهم شورای ملی و دورۀ اول و دوم سنا) جلد دهم
خلاصه مطلب :

پس از خروج رضا شاه از ایران در سال 1320 دورۀ مبغوضیت تقی‌زاده پایان گرفت که وی از سوی دولت به وزیرمختاری در انگلیس و پس از آن سفیری در انگلیس انتخاب شد تا اینکه در انتخابات دورۀ پانزدهم مجلس از تبریز به نمایندگی انتخاب شد و مختارانه به ایران بازگشت و در مجلس پانزدهم شرکت کرد.

سخنان متعدد دلسوزانه‌ای که حاصل تجربه‌های گذشته و تعمق در وضع پیشرفت‌های کشورهای اروپایی بود و به ویژه در مورد آذربایجان و اصلاح امور آن ایالت ایراد کرد و در پاسخ سخنان دکتر مصدق که در مجلس چهاردهم ایراد کرده بود و پرخاش‌های عباس اسکندری در مجلس پانزدهم دربارۀ جریان قرارداد نفت، نطقی ایراد کرد که بعدها در دولت دکتر مصدق مورد استناد در شورای امنیت قرار گرفت و از جمله اصطلاح «آلت فعل» که تقی‌زاده در سخنرانی خود به کار برده بود، جنبۀ حقوقی و استنادی پیدا کرد و به آن گفته توسل جسته شد و مؤثر افتاد؛ البته معاندین هم آن اصطلاح را وسیلۀ طعنه و ملعبۀ سیاست‌بازی قرار دادند.

پس از آنکه مجلس سنا در ایران طبق قانون اساسی در بیست بهمن 1328 تشکیل شد و تقی‌زاده جزء نمایندگان انتخابی آن بود، در این مجلس با سمت ریاست سهم برتر و شاخص یافت و قدرت مدیریت و بینش خاص خود را در موارد معین نشان داد؛ از جمله موردی است در دولت حسین علاء که به اسدالله علم وزیر کشور اجازۀ صحبت نداد.

تقی‌زاده مدت نزدیک به هفت سال در مقام ریاست مجلس سنا برقرار بود و در 26 فروردین 1336 از آن سِمت استعفا داد؛ چون طبعاً پیر شده بود و یارایی و توانایی برخورد با حوادث و جریان‌های خلاف میل را نداشت که نمونه‌اش برخورد با قانونی بود که برای معافیت افسران از حقوق گمرکی بود.

نخستین نطق‌های تقی‌زاده در مجلس پانزدهم که در آبان و آذر 1326 و پس از سال‌ها تجربۀ حضور در عرصۀ سیاست و فرهنگ ایراد شد، از اهمیت چشمگیری برخوردار است. وی در این نطق‌ها اصل‌الاصول مرام سیاست را حفظ منافع طبقۀ فقیر اعلام کرد و مالیات را وسیله‌ای برای انجام امور ضروری اجتماعی.

وی به طور مفصل اوضاع اجتماعی ایران در دهۀ بیست را مورد ارزیابی قرار داد و ضرورت انجام اصلاحات اقتصادی ـ اداری را از مهم‌ترین اولویت‌های مملکت عنوان کرده است. رسیدگی به اوضاع اسفناک کسانی که پس از ماجرای فرقۀ دموکرات آذربایجان تبعید شده بودند و نیز پاسخ به حملات عباس اسکندری به دلیل امضاء قرارداد نفت در زمان رضا شاه از دیگر اقدامات تقی‌زاده در مجلس پانزدهم بود.

در مطالب مربوط به مجلس سنا نیز که وی ریاست دورۀ اول و بخشی از دورۀ دوم را بر عهده داشت، افزون بر مسائل داخلی مجلس، پاره‌ای از اظهاراتش در زمان ورود جنازۀ رضا شاه به ایران، مرگ قوام‌السلطنه، قتل هژیر، ملی‌شدن صنعت نفت و مسائلی از این دست حائز اهمیت است.

فهرست مندرجات این کتاب در سه بخش بدین‌قرار سامان یافته است:

بخش اول: مجلس شورای ملی دورۀ پانزدهم (نماینده از تبریز)

بخش دوم: مجلس سنا دورۀ اول (سناتور انتخابی از تهران)

بخش سوم: مجلس سنا دورۀ دوم (سناتور انتخابی از تبریز).

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار، مصطفی نوری و رضا آذری شهرضایی
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,مجلس شورای ملی,سخنرانی‌ها,مجلس سنا,مجموعۀ مقالات
عنوان :
مقالات تقی‌زاده، تقی‌زاده در مجلس (نطق‌های مجلس شورا، دوره‌های هفتم، هشتم و نهم در مقام‌های وزارت طرق و مالیه) جلد نهم
خلاصه مطلب :

تقی‌زاده در دوره‌های هفتم، هشتم و نهم به مناسبت آنکه در ردۀ وزرا قرار گرفته بود، سخنانش جنبۀ دفاعی از امور اجرایی کشور داشت؛ به ویژه نسبت به لوایحی که در مجلس مطرح می‌شد و او می‌بایست جوابگو باشد که قضیۀ قرارداد نفت از مهم‌ترین آن مسائل بود.

در مجلس هفتم وی ابتدا به عنوان وزیر طرق و شوارع، لوایحی چون کمک مالی به محصلین فنون راه‌آهن در آلمان، ساخت راه‌آهن ـ شمشک و استخدام مهندس بلژیکی برای راه‌آهن را به مجلس برد. اندکی بعد که وزارت مالیه به او سپرده شد، علاوه بر لایحۀ مربوط به تخت‌قاپو‌کردن لرها و اسکان عده‌ای از آنان در خراسان، اصلاح قانون مالیات و سر‌و‌سامان‌0دادن به چگونگی اخذ آن از عمده‌ترین لوایحی بود که به مجلس ارائه شد.

در مجلس هشتم لایحۀ عمرانی لرستانی و نیز لوایح مربوط به ضرب سکۀ خالصجات انتقالی، انحصار تریاک، دخانیات، بودجه و مالیات به مجلس برده شد. وی در چند جلسه نطق مفصلی راجع به ابعاد مختلف بودجه ایراد کرد. با توجه به اینکه ماجرای سیاسی و ملی امضاء صورت جدید قرارداد نفت در دورۀ وزارت مالیه از مهم‌ترین نکات دربارۀ زندگی اوست، توضیحاتش راجع به منافع حاصل از قرارداد نفت دارسی در خلال سالهای 1925 تا 1931 قابل ملاحظه است.

فهرست مندرجات این کتاب بدین‌قرار است:

بخش اول: مجلس شورای ملی دورۀ هفتم (وزیر طرق و مالیه)

بخش اول: مجلس شورای ملی دورۀ هشتم (وزیر مالیه)

بخش اول: مجلس شورای ملی دورۀ نهم (وزیر مالیه).

... بیشتر
نویسنده:
به کوشش ایرج افشار، مصطفی نوری و رضا آذری شهرضایی
ناشر:
توس
کلید واژه:
سیدحسن تقی‌زاده,سخنرانی‌ها,مجلس شورای ملی,مجموعۀ مقالات
عنوان :
عبید بازمی‌گردد
خلاصه مطلب :

عبید زاکانی، شاعر و طنزپرداز بزرگ ایرانی، اگر نه نخستین کس؛ اما مهم‌ترین طنزپردازی است که هزل را از حوزۀ شعر جدا کرد و به عرصۀ نثر آورد. در ادب سنتی ایران، هزل‌پردازی یکی از هنرهای شاعری شمرده می‌شد؛ اگرچه شوخی‌ها را مردم به زبان عامیانه می‌ساخته‌اند و بسیاری از کتب معتبر تاریخی ـ ادبی چون «محاضرات» و «اغانی» آن شوخی‌ها را با کمی دستکاری ادبی ضبط کرده‌اند؛ اما به هر حال در شعر فارسی بود که هجو هزل مجال گسترش یافت و به دلیل موزون و مقفی‌بودنش راحت سر زبان‌ها می‌افتاد و شهر به شهر و حافظه به حافظه سفر می‌کرد. دیرگاهی هجو و هزل شاعران درباری ساخته و پرداختۀ ذهن مضمون‌یاب آنها بود. شاعران مردم‌گرا از سنایی به بعد شوخی‌های عوام را دستمایۀ کارهای ادبی و عرفانی خود کردند. نخستین کسی که به جدی آگاهانه، طنز و طیبت را در نثر مجال خودنمایی داد، سعدی در گلستان است که به اقتفای آثاری چون کلیله و دمنه و جوامع الحکایات، شوخی‌ها را بیانی ادبی بخشید.

عبید با استفاده از تجربۀ سعدی که شوخی را به عالم نثر کشانده بود، با پرهیز از ادبیت مسجع و هوشمندانۀ استاد، کوشید زبان ساده و موجز و مؤثری برای بیان فضای طنزآمیز بیابد. اگر آثار عبید این همه مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و او را در قلۀ منحنی طنزپردازان ایران قرار داده است، به دلیل شکل ادبی همه‌فهمی است که او برای بیان شوخی‌هایش در فارسی ابداع کرده و با عباراتی نزدیک به زبان محاوره و نثری در منتهای ظرافت و ایجاز خود را در موقعیتی منفرد قرار داده است. او جهان طنز را خوب می‌شناخت و جهان را پرطنز می‌دید و با طنز از آن سخن می‌گفت و ذهنش جز اینگونه بیان و توصیف، راهی دیگر نمی‌شناخت.

عبید که در هیچ شهری بنا به طبع نقادش نمی‌توانست آرام بگیرد و قلم و زبانش را به مصلحت نان و نمک، کور و لال کند، ناگزیر هر روز به جایی رانده شده تا بر اثر حرف‌های تند و تیزش باز از آن جای هم رانده شود. در پایان زندگی‌اش به ماجرای تنعم ایام جوانی و فاقۀ روزگار پیری کنایه‌ای سریع دارد که در پایان آن قطعه چون هر رند عالم‌سوزی خود را نیز به تازیانۀ نقد بسته و حاصل عمر را هیچ و هدر دیده است.

فهرست مندرجات این کتاب به این شرح است:

کتاب اول: ما بی‌مرگان، فتح‌شدگان، انکارناپذیر، جهنمی، غلیواج، مقامات مفقود، گربه و موش، رسالۀ دلگشا و عشّاق‌نامه.

کتاب دوم: وحوش و طیور، روز بدرشده، فالنامۀ بروج، تعریفات و اخلاق‌الاشراف.

کتاب سوم: نیشخند ایرانی.

... بیشتر
نویسنده:
جواد مجابی
ناشر:
نگاه
کلید واژه:
طنز فارسی,عبید زاکانی
عنوان :
آفرینش زیانکار در روایات ایرانی
خلاصه مطلب :

این نوشته از آخرین تحقیقات ایران‌شناس مشهور دانمارکی، آرتور کریستنسن و بی‌تردید یکی از جامع‌ترین پژوهش‌ها دربارۀ دیوان و اهریمنان در روایات ایرانی و بررسی منش بدگوهران و اهریمن‌آفریدگان طبق معتقدات قوم هند و اروپایی و قوم هند و ایرانی و ایرانیان در طول تاریخ اعم از دورۀ باستانی و اسلامی است و اگرچه تحقیقی منحصر‌به‌فرد در این‌باره محسوب نمی‌شود؛ ولی از نظر جامعیت و دیدگاه گستردۀ تطبیقی و عمق و اختصار پژوهشی ممتاز و معتبر به شمار می‌آید.

در این کتاب آنچه در طی قرون و اعصار در باب دیوان و اهریمنان در روایات ایرانی آمده، باز شده و دانسته می‌شود که چگونه این ناپاکان و زیان‌کاران تحت تأثیر اندیشه‌ها گونه‌گون مذهبی هر بار به رنگی ملون شدند. از میان دیوان، یعنی ایزدان برخی از جوامع بزرگ ایرانی، آن گروه که گرد «میتر» و «آناهیتا» جمع می‌آمدند، در آغاز توسط زردشت طرد شدند و سپس به طور انفرادی در حلقۀ ایزدان یاری‌دهندۀ مزدا راه یافتند و منزلت والای خود را نزد زردشتیان یافتند.

دیگر دیوان که در ایران باختری پیروانی داشتند، برای همیشه به مأوای دوزخی که مغان برای آنها فراهم آورده بودند، رانده شدند؛ ولی زردشتیان باختر و خاور ایران کلمۀ دیو را در آغاز برای نشان‌دادن ایزدان دشمن به کار می‌بردند؛ بعدها مفهوم این واژه دگرگون شد و به موجودات خارق‌العاده و بدسرشتی که با آیین راستین مخالفت می‌ورزیدند، اطلاق شد.

فهرست مطالب این کتاب بدین‌قرار است:

دیباچه؛ پیش‌گفتار مترجم؛ بخش اول: ایزدان دروغین درگاهان؛ بخش دوم: اهریمنان و دیوان در یشتها؛ بخش سوم: اهریمنان در وندیداد؛ بخش چهارم: "دودان" در سنگ‌نبشتۀ خشایارشاه؛ بخش پنجم: اهریمنان و دیوان در ادبیات ایرانی میانه؛ بخش ششم: دیوان و پریان و اژدهایان در حماسۀ نو ایرانی؛ بخش هفتم: دیوان تازی و دیوان ایرانی؛ فرایند گفتار؛ آخرین یادداشت؛ فهرست نام ایزدان و اهریمنان؛ فهرست نام کسان؛ فهرست نام سلسله‌ها، اقوام و فرق؛ فهرست نام جای‌ها؛ فهرست نام کتب، مجلات و مقالات و فهرست علایم اختصاری.

... بیشتر
نویسنده:
آرتور کریستنسن
ناشر:
شفق
کلید واژه:
اساطیر ایران,ایران‌شناسی
عنوان :
الافق المبین
خلاصه مطلب :

کتاب الافق المبین مفصل ترین نگاشتۀ حکیم استرآباد، امیرمحمد باقر داماد مشهور به میرداماد است.

بنابر اجازاتی که از میرداماد به تنها داماد و شاگرد او، یعنی امیر سیداحمد علوی بر جای مانده، این اثر توسط خود مؤلف تدریس می‌شده است و شاگردان بسیاری از ایران و شبه‌قاره به درس او حاضر می‌شده‌اند تا بدان جا که این اثر به حوزۀ فلسفی شبه قاره راه یافته و تا مدتی مدید جزء کتب درسی آن سامان بوده است. افزون بر این با ورود آثار صدرالدین شیرازی و مخالفت مبنایی وی با آراء استادش میرداماد، این تخالف در شبه قاره تأثی بسزایی بر جای گذاشته تا بدان جا که اندیشه‌وران شبه قاره هماره در طول چند قرن بدین مهم پرداخته و گاه جانب این سو و گاه آن سو را گرفته‌اند و بس عجب که این رونق علمی هیچ جایگاه درخوری در ایران باز نکرده است.

با برپایی دولت صفویان و گسترۀ روزافزون آن، در کالبد زار دانش‌های آن روزگار روحی نو دمیده شد. اندیشۀ شیعی که همواره بر بنیاد عقل استوار بود، جهت قرائتی نو در اولین حکومت بزرگ شیعی، بایست جلوه‌ای نو از خود عرضه می‌نمود، این جلوه که به انگیزۀ هماهنگی عقل با شرع در قرائات شیعیانه خود را مطرح می‌ساخت، در آغاز با نام حکمت یمانی جلوه‌گر شد و بعداً در پیکرۀ حکمت متعالیه خود را متجلی ساخت.
حکیم امیر محمد باقر داماد، مشهور به میرداماد، بر آن دلیل که اندیشۀ خود را از سویی از اصحاب یمین می‌دانست و از سوی دیگر خود را وامدار نفحات یمانی می‌دانست، بر اتکای عقل و شرع و شهود، طرحی نو در انداخت و برای اولین بار حکمت خاصّ و خالص شیعی را پی نهاد؛ این آموزه از آن سو که قرائات شیعیانه از اندیشه را به همراه داشت، به علم کلام نزدیک می‌شد و از آن سو که به حکمت نظر داشت، افق وجودی خود را در پیشگاه نفس‌الامر، غایت ادراک فیلسوفان می‌یافت، چه آنکه غایت هر اندیشۀ عقلی کشف حقیقت است از آن روی که متحقق می‌باشد.

بنا بدین بنیاد، قرآن کریم که «کتاب مبین» است، دربردارندۀ حقایق و گزاره‌های نفس‌الامری است و غایت ادراک، همان گاه که مطابق او باشد، از سویی نفس حکمت است و از سویی دیگر حقیقت قرآن؛ پس حکمت به معنی مطلق در این مقام به «کتاب مبین» التصاق می‌یابد و خود نمودی از این کتاب می شود.

این اثر به سودای دو «الصرحة» به رشتۀ تحریر درآمده که تمامی نسخ موجود از آن فقط دربردارندۀ یک «الصرحة» است. «الصرحة الاولی» به مباحث امور عامه می‌پردازد و «الصرحة الثانیة» به سودای مباحث ربوبی بوده است.

«الصرحة الاولی» که به سودای به مباحث امور عامه اختصاص یافته، خود در شش «المُساقة» سامان یافته است. هر «المُساقة» در کتاب دربردارندۀ فصولی است که در ذیل هر فصل عناوین فرعی خاص نظر به محتوای متن درج شده است.

این کتاب دربردارندۀ نهایت اندیشه در کاوش عقلی است. همچنین در این کتاب پاره‌ای از مطالب غیرمشهور است که برای دریافت آن باید از اندیشه‌های متداول دست شست و البته وی در پاره‌ای از مسائل به دلیل ضیق مجال به بحث مبسوط نپرداخته است و به دلیل خروجی موضوعی بحث، به طرح و تحلیل برخی مسائل نمی‌پردازد.

... بیشتر
نویسنده:
امیر محمدباقر الاسترآبادی (میرداماد)
ناشر:
میراث مکتوب
کلید واژه:
متون کهن,فلسفۀ اسلامی,میرداماد