جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در سازمان‌های امروز، مدیریت منابع انسانی با مسائل اخلاقی، فرهنگی، معنایی و شناختی مواجه است که حل آن‌ها فراتر از ابزارهای صرفاً فنی و مدیریتی معمول است. این مسائل، رفتار کارکنان، تصمیم‌گیری مدیران و کیفیت تعاملات سازمانی را به‌طور بنیادین تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش و کارکرد مشاور فلسفی در سازمان‌ها، از روش تحلیل مفهومی و مطالعات کتابخانه‌ای بهره می‌گیرد و با مرور ادبیات داخلی و خارجی، چهارچوبی مفهومی ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد مشاور فلسفی با تحلیل پیش‌فرض‌ها، روشن‌سازی ارزش‌ها، پرسشگری بنیادین و بازاندیشی سازمانی، می‌تواند تصمیم‌گیری‌های هیجانی، کلیشه‌ای و مبتنی بر تعصب را کاهش داده و تفکر انتقادی، تعاملی و اخلاق‌محور مدیران و کارکنان را تقویت کند. این نقش شامل تسهیل گفت‌وگوهای اخلاقی و فرهنگی، ارزیابی پیامدهای تصمیمات، افزایش شفافیت، کاهش تعارضات و ارتقای مسئولیت‌پذیری سازمانی است. مشاوره فلسفی به‌عنوان ابزاری تحلیلی و ارزش‌محور، توانایی «هک مسائل» سازمانی را دارد؛ بدین‌معنا که با شناسایی ریشه‌های مفهومی، ارزشی و معنایی مشکلات، امکان ارائه راهکارهای نوآورانه و بنیادین را فراهم می‌کند. این رویکرد، به مدیران امکان تحلیل عمیق‌تر مسائل و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر را می‌دهد و زمینه نوآوری، یادگیری سازمانی و بهبود فرآیندهای منابع انسانی را فراهم می‌آورد. علاوه‌براین، کاربرد مشاوره فلسفی محدود به سازمان‌های بزرگ یا پیچیده نیست؛ بلکه در سازمان‌های آموزشی، مدارس، نهادهای کوچک و حتی محیط‌های درمانی نیز قابل طرح و مؤثر است. این امر ریشه در سابقه مشاوره فلسفی در حوزه روان‌درمانی دارد، جایی که فیلسوفانی چون آشنباخ، مارینوف، کوهن و شوستر نشان داده‌اند تحلیل فلسفی باورها، ارزش‌ها و استدلال‌ها می‌تواند به بهبود سلامت روان، معناجویی و تصمیم‌گیری اخلاقی افراد کمک کند. براین‌اساس، پژوهش حاضر نشان می‌دهد مشاوره فلسفی نه‌تنها به‌عنوان ابزاری نظری، بلکه به‌صورت کاربردی، می‌تواند به ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری، همسویی کارکنان با اهداف سازمانی و توسعه پایدار سازمان‌ها کمک کند و خلأ موجود در ادبیات سازمانی درباره کاربرد عملی این رویکرد را تا حدی جبران نماید.

آنارشیسم در بیشتر موارد با عنوان نظریه‌ای سیاسی شناخته می‌شود و فیلسوفان مسلمانی مانند آیت‌الله مصباح یزدی آن را از زاویهٔ مفروضه‌های سیاسی، بررسی و ارزیابی کرده‌اند؛ با‌این‌حال، این جنبش در مغرب‌زمین به‌مثابهٔ یک نظریهٔ فلسفی، مفروضه‌های خاص و هوادارانی جدی دارد. هرچند آیت‌الله مصباح یزدی آن را یک نظریهٔ فلسفی ندانسته‌اند، منظومهٔ فلسفی ایشان ظرفیت ویژه‌ای برای ارزیابی نظریهٔ آنارشیسم فلسفی دارد. در این مقاله که به روش تحلیل و تفسیر نگاشته شده است، آنارشیسم فلسفی براساس دو روایت حداکثری «رابرت پل ولف» و حداقلی «جان سیمونز» توصیف و تحلیل شده و سپس بر پایهٔ دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی ارزیابی شده است. آنارشیسم فلسفی تعارض «اقتدار دولت» با «اختیار فرد» را طرح کرده و با جانب‌داری از خصلت خودمختاری انسان‌ها با هرگونه اقتدار و الزام سیاسی مخالفت می‌کند. برپایهٔ دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی که الزام اخلاقی را براساس ضرورت بالقیاس توجیه می‌کند، می‌توان سازواری خودمختاری فردی با مراجع اقتدار بیرونی را نتیجه گرفت؛ درحقیقت الزام‌ها برپایهٔ غایاتشان، مسبوق به اختیار پیشینی هستند؛ بدین منظور لازم است رابطهٔ الزام اخلاقی و الزام سیاسی از منظر ایشان بررسی شود. همچنین در پایان مقاله، دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی در ارزیابی آنارشیسم فلسفی با دیدگاه‌های برخی دانشوران غربی مقایسه شده است.

استفاده دقیق از روش‌های تحقیق کیفی، یکی از مسائل تحقیقات ایرانی است. هدف مقاله حاضر کاربست «توصیف فربه» کلیفورد گیرتز و بخشیدن جنبه روش‌مند به آن است. این پژوهش با تکیه بر نظریهٔ تفسیری نمادگرایی گیرتز، شمایی روش‌مند به محققِ کیفی خواهد داد تا از روش توصیف فربه به‌طور درست استفاده نماید. در این پژوهش ابهام موجود در تعاریف و نگاه تئوریک این تکنیک زدوده شده و شمایی کلی از روش‌شناسی، در غالب بخش‌های «مشخص‌کردن میدان تحقیق»، «آشنایی با بومیان و غوطه‌وری فرهنگی»، «توصیف مختصر»، و در‌نهایت، «توصیف فربه» به محققان خواهد داد. این پژوهش نشان می‌دهد که روش پژوهش کیفیِ «توصیف فربه»، نوعی نگارش محققانه است که فراتر از توصیف و مشاهده به‌پیش می‌رود و بیانگر زمینه، عرصه، زمان، جغرافیا، عوامل پیرامون عمق تاریخ و هر‌آن‌چیزی است که به‌صورت پیدا و پنهان منجر به ظهور رفتار خاص یا رویداد و اتفاق است. لذا در این روش پژوهش کیفی، مبنای تحلیل، توصیفی است که فراتر از سطح ظاهری و معاصر است.

مسئله «تعامل قرآن با فرهنگ زمانه» از مباحث بنیادین در مطالعات قرآنی معاصر است که درباره نسبت میان وحی الهی و بافت تاریخی و فرهنگی عصر نزول بحث می‌کند. مستشرقان با تکیه بر مبانی معرفتی انسان‌گرایانه و روش نقد تاریخی، قرآن را متنی بشری و فرهنگی دانسته‌اند که از محیط دینی و اجتماعی عربستان تأثیر پذیرفته است. درمقابل، اندیشمندان مسلمان، هرچند بر ضرورت توجه به زمینه‌های تاریخی و زبانی نزول تأکید دارند، اما وحی قرآنی را حقیقتی الهی و فراتاریخی می‌دانند که ضمن تعامل با فرهنگ، آن را اصلاح و هدایت می‌کند. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-تطبیقی و بر پایه منابع اصلی مستشرقان و متفکران مسلمان، به بررسی مبانی معرفت‌شناختی، هستی‌شناختی و روش‌شناختی دو جریان پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در اندیشه مستشرقان، وحی محصول ذهن و فرهنگ پیامبر است، درحالی‌که در اندیشه اسلامی، وحی ارتباطی آگاهانه و مصون از خطاست که در ظرف زبان و فرهنگ تحقق یافته ولی از آن متأثر نشده است. درنهایت، با تحلیل تطبیقی دو رویکرد، نتیجه گرفته می‌شود که تفاوت اصلی در تعریف ماهیت وحی و نقش فرهنگ در فرآیند نزول است. مستشرقان، تعامل را به‌معنای تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ می‌فهمند، اما اندیشمندان مسلمان، آن را به‌معنای «تفهیم حکیمانه وحی در بستر فرهنگ» می‌دانند. درنهایت، نظریه «تعامل هدایتگر وحی» را به‌عنوان چهارچوب تلفیقی و متوازن میان تاریخ‌مندی زبان و فراتاریخی بودن معنا پیشنهاد می‌کند.

نظریات شخصیت مهم‌ترین نظریات روان‌شناسی هستند. در روان‌شناسی اسلامی جایگاه یک نظریه شخصیت بنیادین خالی است. آیه 29 سوره زمر که شخصیت متشتت انسان مشرک و شخصیت یکپارچه انسان موحد را مقایسه کرده، می‌تواند محور یک نظریه شخصیت باشد. در مقاله حاضر، این ظرفیت واکاوی شده و با مؤیداتی از سایر آیات و روایات، «نظریه شخصیت توحیدی» با استفاده از روش تحلیل محتوا و روش نظریه‌پردازی قیاسی تدوین شده است. این نظریه ظرفیت توضیح آسیب‌شناسی روانی، رشد روانی، چهارچوبی برای روان‌درمانی و اهداف مهمی مانند رضایت از زندگی و بهزیستی روان‌شناختی را دارد. امتیاز این نظریه بر نظریات روان‌شناسی متعارف آن است که تقلیل‌گرایانه نبوده، بلکه کل‌نگر و جامع است و می‌تواند برای عناصر محوری سایر نظریات مانند عقده حقارت، مهرجویی، رقابت‌طلبی، توجه‌طلبی، نیازهای روان‌شناختی، معناجویی، کمال‌جویی و انتخاب، توضیح و راهکار ارائه کند. این نظریه در تقسیم‌بندی نظریات شخصیت در طبقه نظریات روان‌تحلیلی قرار می‌گیرد. در این مقاله انتقاداتی به نظریه مطرح و پاسخ داده شده است.

این مقاله به بررسی شکست مستمر اصلاحات مدیریت مالی عمومی در ایران، به‌ویژه گذار دستوری به «بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد» (PBB) می‌پردازد. درحالی‌که تحلیل‌های متعارف بر کمبودهای فنی یا مقاومت‌های سیاسی تمرکز دارند، این پژوهش استدلال می‌کند که این‌ها صرفاً نشانه‌های یک آسیب‌شناسی ریشه‌ای‌تر هستند. پرسش محوری این است که چرا و چگونه ابزارهای مدیریتی رایج جهانی مانند (PBB)، در بستر ایران، به جای اجرای واقعی، به پذیرش نمادین (جداسازی) و شکست فنی تقلیل می‌یابند؟ این پژوهش با استفاده از یک روش‌شناسی تحلیلی-انتقادی و ارائه یک چهارچوب نظری ترکیبی (نظریه نهادی، اقتصاد سیاسی دولت رانتیر، و فلسفه سیاسی-اقتصادی دولت اسلامی) به تبیین این پدیده می‌پردازد. یافته اصلی آن است که شکست اصلاحات، ریشه در یک «تضاد پارادایمی» آشتی‌ناپذیر دارد. بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، به‌عنوان محصول یک جهان‌بینی نئولیبرال (متمرکز بر کارایی اقتصادی و منطق بازار)، با چارچوب هنجاری و اقتصادی دولت اسلامی (متمرکز بر عدالت، مصلحت و فلاح) در تضاد هستی‌شناختی قرار دارد. این تضاد، خود را از طریق سازوکارهایی چون پذیرش نمادین (جداسازی) برای کسب مشروعیت، و مقاومت دیوان‌سالاری برای حفظ منطق واقعی توزیع منابع، متجلی ساخته و تلاش‌های اصلاحی را بی‌اثر می‌کند. همچنین این مقاله با عبور از نقد صرف، یک الگوی جایگزین، بومی و هنجاری ارائه می‌دهد. این الگو، برآمده از مفهوم اسلامی «امانت» بودن منابع عمومی است و با اقتباس از ابزارهای نوینی چون «حسابداری ارزش عمومی» (PVA) و «بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری» (SROI) و انطباق آن‌ها با حوزه‌های کلیدی ارزش عمومی مبتنی بر اصول اسلامی، راهی برای ادغام نظام‌مند «ارزش» و «مصلحت» در فرآیند تخصیص منابع عمومی پیشنهاد می‌کند.