جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف پرکردن شکاف موجود میان نظریه‌های فلسفی فناوری و عمل تربیتی، به بازاندیشی در تربیت اخلاقی برای گذار به سواد تکنو-اخلاقی می‌پردازد. برای دستیابی به این هدف از رویکردی فلسفی و روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است. یافته‌های پژوهش چارچوب واسطه‌گری تکنو-اخلاقی مبتنی بر سه پایه ارائه می‌دهد. 1) هرمنوتیک واسطه‌گری اخلاقی،2 ) تحلیل عاملیت اخلاقی توزیع شده، 3) تقویت نگاه آینده پژوهانه به اخلاق فناوری. بر مبنای این چارچوب راهبردهای سه‌گانه آموزشی ارائه شد، که در راهبرد اول دانش‌آموزان مصنوع فناوری را کالبدشکافی می‌کنند در راهبرد دوم دانش‌آموزان نقش‌های مختلفی ایفاء و با شکست فناوری مواجه می‌شوند و در راهبرد سوم به دانش‌آموزان «طرح‌های طراحی» برای فناوری‌های پیش بینانه داده و آن‌ها نه‌تنها موظف به طراحی فناوری تولید بیانیه تأثیر اخلاقی می‌باشند. در نهایت می‌توان نتیجه گرفت که تربیت اخلاقی می‌بایست از آموزش انتزاعی صرف اصول به پرورش شایستگی عملی برای زیستن اخلاقی به واسطه فناوری گذر کند.

این پژوهش تبیین «تربیت بینشی» به‌مثابه ساحت درونی و جهت‌دهنده نظام تربیت اسلامی در ارتباط انسان با خداست؛ ساحتی که ناظر به شکل‌دهی چارچوب‌های ادراکی، تفسیری و نگرشیِ متربی نسبت به خداوند است و از «بینش تربیتی» ـ که به نگاه‌ها و پیش‌فرض‌های نظریِ مربی یا نظام تربیتی درباره انسان و تربیت اشاره دارد ـ متمایز می‌باشد. تربیت بینشی، به‌ویژه در سطح میانی خود، با تمرکز بر ارتقای آگاهی دینی، تعمیق گرایش‌های توحیدی و معنادارسازی رفتار عبادی، زمینه‌ساز ارتباط آگاهانه، پایدار و تقرب‌محور انسان با خالق خویش است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از رویکرد تفسیری ـ استنطاقی شهید صدر، به استنباط مؤلفه‌های بینشی تربیت از ادعیه مأثور پرداخته است. نشان می‌دهد که مؤلفه‌های بینشی تربیت در رابطه انسان و خدا شامل شایسته‌پرستش دانستن خداوند، نفی هرگونه شریک، حسن‌ظن به خدا، باور به یگانگی تأثیر الهی، آگاهی از علم و قدرت مطلق او، شناخت خدا به‌عنوان پناهگاه حقیقی، درک حضور مستمر او در زندگی، فهم رابطه آینه‌ای پدیده‌ها با ذات الهی، تأمل در نعمت‌ها و معرفت نسبت به پیامبر و اهل‌بیت(ع) است؛ مؤلفه‌هایی که نقش محوری در تعمیق بینش توحیدی و تحکیم پیوند معنوی و آگاهانه انسان با خدا ایفا می‌کنند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تربیت بینشی در ارتباط انسان با خدا، فراتر از شناخت نظری، فرآیندی چندبعدی و مرحله‌مند است که از معرفت توحیدی آغاز شده و با تثبیت نگرش عاطفی و نهادینه‌سازی حضور و یاد مستمر الهی در اندیشه و عمل انسان به ثمر می‌نشیند. این مؤلفه‌ها به‌عنوان اهداف واسطی تربیت بینشی، نقش بنیادینی در شکل‌گیری عبودیت آگاهانه، تهذیب نفس و تحقق شخصیت اخلاقی و دینی ایفا می‌کنند.

اخلاق حرفه‌ای امداد و نجات از زیرمجموعه‌های حوزه مطالعاتی اخلاق کاربردی است. این حوزه به کاربرد نظریه‌ها، معیارها و اصول عام اخلاقی در امداد و نجات پرداخته و مسائل و چالش‌های اخلاقی آن را بررسی و حل می‌کند. پیش‌فرض‌هایی مانند مبنای هنجاری اخلاق امداد، اصول عام اخلاقی در این حوزه و روش مناسب حل تزاحمات در امداد و نجات، در حل مسئله‌های اخلاقی امداد و نجات تأثیرگذار است. در این مقاله، ضمن تحلیلی از جایگاه امداد و نجات در آموزه‌های اسلامی، چهار مبنای مهم در اخلاق امداد و نجات در جهت پاسخ به پرسش اصلیِ «مبانی نظری اخلاق امداد و نجات کدام است؟» مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. این پژوهش با هدف صورت‌بندی مبانی هنجاریِ اخلاقِ امداد و نجات و ارائه الگوریتم تصمیم در بحران انجام شد. اسنادی ـ تحلیلی با استفاده از منابع اخلاق کاربردی و با نگاهی به روش‌های مرسوم در علوم اسلامی و طراحی چهارچوب اجرایی همساز با تریاژ. برخی از یافته‌ها و نتایج عبارت‌اند از: ۱. مسئولیت‌پذیری بر وجوبِ کفایی / عینیِ نجات استوار است؛ ۲. بی‌طرفیِ هنجاری الزام شرعی ـ حرفه‌ای و نافیِ جانبداری هویتی است؛ ۳. ابزارها باید به فضایل (کظمِ غیظ)، تکنیک‌های تصمیم‌یار (عکس‌پذیری) بازطبقه‌بندی شوند؛ ۴. یک «رویه تصمیم» چهارمرحله‌ای ضدسوگیری پیشنهاد می‌شود.

سالمندی آخرین مرحله چرخه زندگی است. این پژوهش باتوجه‌به چالش‌های عاطفی و جسمانی ناشی از سبک زندگی مدرن و فقدان الگوی تعامل اخلاقی با سالمندان، به دنبال ارائه الگوی عملی برای بهبود روابط با این قشر است. سؤال اصلی تحقیق آن است که بر اساس منابع دینی با نگرش روان‌شناختی، چه الگویی می‌تواند تعامل اخلاقی مؤثر با سالمندان را تبیین کند. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع استنادی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تعامل اخلاقی مطلوب با سالمندان بایستی در سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری سامان یابد: در بعد شناختی، آگاهی از ویژگی‌های روان‌شناختی سالمندان؛ در بعد عاطفی، تقویت همدلی و احساس ارزشمندی؛ و در بعد رفتاری، حمایت مستقیم، واگذاری مسئولیت مناسب و پرهیز از انزوای سالمندان اهمیت دارد. نتایج حاکی است که رعایت این اصول، موجب ارتقای سلامت روانی، عزت‌نفس و پیوند اجتماعی سالمندان و در نهایت، تقویت همبستگی اجتماعی می‌شود.

در گسترۀ انواع روابط و تعاملات پیچیدۀ زمینه‌های تنازع در منافع و پیامدهای زیانمند آن، ملاک‌ها و اصولی عادلانه نیاز است که حیات بشری به صلح و سازش رهنمون شود. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی تلاش دارد از نظرگاه فقه الاخلاق موضوع اخلاقی مدارا را در نسبت با مقتضیات قواعد فقهی بررسی نماید. «مدارا و سازگاری» که خود در نظام اخلاق اسلامی از فضائل برجسته به شمار می‌رود، هم به‌عنوان «ذات فعل» و هم به‌عنوان «صفت فعل» مورد توجه و تعلّق احکام تکلیفی و وضعی قرار می‌گیرد. عنوان مدارا و مظاهر آن در شریعت اسلامی مبتنی بر ضوابط اصولی و قواعد فقهی بسیاری از قبیل: قبح عقاب بلا بیان، قبح تکلیف مالایطاق، قاعده جُبّ، صحت، الزام و ... است که می‌توان آنها را مبانی مدارای شرعی برشمرد. اگر چه «مدارا» یک فضیلت و امری مستحسن است و کاربست فقهی آن در مرتبه جعل و عمل لحاظ شده است، اما به اطلاق وجوب شرعی آن قائل نبوده و اقتضای اصول دیگری مانند عدالت، اصل تقدیم مصلحت اهم بر مهم، ملاحظه اهداف شریعت و قاعده وجوب حفظ نظام، موجب تقیید مدارا در مقام اجرا و عمل می‌شود.

این مقاله با تأکید بر سلامت روان به بررسی مؤلفه‌های عفو و گذشت در اسلام و برخی از اندیشمندان غربی می‌پردازد و ضرورت بررسی ارتباط عفو و گذشت را بر سلامت روان نشان می‌دهد. روش این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و ابزار مورد استفاده، کتابخانه‌ای است. عفو و گذشت از نظر عقل و دین، امری ارزشی، هنجاری و رفتاری پسندیده است و می‌تواند بر خود شخص عفوکننده و افراد مرتبط اثر بگذارد. انسان می‌تواند با گذشت از خطای دیگران، هیجانات نفسانی خویش را مدیریت کند. تغافل از خطاهای دیگران و نیز عفو و بخشش موجب می‌شود تا اشخاص به فکر اصلاح و خودسازی بیفتند و از تسلسل خشونت‌ها و کینه‌توزی‌ها کاسته شود، روابط پایدارتر و دوستی و پیوند افراد بیشتر شود. از کارکردهای دیگر عفو و بخشش، جلب محبت مردم و افزایش انسجام و وحدت اجتماعی است. سلامت روان، تنها سلامت جسم نیست، بلکه هماهنگی بین ارزش‌ها، علایق‌ها و نگرش‌ها در حوزه عمل افراد و برنامه‌ریزی واقع‌بینانه برای زندگی نیز از مؤلفه‌های سلامت روان است که با عفو و گذشت به وجود می‌آید. عفو و بخشش لازمه زندگی اجتماعی و سلامت روان است.

اخلاق عرفانی، به‌مثابه حرکتی در ساحت پیچیده وجود انسان، برای مصون ماندن از انحراف نیازمند هدایت وحیانی و معصومانه است. با توجه به غنای آموزه‌های قرآنی و آثار امام سجاد× در این زمینه، سؤال اصلی پژوهش حاضر آن است که مؤلفه‌ها، مبانی و طرح‌های عملی نظام اخلاق عرفانی از منظر قرآن و امام سجاد× چیست. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام اخلاقی امام سجاد× ساختاری منسجم و جامع دارد که با مؤلفه‌هایی چون «توحید خاص»، «عبودیت عاشقانه» و «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» متمایز می‌شود. این نظام بر مبانی خداشناسی، هستی‌شناسی و انسان‌شناسی عرفانی برآمده از حق‌محوری و با محوریت صفات الهی تشکیل شده است. در بررسی طرح نامه‌های سلوکی می‌توان دو طرح سلوکی را برآمده از آثار حضرت سجاد و با پشتیبانی قرآنی بیان نمود: سیر چهارمرحله‌ای «زهد تا رضا» و ساختار منازل‌گونه «مناجات خمس‌عشر». این الگو، مسیری اصیل و ایمن برای نیل به کمال معنوی فراهم می‌آورد که دارای غایتی مشخص، مراحلی معلوم و سندی متقن است.

شناخت‌گرایی و ناشناخت‌گرایی از نظریه‌های اصلی در حوزه فرااخلاق هستند. شناخت‌گرایان احکام اخلاقی را به‌عنوان باورهایی دارای وضعیت صدق و کذب تلقی می‌کنند، در حالی که ناشناخت‌گرایان بر این باورند که احکام اخلاقی فاقد چنین ویژگی‌هایی بوده و در نتیجه، نمی‌توان آنها را باور دانست. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی به بررسی رویکردهای مختلف در روان‌شناسی اخلاق، از جمله عقل‌گرایی و شهودگرایی، و چالش‌هایی که یافته‌های علوم شناختی در مقابل تفکیک‌های سنتی این حوزه ایجاد کرده‌اند، می‌پردازد. استدلال اصلی این پژوهش آن است که تعارض میان شناخت‌گرایی و ناشناخت‌گرایی بر پایه دیدگاهی نادرست از ذهن شکل گرفته است. این دیدگاه، قضاوت اخلاقی را حاصل فرآیندی مجزا میان عقل و احساس می‌داند و از درک کامل ارتباط میان جنبه‌های باورگونه و عاطفی قضاوت اخلاقی باز می‌ماند. با بررسی قضاوت‌های اخلاقی به‌عنوان نتیجه تعاملات پیچیده میان مکانیسم‌های شناختی و عاطفی، می‌توان به درکی جامع‌تر از این فرآیند رسید. در نهایت، این پژوهش یافته‌های علوم‌شناختی را به‌عنوان ملاحظاتی جدی برای تحقیقات جدید در پیش‌فرض‌های روانشناختی مباحث فرااخلاق معرفی می‌کند.

إحسان و نیکوکاری یکی از مهمترین اصول اخلاقی اسلام است و تعاملات تربیتی هم مشمول این اصول اخلاقی است؛ اما «إحسانی بودن تربیت» از چه وزن و اولویتی در فقه تربیتی برخوردار است و «آموزشِ احسانی» و «آموزشِ پولی» در ادبیات «تجاری­سازی دانش و آموزش» چه نسبتی با یکدیگر دارد؟ مساله نوشتار حاضر عبارت است از صورتبندی «إحسان به دیگران» به مثابه یک قاعده در فقه تربیتی. روش تحقیق، روش توصیفی و استنباطی و اجتهادی است. برخی از نتایج حاصله به قرار زیر است: إحسان، عبارت است از إنفاع و دفع ضرر از/به دیگران بصورت تبرعی که هم دارای حُسن فعلی است و هم فاعلی و بصورت مطلق مستحب است و این استحباب شامل روابط تربیتی میان معلم و متعلم هم می­شود. إحسان به مثابه یک رویکرد در نظریه تربیت اسلامی، هم هدف تربیت، هم محتوای تربیت، هم در شمار اصول و روش­های تربیت جای دارد. «إحسانی بودن/شدن تربیت» هم «اخلاقی بودن/شدن تربیت» را به دنبال دارد و هم شبهه «اخلاق­ستیزیِ فقه» را در فقه تربیتی بلااثر می­کند. در خوانش اسلامی، تعلیم، بیع نیست و معلم، بایع و تاجر نمی­باشد.

مسئله اصلی نوشتار حاضر تحلیل موضوع فرزندآوری براساس نظریه اخلاقی دیوید راس است. بر پایه یافته‌های این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی به دست آمده، فرزندآوری طبق معیارهای نظریه وظیفه‌گرایانه راس، می‌تواند یک «وظیفه اخلاقی در نگاه نخست» باشد که مشتق از وظایف نیکوکاری، اصلاح نفس و عدم اضرار به دیگری است و درصورتی که با وظیفه مهم‌تر دیگری تداخل پیدا نکند، برای فرد تبدیل به «وظیفه واقعی» می‌شود. بدین نحو فرد در ضمن اینکه از فشار اطلاق احکام اخلاقی (ناشی از وظیفه‌گرایی) می‌رهد، لیکن به‌مثابه فاعلی عاقل و بالغ، ملزم به تلاشی مجدانه و مکفی برای بررسی ترکیب‌های احتمالیِ مختلف از وظایف اولیه و سپس مقایسه موقعیت‌های متنوع عملیِ حاصل از آن ترکیب‌ها می‌شود تا نهایتاً به اخذ بهترین تصمیم برای شخصِ خود نائل آید؛ توجه به دقایق نظریه راس می‌تواند حاکی از دلالت‌های قابل توجهی برای صدور حکم بر سر فرزندآوری به‌عنوان مسئله مبتلابهِ جوامع بشری باشد.