جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف: این پژوهش، با رویکردی انتقادیـقرآنی، به تحلیل دیدگاه‌های خاورشناسان معاصر درباره‌ی اصول اخلاقی حاکم بر رفتار پیامبر اسلام(ص) با دشمنان می‌پردازد. هدف اصلی، نقد نظام‌مند این دیدگاه‌ها از طریق مقایسه‌ی آن‌ها با مبانی قرآنی سیره‌ی نبوی است. با به‌کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد تطبیقی، اصول کلیدی اخلاقی شامل رحمت، عفو، عدالت و صلح‌جویی، مستقیماً از آیات قرآن کریم و با استناد به تفاسیر معتبر استخراج شده‌اند. سپس، برداشت‌های خاورشناسان شاخصی چون ویلیام مونتگمری وات، کارن آرمسترانگ، جان اسپوزیتو، ویلفرد مادلونگ، برنارد لوییس، مایکل کوک، آنه‌ماری شیمل، فرد دانر و ماکسیم رودنسون، مورد بررسی انتقادی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد قرآن کریم چارچوبی اخلاقی منسجم برای تعامل با دشمن ترسیم می‌کند که در مواضع عملی پیامبر(ص) مانند عفو عمومی در فتح مکه، دعای ایشان برای هدایت مردم طائف، رفتار عادلانه با بنی‌قریظه و پذیرش پیمان حدیبیه تجلی یافته است. در مقابل، تحلیل‌های تقلیل‌گرایانه‌ی بسیاری از خاورشناسان، که رحمت و عفو را ناشی از انگیزه‌های سیاسی یا شخصیتی، عدالت را برآمده از ملاحظات قبیله‌ای و صلح‌جویی را دیپلماسی سکولار تفسیر می‌کنند، این پژوهش ثابت می‌کند این اصول، ریشه در وحی داشته و هدف غایی آن‌ها صرفاً هدایت و اصلاح است. نتیجه‌گیری: نتیجه‌گیری پژوهش بر ضرورت بازخوانی سیره‌ی نبوی از طریق منابع اصیل اسلامی، به ویژه قرآن کریم، تأکید می‌کند تا از تحریف‌های خاورشناسانه پرهیز شده و الگویی فراگیر برای تعامل انسانی ارائه گردد.

شبهه بشری بودن قرآن و اقتباس پیامبر (ص) از منابع ادیان پیشین از آغاز نزول قرآن مطرح بوده است. در نخستین نگاشته‌های آکادمیک خاورشناسان درباره قرآن کریم در سده نوزدهم میلادی نیز خاستگاه (یا مصادر و منابع) قرآن کریم یکی از ریشه‌دارترین مباحث بوده است. در میان مسائل گوناگونی که در ارتباط با شبهه اقتباس وجود دارد، مسأله آشنایی پیامبر (ص) -و به طور کلی اهل مکه- با مضامین یهودی و مسیحی، پیش از نزول قرآن است. امروزه این مسأله به عنوان یک پیش‌فرض در مطالعات قرآنی آکادمیک مطرح می‌شود که پیامبر (ص) و مخاطبان قرآن پیش از نزول آن با داستان‌های عهدین آشنا بوده‌اند. با توجه به اهمیت این مسئله و ضرورت بررسی آن از منظر قرآن به عنوان موثق‌ترین شاهد تاریخی آن دوران، نوشتار حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از قرآن و منابع تفسیری، شواهد قرآنی عدم آگاهی پیشین پیامبر (ص) نسبت به این مضامین را ارائه و بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهند هفت دسته از آیات بر این امر دلالت دارند: 1. آیات دال بر عدم آشنایی پیشین پیامبر (ص) و قریش از داستان‌های انبیاء؛ 2. آیات دال بر عدم مطالعه کتاب توسط پیامبر (ص)، پیش از بعثت؛ 3. آیات دال بر عدم حضور پیامبر (ص) در رخدادهای امم پیشین؛ 4. آیات مشتمل بر تعبیر « هَلْ أَتاکَ نَبَأُ...»؛ 5. آیات دال بر عدم برخورداری عرب جاهلی از کتاب آسمانی و پیامبر؛ 6. آیات ارجاع‌دهنده به اهل کتاب؛ 7. آیات بیانگر نوع شبهه کفار درباره اقتباس.

این پژوهش، بازخوانی انتقادی آراء توشیهیکو ایزوتسو در حوزه معناشناسی قرآنی را انجام می‌دهد. هدف آن، بررسی تقاطع سه قلمرو «کلام شیعی»، «روش‌شناسی ایزوتسو» و «گفتمان خاورشناسی» با تمرکز ویژه بر منابع تفسیری-حدیثی شیعه و تحلیل مؤلفه‌های خاورشناختی است. پرسش محوری این است که آیا مبانی معناشناختی ایزوتسو، با توجه به تکیه‌گاه غالب او بر منابع تفسیری اهل سنت، قابلیت انطباق با منظومه تفسیری شیعه - با محوریت مفاهیمی مانند ولایت، باطن و تأویل - را دارد؟ افزون بر این، پژوهش به این می‌پردازد که رویکرد او چه نسبتی با خاورشناسی معاصر، با ویژگی‌هایی چون تقلیل‌گرایی تاریخی، دوگانه‌سازی شرق/غرب و نگاه ابژه‌انگارانه به متون دینی، برقرار می‌کند. روش پژوهش، ترکیبی از تحلیل محتوای کیفی آثار کلیدی ایزوتسو، مطالعه تطبیقی با متون محوری شیعی (مانند تفسیر المیزان و بحارالانوار) و نقد گفتمان خاورشناختی کلاسیک و مدرن (مانند گلدزیهر و شاخت) است. یافته‌ها نشان می‌دهد نخست آنکه مفاهیم بنیادین شیعی نیازمند بازتعریفی فراتر از معناشناسی صرفاً تاریخی در چهارچوب ایزوتسو هستند. دوم آنکه، علیرغم برخی همگرایی‌ها، تناقضاتی جدی میان معناشناسی اگزیستانسیالیستی ایزوتسو و پارادایم پوزیتیویستی خاورشناسان وجود دارد. نتیجه‌گیری، گامی نو به سوی تأسیس «معناشناسی تطبیقی ادیان» با رویکردی انتقادی به خاورشناسی، از طریق تلفیق معناشناسی ایزوتسو، هرمنوتیک شیعی و نقد خاورشناسی را پیشنهاد می دهد.

هدف:مسئله «جایگاه مردم در حکومت قرآنی» یکی از محوری‌ترین مباحث اندیشه سیاسی اسلام و از کانون‌های اصلی نقد در گفتمان استشراق به‌شمار می‌آید. بسیاری از مستشرقان با تفسیر الگوی حکمرانی قرآنی در چارچوب تقابل دوگانه «حاکمیت مطلق الهی» و «اختیار انسان»، آن را ذاتاً استبدادی و نافی اراده مردمی معرفی کرده‌اند. روش: پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با اتخاذ روش آسیب‌شناسی معرفتی، به واکاوی مبانی فکری و پیش‌فرض‌های روش‌شناختی این دیدگاه‌ها می‌پردازد. یافته ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خاستگاه اصلی این نقدها نه در متن قرآن، بلکه در تحمیل پارادایم‌های معرفتی و فلسفی مدرن غربی بر ساختار مفهومی اندیشه سیاسی اسلام نهفته است. این آسیب‌ها در سه سطح اساسی قابل شناسایی است: نخست، در سطح معرفت‌شناختی، از رهگذر خلط میان نص قرآنی و عملکرد تاریخی مسلمانان و نیز خوانش گزینشی از آیات؛ دوم، در سطح کلامی–فلسفی، با فرض نادرست تضاد میان خدامحوری و اختیار انسان؛ و سوم، در سطح سیاسی–حقوقی، از طریق یکسان‌پنداری مشروعیت الهی با مقبولیت مردمی. نتیجه: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که الگوی قرآنی حکمرانی، بر رابطه‌ای طولی و غیرتضادآمیز میان مشروعیت الهی و مشارکت انسانی استوار است و بسیاری از داوری‌های استشراقی، در واقع نقد بازنمایی تحریف‌شده‌ای از این الگو به شمار می‌آیند، نه نقد خود نظریه اصیل قرآنی.

روش‌ها و متدهایی که قرآن‌پژوهان غیرمسلمان در تحقیقات خود به‌کار می‌برند، معمولاً در مباحث علمی به اندازه کافی بررسی نمی‌شوند. در اینجا برخی از روش‌های متداول و مورد استفاده در این زمینه معرفی می‌شود: این روش به معنای عمیق‌تر خود، عمدتاً در زمینه نقد متون مقدس توسعه یافته و سپس به عرصه مطالعات اسلامی و قرآنی منتقل شده است. این نوع پژوهش با بهره‌گیری از شیوه‌های توصیفی - تحلیلی با رویکرد انتقادی، در گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات سامان‌دهی شده است. از ‌مهم‌ترین روش‌های وحی پژوهی مستشرقان می‌توان به نقد تاریخی اشاره کرد که در نقد متون عهدینی گسترش یافته و شامل نقدهای متنی، نقد شکلی، نقد زبان‌شناختی و نقد ادبی و غیره است. به‌نظر نگارنده، روش‌های تاریخی و انتقادی وحی‌پژوهی مستشرقان در تضاد با اندیشه دینی اسلامی قرار دارند و هر یک از این اصول با اشکالات جدی مواجه است. جامع‌ترین و معتبرترین نظریه‌ای که تا کنون درباره منبع قرآن مطرح شده، خود قرآن است. این دیدگاه با دلایل متعددی از جمله شواهد نقلی و منطقی حمایت می‌شود و بهترین توضیح و تفسیر برای واقعیت قرآن با تمام ویژگی‌ها و مشخصاتش به‌شمار می‌آید. ‌مهم‌ترین انتقاد به روش نقد منبع، این است که نتیجه‌گیری آن بر اساس دو قرن تأخیر در شکل‌گیری قرآن و نویسندگان آن است، که با مستندات تاریخی قطعی و شواهد باستان‌شناسی و همچنین تکنیک‌های پیشرفته‌ای مانند آزمایش کربن-۱۴ در تضاد قرار دارد.

هدف:این پژوهش با تمرکز بر کتیبه‌های جنوب عربستان، به واکاوی تطبیقی احکام ذبح در قرآن، تورات و انجیل می‌پردازد و می‌کوشد با تأکید بر دیدگاه هولگر زلنتین، نظریه اقتباس قرآن از متون پیشین را به‌صورت انتقادی بازاندیشی کند. هدف اصلی تحقیق، تبیین ریشه‌های تاریخی، زبانی و حقوقی احکام ذبح و پرهیزهای غذایی و نشان‌دادن جایگاه قرآن در تداوم خلاق سنت‌های سامی پیشااسلامی است. روش: روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات بینامتنی، کتیبه‌شناختی، زبان‌شناختی و تحلیل منابع کتابخانه‌ای است و داده‌های اپیگرافیک جنوب عربستان در کنار آیات قرآنی و متون عهدین بررسی شده‌اند. یافته ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی چون طهارت، نجاست، خون و ذبیحه، پیشینه‌ای ریشه‌دار در فرهنگ حقوقی سامی و قوانین غیریهودیان داشته و در کتیبه‌های جنوب عربستان بازتاب یافته‌اند. قرآن این میراث مشترک را با بازسازی مفهومی، از چارچوب محلی و قومی خارج کرده و به شریعتی جهان‌شمول برای امت اسلامی تبدیل نموده است. نتیجه گیری: نتیجه‌گیری پژوهش آن است که احکام قرآنی ذبح نه حاصل اقتباس خطی از تورات و انجیل، بلکه محصول تعاملات چندلایه تاریخی، زبانی و فرهنگی جنوب عربستان است که در عین پیوستگی با سنت‌های پیشین، استقلال تفسیری و هویتی قرآن را تثبیت می‌کند.

شخصیت تاریخی حضرت خدیجه(س)، به‌عنوان نخستین مؤمن به رسالت نبوی، در دوران معاصر موضوع بازخوانی‌هایی قرار گرفته که تحت تأثیر رهیافت‌های غربی شکل گرفته‌اند. از جمله آثاری که به بررسی شخصیت و عاملیت ایشان پرداخته، مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی ازدواج خدیجه(س) و محمد(ص) به‌عنوان الگویی اسلامی» است که توسط شاداب رحمت‌الله و سارا ابابنه (اساتید دانشگاه ادینبرو) نگاشته شده و در مجله «مطالعات فمینیستی در دین» (اکتبر ۲۰۲۱) منتشر شده است. نگارندگان این مقاله، شخصیت خدیجه(س) را از منظری متفاوت و با رویکردی چندوجهی بازکاوی کرده‌اند تا الگویی برای زیست زنان مسلمان در دوره مدرن ارائه دهند. از آنجا که هر الگو پیش از هر چیز باید با معیارهای قرآنی سنجیده شود تا تجویز آن برای عموم تضمین گردد، پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای (جامعه‌شناختی) و روش توصیفی-تحلیلی، وجوه کنشگری خدیجه(س) را در دیدگاه نویسندگان مقاله با الگوی کنشگری زنانه در قرآن مقایسه و تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مقاله مورد نظر، رویکردهای مثبت و هم‌سو با الگوی قرآنی کنشگری زنان در حوزه‌های خانواده، فرهنگ، جامعه، اعتقادات، اقتصاد و سیاست به خدیجه(س) نسبت داده شده است. در مقابل، برخی رویکردهای منفی نیز مبتنی بر پیش‌فرض‌های فمینیستی و در راستای نگرش مادرسالارانه به روابط ایشان با پیامبر(ص) ارائه شده که با الگوی قرآنی کنشگری زنان هم‌خوانی ندارد. در نهایت، این مقاله استدلال می‌کند که الگوی پیشنهادی نویسندگان، به دلیل وام‌داری به روش‌شناسی شرق‌شناسانه، بیش از آنکه بازنمایی اصیلی از شخصیت خدیجه(س) ارائه دهد، به ساخت «الگوی شرقی» برساخته‌ای برای اهداف جدلی معاصر انجامیده است.

این مقاله با هدف بررسی و نقد دیدگاه‌های پریسیلا سوسک، پژوهشگر غربی، درباره حضرت سلیمان(ع) در قرآن انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش، تحلیل رویکرد سوسک در تبیین ویژگی‌های حضرت سلیمان(ع) و بررسی سازگاری آن با آموزه‌های قرآنی و مبانی عقلی و اعتقادی اسلام است. روش تحقیق، ترکیبی از مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل انتقادی متون است و در موارد ضروری از دیدگاه‌های عالمان مسلمان بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سوسک سه ویژگی کلیدی برای حضرت سلیمان(ع) برشمرده است: الف) فرمانروایی توأم با علم و حکمت، ب) برخورداری از حمایت الهی با وجود لغزش‌های گاه‌وبیگاه در عبادت، ج) توانایی‌های مرموز و سحرآمیز به اذن خداوند. با وجود نکات مثبت در برخی تحلیل‌ها، نگاه سکولاریستی و اومانیستی او، استناد به اسرائیلیات، عادی‌انگاری معجزات، و نسبت دادن کوتاهی و ارتباط با نامحرم به حضرت سلیمان(ع) نقاط ضعف جدی دیدگاه وی است. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از این است که برداشت‌های سوسک از قرآن در بسیاری موارد نادرست و مغایر با سیاق آیات، مبانی عقلی، قواعد ادبی و آموزه‌های اسلامی است و تفسیر او نیازمند بازنگری انتقادی و تطبیق با منابع معتبر اسلامی می‌باشد.

هدف: این پژوهش با هدف نقد و بررسی دیدگاه گابریل ساوما درباره «آرامی بودن زبان قرآن» و به طور خاص، تحلیل معناشناختی ادعای او در مورد ترجمه نادرست تمامی واژگان آیه ۶ سوره قدر («سَلَامٌ هِیَ حَتَّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ») انجام شده است. روش: پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-انتقادی و با روش زبان‌شناسی تاریخی-تطبیقی صورت گرفته است. داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای (متون تفسیری، کتب لغت عربی، سریانی و عبری، و آثار تاریخی) گردآوری و تحلیل شده‌اند. ابتدا مبانی نظری و روش‌شناسی ساوما نقد شده، سپس هر یک از واژگان آیه مذکور در سه بستر زبانی عربی، سریانی و عبری و با توجه به سیاق سوره بررسی شده‌اند. یافته‌ها: نقد مبانی ساوما (مانند اقتباس قرآن از عهدین و عدم وجود خط عربی پیش از اسلام) با شواهد تاریخی و باستان‌شناسی (همچون کتیبه‌های پیش از اسلام و نسخ خطی قرن اول هجری) رد شد. تحلیل واژگان آیه نشان داد که ادعاهای ساوما فاقد پایه علمی است: ۱. ریشه واژگان مورد ادعا (مانند «سلام»، «هی») در زبان‌های سامی مشترک است و معنای عربی آنها صحیح می‌باشد. ۲. برای برخی واژگان («حتی»، «مطلع») اساساً معادل سریانی/عبری مورد ادعای ساوما یافت نشد یا ارتباط معنایی با واژه قرآنی اثبات نشد. ۳. ترجمه پیشنهادی ساوما از آیه («او باوفاداری تمام کرد تا اینکه بدنش خسته شد») نه تنها با شواهد لغوی سازگار نیست، بلکه از انسجام معنایی با سیاق آیات پیشین سوره قدر نیز برخوردار نیست. نتیجه‌گیری: ادعای گابریل ساوما درباره آرامی بودن زبان قرآن و ارائه ترجمه‌های جایگزین برای واژگان قرآنی، از نظر مبانی نظری، روش تحقیق و تحلیل لغوی فاقد اعتبار علمی است. زبان قرآن، عربی فصیح است و تفاسیر رایج مسلمانان از آیات، مبتنی بر فهم درست ریشه‌های سامی مشترک و سیاق آیات است. این پژوهش بر لزوم نقد روشمند دیدگاه‌های مشابه و تأکید بر مطالعات بینارشته‌ای (تاریخ، باستان‌شناسی، زبان‌شناسی) در دفاع از اصالت متن قرآن تأکید می‌کند.

تفسیر معاصرانه قرآن‏ کریم ترجمه‏ای فارسی از کتاب The Study Quran (قرآن‏شناخت) است که از سوی دکتر انشاء‏الله رحمتی، ترجمه و منتشر شده است. قرآن‏شناخت مشتمل بر ترجمه و تشریح آیات قرآن ‏کریم بوده و از جدیدترین تفاسیری است که در سال 2015 میلادی و در جهان غرب، با قلم سید حسین نصر و همکاران مسلمان وی، به زبان انگلیسی انتشار یافته و مورد استقبال توده‏ها و نخبگان جامعه غربی اعم از مسلمان و غیرمسلمان قرار گرفته است. نشر چنین تفسیری از قرآن کریم بین توده اهل کتاب و سایر غیرمسلمانان از سویی و استفاده نگارندگان آن از گزاره‏های اسرائیلی موجود در عهدین از سوی دیگر، اهمیت واکاوی و سنجه تطبیق اسرائیلیات موجود در این کتاب با آیات قرآن را دوچندان می‏کند؛ موضوعی که تا کنون کمتر مورد واکاوی محققان قرار گرفته و در مطالعات انتقادی تفسیر معاصرانه نیز، در محاق مانده است. از این رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی کاربست اسرائیلیات در تفسیر معاصرانه، ذیل آیات سوره بقره پرداخته و ضمن معرفی برخی از نقاط قوت، با رویکردی انتقادی، پاره‏ای از کاربست‏های این گزاره‏ها را در کتاب مذکور، مورد مناقشه قرار داده است. از این رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی کاربست اسرائیلیات در تفسیر معاصرانه، ذیل آیات سوره بقره پرداخته و ضمن معرفی برخی از نقاط قوت، با رویکردی انتقادی، پاره‏ای از کاربست‏های این گزاره‏ها را در کتاب مذکور، مورد مناقشه قرار داده است.