جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمانی و چارچوب نظری ارنستو لاکلائو[1] و شانتال موفه[2]، به بررسی گذار گفتمانی از یک دولت مبتنی‌بر فقه تسنن به دولتی مبتنی‌بر تصوف در دورۀ تاریخی سلجوقی و ایلخانی می‌پردازد. این تحول با همت نظریه‌پردازان برجسته‌ای چون خواجه نظام‌الملک، امام محمد غزالی در ایران و به‌خصوص مولانا جلال‌الدین رومی در کانون معنوی - سیاسی قونیه، مورد تحلیل قرار گرفته است. در بخش نخست سلطنت سلجوقیان، گفتمان فقه تسنن با پشتیبانی ساختاری نهاد قدرت، به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌بخشی دینی و سرکوب رقیبان شیعی، به‌ویژه اسماعیلیان، به هژمونی دست یافت. این فرایند ازطریق تأسیس شبکه‌ای از مدارس نظامیه و تدوین متون سیاسی-فقهی نظیر سیاست‌نامه‌ها به پیش رانده شد. بااین‌حال، با وقوع تهاجم مغولان و فروپاشی ساختارهای سنتی، ناتوانی فقه تسنن در پاسخ‌گویی به نیازهای عمیق معنوی، روانی و اجتماعی جامعه، بستری برای غلبۀ گفتمان تصوف فراهم آورد. این گفتمان، با‌تکیه‌بر دال‌های باطن‌محور، تسامح و انسان‌گرایی، ازطریق نفوذ عرفا در لایه‌های مختلف نهاد قدرت، هژمونی خود را تثبیت کرد. تحلیل این مطالعه نشان می‌دهد که این گذار، نتیجۀ یک فرایند دیالکتیکی پیچیده میان الزامات تاریخی (مانند بحران‌های نظامی)، اجتماعی (نیاز به معنویت جمعی) و فرهنگی (تمایل به انعطاف‌پذیری دینی) بوده است. این پژوهش، با ارائۀ تحلیل‌های مبتنی‌بر داده‌های تاریخی، به تبیین سازوکار‌های این تحول و تأثیرات بلندمدت آن بر ساختار قدرت می‌پردازد.

سماع ازجمله آدابی است که در بین گروه‌های مختلف عرفانی رواج داشته و در فرهنگ‌های گوناگون، به شکل‌های متفاوتی بروز و ظهور یافته است. در بین گروه‌های مختلف صوفیه، طریقۀ مولویه به‌سبب شاهکارهای ادبی، عرفانی مولانا و همچنین جاذبه‌های توریستی قونیه کنونی؛ ازجمله معروف‌ترین طریقه‌ها به شمار می‌رود. در میان مولویه، سماع جایگاه بالایی دارد و ازجمله مهم‌ترین آداب آن به شمار می‌آید. بر همین اساس شناخت عمیق، دقیق و علمی وجوه گوناگون آن، می‌تواند مباحثات موجود در این زمینه را شفاف و سوءبرداشت‌های احتمالی را برطرف نماید. یکی از مسائل مهم دربارۀ سماع، تأثیر آن بر جسم و روان سالکان است. گرچه درباب این مسئله تاکنون نکاتی مطرح شده است، ولیکن این نکات معمولاً پراکنده و غیر روشمند بوده است؛ازین‌رو پژوهش پیش‌ رو کوشیده است با بهره‌گیری از منابع مکتوب تاریخی-ادبی و رویکردی میان‌رشته‌ای، به بررسی ارکان سماع مولویه بپردازد و با استناد بر یافته‌های تحقیقات علوم اعصاب، تأثیرات این آیین را بر ابعاد جسمانی و روانی سالکان تحلیل و تبیین کند. در این راستا، پژوهش بر دو چارچوب نظری تجسم شناخت و نظریۀ عصب‌شناسی فرهنگی استوار است. ترکیب این دو دیدگاه، امکان تبیین هم‌زمان جنبه‌های زیستی، حسی-حرکتی و فرهنگیِ تجارب عرفانی را فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین آثار سماع بر سالکان، ایجاد خلسه است. این حالت ازطریق مجموعه‌ای از عوامل همچون موسیقی، ذکر، حرکات موزون، گرسنگی، فرهنگ و باور قلبی شکل می‌گیرد و در اثر آن، هماهنگی شبکه‌های عصبی، تغییرات فیزیولوژیک و برانگیختگی هیجانی عمیق پدید می‌آید.

پژوهش حاضر به تحلیل روابط بیش‌متنیت در مناقب‌نامه‌های فارسی، با تمرکز بر دو اثر دستورالجمهور و کتاب النور، به‌مثابۀ تک‌نگاری‌های زندگی بایزید بسطامی می‌پردازد. با استفاده از چارچوب نظری ژرار ژنت درباب ترامتنیت، به‌ویژه مفهوم «بیش‌متنیت»، انواع دگرگونی‌های کمّی (کاهش، افزایش، جایگزینی)، صوری (ترجمه، تراگونگی سبکی و وجهی) و معنایی (دگرگونی‌های دیژتیک، پراگماتیک و ارزشی) در بازنویسی این دو متن بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که دستورالجمهور با تکنیک‌هایی مانند سرایت، گسترش سبکی- موضوعی و تراگونگی ارزشی، تصویری نسبتاً تغییر شکل‌یافته از بایزید ارائه می‌دهد که با گفتمان صوفیانۀ متأخرتر هم‌سوتر است. این تغییرات، ازجمله تأکید بر «محبت» به‌جای «فنا»، پافشاری بر مفهوم «ادب» و «سنت»، بازتفسیر شطحیات در راستای هم‌سو نشان‌دادن آن با گفتمان شریعت و برجسته‌سازی پیوندهای سلسله‌ای با تمرکز بر رابطۀ سرسپردگی به‌جای مفهوم حرمت، بازتابی از تحولات پارادایمی در تصوف قرن (8ق) و نیاز به مشروعیت‌بخشی به جریان‌های صوفیانه است. این پژوهش اهمیت تحلیل بینامتنی را در فهم بازنویسی‌های مناقب‌نامه‌ها به‌مثابۀ ابزارهای ایدئولوژیک و تاریخی برای نشان‌دادن تحولات گفتمانی برجسته می‌کند.

این پژوهش به بررسی تطبیقی دو اثر مقصدالاسنی غزالی و شرح اسماءالله الحسنی ابن‌برجان می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه تفاوت در روش‌شناسی این دو اندیشمند - غزالی با روش ایضاح، فائده و تنبیه و ابن‌برجان با روش تخریج لغوی، اعتبار و تعبد - به شکل‌گیری دو غایت معرفتی متمایز منجر شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که غزالی با رویکردی اخلاقی-عرفانی، اسما الهی را نردبانی برای «تخلق به اخلاق الله» و وصول به مقام قرب می‌داند، درحالی‌که ابن‌برجان با رویکردی وجودشناختی-زبانی، بر «تعبد به اسماءالله» تأکید می‌ورزد. این تفاوت اساسی به ترسیم دو مسیر سلوکی کاملاً متمایز انجامیده است: مسیر نزولی از حق به خلق در نظام فکری غزالی با هدف پرورش «انسان متأله» و مسیر صعودی از خلق به حق در منظومۀ ابن‌برجان برای شکوفایی «انسان مُظهر». اگرچه هر دو متفکر در رد توقیفیت اسما و لزوم همکاری عقل و وحی هم‌نظرند، اختلاف در مبانی هستی‌شناختی، زبان‌شناختی و معرفت‌شناختی، به‌ویژه در مسئلۀ اشتقاق اسما و حروف، نشان‌دهندۀ دو منظومۀ فکری کاملاً متمایز است که درنهایت به دو گونۀ معرفت متفاوت - معرفت اکتسابی ازطریق تزکیۀ نفس در اندیشۀ غزالی و معرفت حضوری-شهودی ناشی از تجلی بی‌واسطه در دیدگاه ابن‌برجان - منجر می‌شود.

غزلیات عطار نیشابوری با زبان نمادین و ساختار چندلایه، بستری غنی برای تحلیل متون عرفانی از منظر نظریه‌های معاصر فراهم می‌کند. این پژوهش با هدف واکاوی فرایند آفرینش معنا در غزل عطار و ارائۀ الگویی نو برای خوانش متون عرفانی، غزلی را در چارچوب نظریۀ «استعارۀ زنده» پل ریکور تحلیل می‌کند. روش تحقیق حاضر مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی است و بر پایۀ نقد ریکور بر نظریه‌های «جانشینی» سنتی در سطح واژه، بر سازوکار نظریۀ «تنش یا تعاملی» در سطح گزاره و گفتمان تمرکز دارد. غزل منتخب براساس پیچیدگی استعاری و انطباق با قوس هرمنوتیکی ریکور (تبیین، فهم، تخصیص) انتخاب شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که استعاره‌های بنیادین این غزل، ازطریق تنش حاصل از برهم‌کنش دو حوزۀ معنایی نامربوط، سه سطح اساسی کشف معنا را محقق می‌سازد: خلق تقابل‌های هستی‌شناختی، ترسیم مسیر تحول وجودی از سیر طلب تا فنا و رسیدن به اوجی که در آن، سکوت، والاترین زبانِ ادراک حقیقت می‌شود و بدین ترتیب تجربۀ‌ عرفانی را به گفتمانی زنده بدل می‌سازد. این مطالعه با پیوندِ پدیدارشناسی هرمنوتیکی و عرفان شرقی، ظرفیت‌های نظریۀ ریکور را در تحلیل مفاهیم متعالی می‌سنجد و در قالب الگویی نظام‌مند، ابزاری تحلیلی برای متون عرفانی فراهم می‌آورد؛ خوانشی نوین که ظرفیت‌های نهفته در متن را در پرتو این نظریه آشکار می‌سازد.

پژوهش حاضر به واکاوی ساختار معرفت‌شناسی مولانا در مثنوی معنوی می‌پردازد و نسبت آن را با منطق فازی تبیین می‌کند؛ منطقی که در برابر دوگانگی صلب منطق ارسطویی بر پایۀ قلمرو ابهام‌پذیری، پویایی، پیوستگی، موقعیت‌مندی و مدرج‌بودن معرفت استوار است. برخلاف تصور رایج از ناسازگاری ابیات مثنوی، ساختار معرفتی آن، در چارچوب منطق فازی، انسجامی چندلایه، سیال و نظام‌مند می‌یابد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که سطوح معرفت‌شناختی در مثنوی معنوی شامل حس، خیال، وهم، ظن، عقل، علم و یقین، نه‌تنها ابزارهای ادراکی، بلکه جلوه‌هایی از نسبت وجودی انسان با حقیقت‌اند. او در سه ساحت عقلانی، شهودی و حضوری معرفت به‌ترتیب از سه روش منطق ارسطویی، منطق فازی و فرامنطق بهره می‌گیرد. جریان معرفت نزد مولانا پیچیده، چندجهتی و پیوسته است: گاه صعودی و عمودی، گاه بازگشت‌پذیر و دایره‌ای، گاه حلزونی و هم‌زمان در لایه‌های مختلف.