جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اومانیسم درجایگاه یک‌نظام فکری، در طول تاریخ با تأکید بر توانایی‌های انسانی و نفی قدرت‌های ماوراءالطبیعی، زمینه‌ساز تحولات عمده در جامعه بشری شده است. این تفکر که در دوران رنسانس به اوج خود رسید، با بازگشت به ارزش‌های تمدن باستانی و بازتعریف نقش انسان در جهان، محوریت انسان و نفی خدا و متافیزیک را مورد تأکید قرار داد. در قرن بیستم، فجایع انسانی مانند جنگ‌های جهانی، انتقاداتی جدی به اومانیسم وارد کرد. بااین‌حال، معنویت‌های نوین که از دهه‌های اخیر رواج یافته‌اند، تلاش کردند تا با ترکیب ارزش‌های اومانیستی و نیازهای معنوی انسان معاصر، جایگاه جدیدی برای انسان تعریف کنند و با تأکید بر مفاهیمی نظیر خدای درون، قانون جذب و رهایی فردی، او را در جایگاه خداوندی و خالقیت قرار دهند. در مقاله حاضر با تحلیل تاریخی و تطبیقی اومانیسم و معنویت‌های نوین، تأثیر اومانیسم در اصول اساسی این معنویت‌ها بررسی شد. نتایج نشان داد که این معنویت‌ها بر پایه اومانیسم و در سایه نظام لیبرال سرمایه‌داری به‌سرعت گسترش می‌یابند تا با ایجاد یک‎دین جهانی با استفاده از مفاهیم دین‌های اصیل و تطبیق دادن اصول خود بر این دین‌ها، نظام سلطه‌ سرمایه‌داری را در جهان تثبیت کنند.

موضوع ارتباط با خدا از آغاز آفرینش انسان همواره مورد توجه بشر بوده است. ‌در قرون اخیر، ‌با رشد تکنولوژی و آسیب‌های ناشی از زندگی مدرن، ‌اضطراب و حس تنهایی گریبان‌گیر انسان شده است. ‌با هجوم سرگشتگی‌های ناشی از سبک زندگی مدرن، ‌انسان متجدد در درون خود ‌بیش‌ازپیش به موجودی قدرتمند (خداوند) و معنویت‌های نوین احساس نیاز می‌کند. ‌جوئل اوستین، ‌کشیش آمریکایی، ‌خداوند را عامل آرامش و موفقیت انسان در تمامی کتاب‌ها و سخنرانی‌هایش معرفی می‌کند. ‌او قوانینی مانند «قانون اطاعت» را که با نام خداوند عجین شده است، ‌بیان می‌کند. براین‌اساس، در پژوهش حاضر تصویر خداوند با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ‌در «قانون الهی اطاعت» جوئل اوستین بررسی شد. ‌پژوهش در کتاب‌ها و سخنرانی‌های جوئل اوستین این نتیجه را به‌دست می‌دهد که تصویر خدایی که وی ارائه می‌دهد، ‌برگرفته از تفکر اومانیستی، ‌روان‌شناسی و جامعه‌شناسی است. ‌بدیهی است که بررسی و تبیین مبانی فکری جوئل اوستین، ‌به‌عنوان یکی از مدعیان معنویت‌های مدرن، ‌تأثیر بسزایی در نهادینه کردن این مسئله در جامعه اسلامی، ‌برای حفظ جوانان از انحرافات عقیدتی دارد. ‌

داعش، یک‌گروه تکفیری است که با قرائت افراطی از اسلام، با هدف ایجاد دولتی خشونت‌مدار، تفسیر خاصی از توحید ارائه می‌دهد. آنان با تأکید بر توحید ربوبی و الوهی، بسیاری از اعمال مسلمانان مانند توسل، شفاعت‌خواهی، ذبح برای غیرخدا و تبرک جستن به اولیا و اماکن مقدس را شرک می‌دانند. این گروه با استناد به فتاوی شورای شریعت خود که برداشتی وهابی-تکفیری از اسلام است، هرگونه درخواست کمک یا مدیریت از غیرخدا را نفی می‌کنند. در پژوهش حاضر، با روش توصیفی و بررسی منابع داعش، دلایل آنان برای تکفیر مسلمانان تحلیل شد. این گروه تکفیری، به‌ویژه آیات توحیدی را به‌گونه‌ای تفسیر می‌کنند که گویی هیچ واسطه‌ای در نظام ربوبی جایز نیست. این نگاه افراطی، هرگونه رابطه معنوی با غیرخدا را بدعت و شرک می‌خواند و خشونت علیه مخالفان را توجیه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که برداشت داعش از توحید، تحمیل قرائتی یک‌سویه و غیرمنعطف از دین است که در نهایت به تفرقه و خشونت دامن می‌زند.

در عصر حاضر، پیچیدگی‌های زندگی مدرن، کیفیت ارتباط انسان با خدا را تحت تأثیر قرار داده است. انسان با وجود آسایش‌های بسیار مادی بازهم تلاش می‌کند به گونه‌ای این نیاز معنوی را برطرف کند؛ زیرا این نیاز اصلی انسان است که به‌طور فطری به آن تمایل دارد. ابن‌سینا فیلسوف و نابغه و نویسنده‌ای پرکار است که در بیشتر آثار خود به تبیین انسان و ابعاد وجودی او پرداخته است. وی آثاری نیز درباره تفسیر قرآن، ذکر، دعا، عبادت به ویژه نماز دارد. پژوهش حاضر به‌روش توصیفی- تحلیلی و با هدف بررسی دیدگاه ابن‌سینا درباره حقیقت نماز و تأثیر قوا و افعال نفس انسان بر آن انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد، ابن‌سینا حقیقت نماز را به معرفت حق‌تعالی تفسیر می‌کند و آن را به ظاهری و باطنی تقسیم می‌نماید. قوای نباتی با تأمین سلامت جسمانی در نماز ظاهری تأثیر مستقیم دارد و وسیله‌ای برای نماز باطنی است. قوای حیوانی با کنترل مدرکات حسی و خیالی و وهمی انسان نسبت به جهان و خدا و کنترل قوای محرکه، به نماز عمق می‌بخشد. قوای انسانی نیز با ادراک معانی باطنی اذکار و اتصال به عقل فعال، نماز را به بالا‌ترین مرتبه ارتقا می‌دهد.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انگیزه‌های ایمانوئل کانت در پرداختن به الهیات اخلاقی و تبیین نقش آن در اثبات وجود خدا تدوین شده است. وی با تأکید بر انگیزه‌های اخلاقی و فلسفی، الهیات اخلاقی خاصی را جایگزین براهین سنتی اثبات خدا ارائه کرد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، افزون بر بررسی عوامل فلسفی و اخلاقی، تبیین و تحلیل دقیق ارتباط میان الهیات اخلاقی و نظام اخلاقی کانت ارائه شد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که اگرچه کانت با نقد الهیات طبیعی و متافیزیکی و با تلفیق اخلاق و دین، چارچوبی عقلانی برای پاسخگویی به نیازهای عملی بشر طرح ریزی کرد، مسئله وجود خدا از طریق «برهان اخلاقی» به استدلالی عقیم و ناموجه منجر شد به‌طوری‌که می‌توان دیدگاه او را با توجه به مبانی خود وی، مخدوش نشان داد. در نتیجه مفهومی که کانت از خداوند تداعی می‌کند، تصوری بیش نیست. البته تا حدی مفهوم غیر عینی و صرفاً تصوری از خداوند در ذهن تداعی می‌شود. باتوجه به اینکه مفاهیم عقلی ـ به‌ویژه خداوند ـ در عقل عملی بی‌نیاز از زمان و مکان تصور شده است، هیچ نوع حکایتی نسبت به جهان خارج نداشته و هیچ معنایی در ارتباط با متن واقع تحمل نمی‌کند. ازاین‌رو، الزامی که بین احکام اخلاقی با اذعان به خداوند و اراده‌ انسان و مانند آن است، فقط ارزش اخلاقی داشته و راهی به جهان واقع نمی‌گشاید.

هدف زندگی از مسائل مهم انسان‌شناسی به‌شمار می‌رود و یکی از اساسی‌ترین موضوعات زندگی انسان است. اگر انسان پاسخ مناسبی برای این پرسش نداشته باشد، زندگی را بی‌معنا خواهد یافت و از طرفی، رسیدن به هدف، نیازمند برنامه و قانون است. این نوشتار باروش توصیفی- تحلیلی در صدد بیان هدف و قانون زندگی در نگاه دانشمند و پزشک متبحر فرانسوی، الکسیس کارل، و مقایسه آن با دیدگاه علامه طباطبایی - فیلسوف، مفسر، فقیه و عارف مسلمان ایرانی- است. اهمیت این مقایسه بدین دلیل است که می‌تواند به روشن‌شدن وجوه اشتراک و اختلاف اندیشه‌ علامه با دیدگاه کارل و نیز تعالی نگرش به انسان در اندیشه اسلامی بینجامد. یافته‌های این پژوهش بر آن است که نشان دهد برخی مطالب در نگاه الکسیس کارل، از جمله هدف خلقت که انسان‌سازی و رساندن بشر به سعادت حقیقی است، با علامه هماهنگی دارد. همچنین در قوانین زندگی، نکات مشترک در زمینه حفظ حیات و بقای نسل؛ و در قانون تکامل معنوی انسان، لحاظ‌کردن فضایل اخلاقی و توجه به خدا از راه عرفان و نیایش در دو نگاه مشهود است؛ گرچه جهان‌بینی این دو دانشمند تفاوت‌هایی دارد.