جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسأله دشوار آگاهی دیوید چالمرز به پرسش بنیادینی می‌پردازد: چگونه فرایندهای فیزیکی مغز مانند حرکت الکترون‌ها و تعاملات شیمیایی، می‌توانند منجر به تجربه‌های ذهنی و آگاهانه‌ای مانند احساسات، تجسم و تفکر شوند؟ این مقاله با تکیه بر نقش زبان- بویژه زبان درونی- پیشنهاد می‌کند که زبان بعنوان سازوکار میانجی، نقشی بنیادی در پیوند دادن فرآیندهای مادی مغز با تجربه‌های روانی از طریق اثرگذاری بر حافظه و برانگیختگی ایفا می‌کند. بر پایه شواهد زبان‌شناختی، عصب‌شناختی و تکاملی، استدلال می‌شود که زبان از طریق هم‌زمان‌سازی حواس، مفهوم‌سازی برای حس‌های ورودی قبل از پردازش آگاهانه، سازماندهی حافظه، روایت‌سازی پیوسته و اثرگذاری بر برانگیختگی، می‌تواند سازوکار احتمالی برای ظهور کیفیات ذهنی (کوالیا) فراهم کند. از طرف دیگر، زبان از طریق اثرگذاری بر برانگیختگی درونی، قادر به ایجاد حال و هوای متناسب با تصاویر استخراج شده از حافظه گردیده و به این ترتیب به شکل‌گیری کوالیا منجر شده است. در این مقاله بیان شده که زبان انسانی در طی چند صد هزار سال تکامل بی‌وقفه، بتدریج از ابزار ارتباطی بین فردی، به زبان درونی درون فردی (طبق نظر ویگوتسگی) گسترش یافته و در این مرحله نیز متوقف نگردیده و به تمامی کارکردهای روانی بشر اعم از درک و نیز توصیف تصاویر ذهنی تسرّی یافته است.

قوای ادراکی حیوانی در هریک از اقسام ظاهری و باطنی مدرکات بالذاتی دارند که مستقیما از سوی آن قوا ادراک می‌شوند. ولی گاه همراه با متعلقات خاص هر قوۀ ادراکی امور دیگری که در لحظۀ ادراک شیءای خاص مستقیما مورد ادراک هیچ یک از قوای ادراکی واقع نشده‌اند، نیز به ادراک درمی‌آیند که نحوة ادراک آنها و قوه‌ای که این ادراک برایش حاصل می‌شود نیازمند تبیین و توضیح است. ابن‌سینا این نوع از ادراکات را، بویژه آنجا که از نوع محسوسات باشند، «محسوس بالعرض» نامیده و قوۀ ادراک‌کنندۀ آنها را نیز قوۀ وهم دانسته است. از آنجا که وهم مدرِک اموری به نام «معنا»ست که در مقابل اموری به نام «صورت» قرار می‌‍گیرند که اختصاصا از سوی حواس بیرونی ادراک می‌شوند، این پرسش مطرح می‌شود که اگر مدرَکات بالعرض از جنس محسوسات باشند و محسوسات نیز صورت باشند واهمه که مدرِک معانی است چگونه می‌تواند محسوسات بالعرض را درک کند. پاسخ این است که جایگاه یک متعلَق ادراکی در مقام صورت یا معنا جایگاهی مطلق نیست، بلکه با روابط و نسبت‌هایی که در یک فعل خاص ادراکی بین مدرِک و مدرَک برقرار می‌شود تعین می‌یابد و ازهمین رو ابن‌سینا معانی را نه با ویژگی غیرحسی بودن که با ویژگی «با حواس خارجی ادراک نشدن» مشخص کرده است.

درون‌نگری روشی است برای دسترسی به محتویات ذهن. ماهیت این دسترسی را می‌توان در قالب دو دیدگاه عمده دسته‌بندی کرد: دستة نخست مربوط به تبیین‌هایی می‌شود که درون‌نگری را مشابه ادراک حسی می‌دانند، با این تفاوت که جهت نگرش به درون است، نه بیرون. از همین روی به تبیین‌های «حسِ درونی» هم شهرت دارند. دستة دوم تبیین‌هایی‌اند که درون‌نگری را نوعی آشنایی و درک بی‌واسطه از حالت‌های ذهنی می‌دانند. باورمندان به دستۀ دوم ـ برخلاف دستة نخست ـ احتمال خطا در درون‌نگری را منتفی می‌دانند. دیوید آرمسترانگ به دستة نخست و سیدنی شومیکر به دستۀ دوم تعلق دارند. گرچه مدعای آرمسترانگ خالی از ایراد نیست و حتی گاهی با شهود متعارف هم همخوانی ندارد ولی به نظر می‌رسد چالش‌هایی که بر سر راه شومیکر قرار دارد بسیار عمیق‌تر است. مهمترین چالش برای او این است که استدلال‌هایش ـ حتی با فرض بداهت و استحکامِ ظاهری ـ در نهایت بر شهادت اول‌شخص استوارند تا امور عینی، و از این روی، اثبات آن‌ها بسیار دشوارتر و چه‌بسا ناممکن است. هدف ما در این مقاله این است که با روشی تحلیلی‌ـ‌انتقادی، تقابل بین این دو تفکر را صورت‌بندی و در حد توان نقد کنیم و نشان دهیم که مسئله درون‌نگری در ساحت ذهن حل نمی‌شود.

امانیسم از دو جهت برای ما در ایران اهمیت دارد: اولا در مسئلة علوم انسانی و برساختن مقوله‌ای موسوم به «علوم انسانی اسلامی»؛ ثانیا اصولا مبنایی شده‌است برای غرب‌ستیزی. از امانیسم مفهوم درآمیختة خداستیزانه و هیچ‌انگارانه می‌سازند، که از سوء‌برداشتی از فلسفة هایدگر، که باید رفع شود. ازسوی‌دیگر امانیسم را اصلا او تبدیل به یکی از مسائل اختلاقی مهم در فلسفة معاصر کرد، سپس آن را مبنای نقد برخی فیلسوفان معاصر و اصلا تاریخ مابعدالطبیعه قرارداد. بنابراین پرداختن به مسئلة امانیسم از نظر هایدگر بسیار پراهمیت است. او امانیسم را برخلاف نظرورزی‌های مفهومی همة دیگر اندیشمندان در موردش، با بازگشت به واقعیت تاریخی‌اش تفسیر می‌کند و بعد هم برمبنای همین واقعیت یگانة تاریخی فلسفه‌ورزی می‌کند. پس‌از پیش‌درآمدی کلی دربارة دو نوع فهم «تاریخی» و «مفهومی» از امانیسم، مقدمه حدود کلی آن را نزد هایدگر توضیح می‌دهد. سپس بخش نخست روایت تاریخی هایدگر را تفسیر می‌کند، که بخشِ جدایی‌ناپذیرِ مسئلة امانیسم هایدگر است. او در مباحث تاریخی‌اش بر ذات رومی-یونانی امانیسم تأکید می‌کند، که ازسویی در امانیسم قرن 14 و 15 و بعد در امانیسم دوم در آلمان قرن 18 باز بروز می‌کند و ازسوی‌دیگر در مابعدالطبیعه‌های مارکس، مسیحیت، سارتر و هوسرل. سرانجام بخش دوم به نقد هایدگر بر امانیسم می‌پردازد، که مبنایش فهم خاص وی‌ست از مابعدالطبیعه. او اولا پرسش بنیادین مابعدالطبیعه را پرسش از انسان می‌داند و ثانیا به‌زعم او مابعدالطبیعة تاریخی از آغاز ارسطویی خود مبتنی بر فهم خاصی از انسان بوده است: «انسان حیوان ناطق/ عاقل است».

عدالت خاص، فضیلتی است که بر روابط و تعاملات ما با افراد جامعه حاکم بوده و برخلاف عدالت عام، نه ما را به‌سوی خیر مشترک، بلکه به خیر همسایگان، همکاران و دیگر افرادی که به‌طور مداوم با آن‌ها در ارتباط هستیم، هدایت می‌کند. توماس آکوئیناس دو نوع عدالت خاص را معرفی می‌کند: عدالت توزیعی و عدالت مبادله‌ای. عدالت مبادله‌ای نیز به دو بخش تقسیم می‌شود: عدالت تأدیبی (اصلاحی)و عدالت متقابلی (تناسبی). عدالت توزیعی به نحوه توزیع منصفانه خیرات و مسئولیت‌های جمعی، مانند افتخارات و شایستگی‌ها، می‌پردازد. این عدالت تضمین می‌کند که این منابع و وظایف به‌طور عادلانه میان افراد توزیع شوند. در مقابل، عدالت مبادله‌ای بر اطمینان از رعایت انصاف در خریدوفروش، کسب‌وکار و مسائل کیفری و جزائی تمرکز دارد. هر دو نوع عدالت (توزیعی و مبادله‌ای) زمانی تحقق می‌یابند که برابری میان افراد حفظ شود؛ یعنی هر شخص به حق خود برسد یا دین او ادا شود. آکوئیناس حاکمان سیاسی را عاملان اصلی تحقق عدالت توزیعی می‌داند و معتقد است که عدالت توزیعی زیربنای عدالت مبادله‌ای است و بر آن اولویت دارد.

برخی از مکاتب فکری و فلسفی مناسبات انسانی و قلمرو سیاست را ذیل طبیعت و نظام افلاک توضیح داده‌اند. در این تصور با ارائه فهمی کاملا انفعالی از موقعیت انسان در هستی و در برابر طبیعت، امور انسانی به ویژه قلمرو سیاسی با منطق تقدیرگرایی و اوضاع طبیعی و فلکی امکان‌پذیر شده است. در مقابل برخی از فلاسفه به ویژه سهروردی با تصور فوق مخالفت کرده و کوشیده‌اند با ارائه تصویری فعال و خلاق از آدمی در نظام طبیعت نه تنها قلمرو سیاست را در برابر طبیعت استقلال ببخشند، بلکه مناسبات نظام طبیعت را با منطق قلمرو سیاست ترمیم ساخته و تکامل دهند. نگارندگان در این مقاله می‌کوشد با استفاده از روش توصیفی‌ تحلیلی به موضع سهروردی دراین‌باره بپردازد. به همین منظور ابتدا توصیف سهروردی از وضعیت نخستین که در آن طبیعت فلکی و استیلای تقدیر ویژگی بنیادی است ارائه شده و سعی می‌شود با استفاده از توصیف نظری سهروردی از چگونگی تحقق انسان مقتدر، استنتاجی عملی در قلمرو سیاست صورت پذیرد و انقلاب نظری او در باب استقلال قلمرو سیاست از طبیعت و نظام فلکی و همچنین بالاتر از آن قلمرو سیاست را به عنوان بستری برای تحولات وجودی در جهان طبیعت و طبایع فلکی تعین دهد.

این مقاله به بازخوانی انتقادی ایدئولوژی در اندیشه پل ریکور می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ریکور با عبور از پدیدارشناسی استعلایی هوسرل و با بهره‌گیری از هرمنوتیک هایدگر و گادامر به همراه روان‌کاوی فروید، رویکردی ترکیبی و نوآورانه پدید می‌آورد. این رویکرد به ما امکان می‌دهد تا ایدئولوژی را نه صرفاً به‌عنوان آگاهی کاذب یا خطای معرفتی، بلکه همچون روایتی فرهنگی، تاریخی و زبانی بفهمیم. هدف این پژوهش، از یک سو، نقد تقلیل‌گرایی مارکسیستی در مفهوم‌پردازی ایدئولوژی است که آن را صرفاً به تحریف واقعیت و بازتولید روابط سلطه تقلیل می‌دهد. از سوی دیگر، این مقاله به تبیین کارکردهای ایجابی ایدئولوژی در انسجام اجتماعی، تداوم هویت جمعی و خودفهمی تاریخی می‌پردازد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها بر اساس آثار ریکور و منابع فلسفی معتبر گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پدیدارشناسی هرمنوتیکی با تأکید بر زبان، روایت، ناخودآگاه و تاریخ، چارچوبی جامع برای فهم و نقد همزمان ایدئولوژی فراهم می‌سازد و امکان مواجهه‌ای انتقادی و سازنده با این مفهوم را در اختیار می‌گذارد؛ مواجهه‌ای که فراتر از تقلیل‌گرایی‌های رایج، به پیچیدگی‌های این پدیده توجه دارد. این مقاله از آراء ریکور برای نقد مفهوم سنتی ایدئولوژی بهره می‌برد و رویکردی نوآورانه در تحلیل آن ارائه می‌کند.

محیط طبیعی یا مصنوع، متشکل از خطوط، فرم­ها و احجامی است که در انسان حس و ذهنیتی ایجاد می‌کند که با حواس پنجگانه احساس می­‌شود و گاه منجر به درک متافیزیکی خاصی از محیط می­‌گردد؛ مثلاً گاه یک محیط ترسناک و یا ممکن است آرام‌­بخش ادراک ­شود. در طبیعت، هندسه‌­ای پنهان است که امروزه برخی از قوانین ریاضی و هندسه اقلیدسی و نااقلیدسی آن شناسایی شده است. افلاطون معتقد است، هندسه، روح را به سمت حقیقت می­‌کشاند؛ در حالی که هنر دروغ را نمایان می­کند. فلاسفه­ ایدئالیست، نوعی اولویت را برای ذهن قائل بودند. هگل از جمله فلاسفه­‌ای است که ایدئالیست محسوب می‌­شود و به نقش روح در اثر هنری اعتقاد وافری داشته است. از این رو اندیشه هگل به گونه­ای مرتبط با روح اثر و هندسه است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که رابطه هنر و هندسه چگونه است و قوانین هندسی چه نقشی در ادراک متافیزیکی فضا دارد و اندیشه و آراء هگل چه تأثیری در بیان روح پدیدارها در شکل هندسی دارد؟ روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی است. پژوهش حاضر بیشتر به مبحث آراء هگل درباره تاریخ هنر و اهمیت روش هندسی در کنار روش دیالکتیک برای ادراک و شناخت پدیدارها می‌­پردازد. هگل هنر را همان زیبایی می­‌داند؛ چرا که با روح سروکار دارد. از نظر وی آبژه در درون خود منفیت دارد؛ با ویرانی آبژه میل مجدد ظاهر می‌­شود. میل از پدید آمدن منفیت است؛ موضوعی که بعدها در قرن بیستم ژیژک و لکان مفصل از آن بهره برده­‌اند.

هرچند ویتگنشتاین، خصوصاً در فلسفه پسین خود، درباره اخلاق سخن نگفته است، اهمیتِ به‌خصوصِ روش فلسفه‌ورزی او ما را به استفاده از بینش‌های او در حوزه اخلاق امیدوار می‌سازد. بعضی از فیلسوفان به سراغ درباب یقین رفته و مدعی شده‌اند گزاره‌های یقینی ‌اخلاقی‌ درست همان نقشی را در زندگی اخلاقی ما ایفا می‌کنند که گزاره‌های یقینی مورد بحث ویتگنشتاین در درباب یقین برعهده دارند. من می‌خواهم نشان دهم که، درعین‌حال که این گزاره‌ها نقش مشابهی را برعهده دارند، از جهات مهمی با گزاره‌های یقینی مورد نظر ویتگنشتاین تفاوت دارند: بازی‌های‌زبانی اخلاقی متعددند و مبانی متفاوتی دارند؛ این مبانی خود متکی‌ به یقین معرفتی‌اند؛ درعین‌حال، مبانیِ یقینیِ بازی‌های زبانی اخلاقی، برخلاف یقین معرفتی، نهفته‌ در عمل غریزی ما نیستند؛ همچنین، گزاره‌های بیانگر آنها گزاره‌هایی کلی‌ اند که گاه ابهام دارند و گاه استثنا می‌پذیرند؛ رفع ابهام از آنها و یافتن شرایط استثناء در را به روی تفسیرهای متفاوت باز کرده و موجب اختلافات و مناقشات می‌گردد؛ و بالاخره اینکه، برخلاف یقین معرفتی، برای تردید در عمل به یقینیات اخلاقی بدیلی وجود دارد. همه اینها موجب تفاوت عمده‌ای میان یقین مورد بحث ویتگنشتاین با گزاره‌های یقینی اخلاقی است.

نقلاب چهارم با محوریت داده، نه‌تنها ابزارهای زندگی انسانی، بلکه بنیان‌های هویت او را نیز دگرگون ساخته است. این مقاله با تکیه بر انسان‌شناسی دو دستگاه نظری ناهمگونِ هایدگر و فلوریدی نشان می‌دهد که هیچ‌ یک از این دو به‌تنهایی قادر به تبیین کامل هویت انسانی در جهان دیجیتال نیستند. این نتیجه از رهگذر تحلیل سه محور اصلی به دست آمده است: نخست، افق هویتی با تمایز میان «جهان» به‌مثابه میدان معناسازی و «اینفوسفر» به‌مثابه اکوسیستم اطلاعاتی؛ دوم، هم‌بودگی با مقایسه‌ی بودن-با هایدگری و هم‌زیستی انسان با عامل‌های مصنوعی؛ و سوم، ریخت زمانی با بررسی زمانمندی اگزیستانسیال در برابر پویایی داده‌ها. تحلیل این سه محور نشان داد که اینفورگ فلوریدی در تحلیل لایه‌های اکولوژیک و شبکه‌ای هویت توانمند است، اما قادر به حمل افق معنا و زمانمندی نیست. در مقابل، دازاین هایدگر می‌تواند این ابعاد بنیادین را تبیین کند، اما نسبت به پیچیدگی‌های محاسباتی و شبکه‌ای عصر دیجیتال سکوت می‌کند. برآیند این تحلیل، پیشنهاد مدلی «دو-لایه‌ای» برای هویت در جهان دیجیتال است: لایه‌ی اگزیستانسیال–تفسیری، افق معنا را حفظ می‌کند؛ و لایه‌ی اطلاعاتی–اکولوژیک، محیطی است که کنش‌ها در آن شکل می‌گیرند. بدین‌سان، تلاش این پژوهش ارائه چارچوبی نظری برای فهم هویت انسانی در انقلاب چهارم است که فراتر از داده‌زیستی صرف و محدودیت‌های اگزیستانسیالیسم کلاسیک، چشم‌اندازی برای فهم هویت انسانی در عصر دیجیتال فراهم می‌کند بدون آنکه مدعی تبیینی کامل یا جامع باشد.

آزادی در اسلام و غرب، از آثار معلم و پژوهشگر فعال و معاصر ایرانی و متخصص کلام اسلامی، دکتر سید حسین اسحاقی (متولد 1341ش) است که این موضوع را از ابعاد گوناگون و به صورت مقایسه‌ای بین مکتب الهی اسلام و مکتب غربی تحلیل و تفسیر می‌کند و به برخی از پرسشها و شبهات پاسخ استدلالی و مستند می‌دهد. این کتاب برای استفاده در تولیدات و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی تألیف و تنظیم شده است.