جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ازآنجاکه پارادایم اثبات‌گرایی در دو قرن اخیر، عملاً جایگاه تأثیرگذارتری در دانشگاه‌ها داشته است، بررسی کاستی‌های آن از منظر هستی‌شناسی اسلامی و تأثیر آن در تولید علم، موضوع پژوهش حاضر است. روش این پژوهش، کیفی از نوع اکتشافی است. برای این منظور، مواضع اثبات‌گرایی درخصوص «وحدت و کثرت»، «غایتمندی هستی»، «نظام علت و معلولی»، «جهان مادی و فرامادی» و «جایگاه انسان کامل در هستی» احصا و مورد نقد قرار گرفت. نتایج نشان داد که پذیرش مواضع هستی‌شناختی متفاوت، منتهی به تولید گونه‌های مختلفی از دانش می‌شود.

روش‌شناسی از اصطلاحات پرکاربرد در حوزه فلسفه علوم و علوم انسانی است. با وجود مفهوم به‌ظاهر روشن آن، تلقی‌های مختلفی از روش‌شناسی شکل گرفته و تعاریف متنوع و بعضاً مبهمی از آن مطرح شده است. این نوشتار در صدد ابهام‌زدایی از تعاریف، دسته‌بندی و مقایسه آن‌ها و سرانجام مشخص‌کردن نسبت این تعاریف از روش‌شناسی با روش است. در انجام تحقیق و برای گردآوری داده، از روش کتابخانه‌ای و مراجعه به متون روش‌شناسانه و برای تحلیل، از روش تحلیل زبان‌شناسی و مقایسه، استفاده گردید. براساس یافته‌های تحقیق، دو تلقی کلی از روش‌شناسی مطرح است. نگاه غالب و مطرح در گفت‌وگوهای رسمی علمی، از منظر فلسفه علم یا پارادایم است و نگاه دوم، از منظر درون علمی است. مطابق نگاه اول، از مبانی و پیش‌فرض‌های علمی به‌ویژه پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی بحث می‌شود و آثار آن یا در کلیت و هویت علم یا در روش تحقیق علم ظاهر می‌شود. اما بر اساس نگاه دوم، بحث از مبانی علم، کنار گذاشته می‌شود و هدف از روش‌شناسی در این منظر، شناخت نظریه یا روش یک متفکر، فرایند تحقیق، روش‌های کاربردی تحقیق یا روش‌های به‌کاررفته در یک تحقیق خاص می‌باشد و در کل می‌توان از وجود نه تعریف از روش‌شناسی سخن گفت. تعاریف روش‌شناسی، معمولاً تأثیر جدی بر روش‌های کاربردی دارند اما خیلی اوقات، این تأثیر غیرمستقیم است.

ماکس وبر، از یک‌سو در نقدِ کلان‌روایت‌های مطلق‌گرایانۀ مدرنی نظیر هگل، دورکیم و نظایر آنها با تمسک به نیچه، در مقالۀ علم‌به‌مثابه حرفه، صورت‌های معرفت انسانی را پدیده‌های منحصربه‌فرد تاریخی می‌داند که تحت تأثیر تجربۀ «زندگی» شکل می‌گیرند. ازسوی‌دیگر او برای گریز از نسبی‌گرایی ناشی از تاریخیت (historicity)، با طرح ایده‌هایی نظیر قرابت گزینشی، علیت تاریخی و معنای خاصی از عینیت، از ابزار روشیِ ایدئال‌تایپ برای فهم پدیده‌های اجتماعی بهره می‌گیرد. در این مقاله پس از توضیح مبسوط دیدگاه وبر دربارۀ جامعه‌شناسی معرفت، اشاره خواهیم کرد که نظریۀ وبر هرچند در توضیح منطق تحولات تاریخ علم و معرفت برای غلبه بر دوگانۀ نسبی‌گرایی-مطلق‌گرایی راهگشا است، اما در توضیح لحظۀ تاریخیِ خودِ نظریۀ وبر ناکام و بحران‌زده است. در پاسخ به این بحران، به طرح دیدگاه استاد منیرالدین حسینی در حوزۀ جامعه‌شناسی معرفت خواهیم پرداخت. در نظر حسینی، اگر چه تعینات اجتماعی-تاریخی معرفت، نقش مهمی در تکوین نظریات علمی دارد، اما او برای عبور از بحرانِ وبری، جامعه و تاریخ را واحد فاعلِ محوری دانسته که دارای ولایت تاریخی-اجتماعی است. باتوجه‌به ارتباط ولایت و قواعدِ ربوبی الهی، امکان برون‌رفت از بحران وبری ممکن خواهد شد.

تراانسان‌گرایی نمونۀ کاملی از یک جنبش علمی- فناورانه با رویکرد آینده‌گرایانه در قرن حاضر است. این جنبش مدعی است پیشرفت‌ تکنولوژی‌های نوین، در مواردی همچون ارتقای بیولوژیک انسان، تغییر در سخت‌افزار انسانی و تحول در یادگیری، دگرگونی عظیمی را در تعلیم‌و‌تربیت رقم خواهند زد؛ به‌گونه‌ای که با بسط و توسعهٔ تکنولوژهای نوین در آیندهٔ نه چندان دور آموزش‌وپرورش مرسوم حذف خواهد شد. هدف از پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است، تبیین مواضع تربیتی تراانسان‌گرایان، و تحلیل برخی از چالش‌های بنیادی این جنبش برای تعلیم‌وتربیت است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که هرچند ایده‌های تراانسانی از برخی جهات، فرصت‌هایی را برای نظام‌های تعلیم‌وتربیت فراهم می‌آورد، اما پیش‌بینی‌های آنان برای حوزه تربیت قابل‌تأمل است و نظرات تراانسان‌گرایان به دلایلی مانند: تغییر نقش تسهیل‌کنندگی فناوری به تصمیم‌سازی، تلقی رویدادی از تعلیم‌وتربیت، و تمرکز بر ماهیت مادی انسان، بیشتر در معرض نقد قرار می‌گیرد تا تأیید. لذا آینده‌نگری و آینده‌پژوهی مسائل تربیتی در این حوزه می‌تواند مواجهه اندیشمندان تعلیم‌وتربیت با تراانسان‌گرایی را هوشمندانه‌تر نماید.

در این مقاله تلاش شده است تا واقعیت «انسان اقتصادی متعارف» به‌عنوان «موضوع محوری» دانش اقتصاد معاصر در چهارچوب یک مدل مفهومی بر مبنای نسبت‌های چهارگانه سازندهٔ هویت و موجودیت انسانی (نسبت انسان با خدا، طبیعت، جامعه و خودش) توضیح داده می‌شود. در چهارچوب این مدل، انسان جدید غربی از قرن چهاردهم به بعد به‌تدریج به انسان اقتصادی تبدیل شده و بر همین اساس «انسان غربی یا همان انسان اقتصادی» به‌مثابه موضوع دانش اقتصاد هویت و موجودیت خویش را بر مبنای اومانیسم به‌عنوان مفهوم پایه، در چهارچوب دئیسم، طبیعت‌گرایی، فردگرایی و هدونیسم/یوتیلیتاریانیسم (لذت‌طلبی/مطلوبیت‌گرایی)، دقیقاً متناظر با چهار نسبت مذکور، آفریده است. به علاوه فروض بنیادین اقتصاد نئوکلاسیک در چهارچوب نظریه انتخاب عقلایی فرمول‌بندی شده است. رویکردهای رقیب اقتصاد متعارف و نیز اقتصاد اسلامی با ارائه دیدگاه متفاوت خود در همین چهارچوب قابل جایابی هستند.

«کل‌گروی معرفت‌شناختی» یکی از خوانش‌های «انسجام‌گروی در توجیه» است. انسجام‌گروی و کل‌گروی در فضای شکاکیت، نسبیت‌گرایی و ایدئالیسم متولد شده‌اند و به تصریح پدیدآورندگان آنها، مستلزم یا ملازم با همین امور نیز هستند. بااین‌وجود، یکی از محققان مسلمان و متعهد، با غفلت از مبانی و لوازم «کل‌گروی»، در ضمن چندین اثر ازجمله در دو مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» و «معماری علم دینی» به ترویج یکی از خوانش‌های آن در فضای معرفت‌ها و علوم دینی پرداخته و نام آن را «کل‌گروی نصی» گذاشته است. بر اساس «کل‌گروی نصی»، اعتبار همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، تابع و وابسته و معلَّق به تغییر و تحول‌های شبکه‌ای از دانش‌های بشری و دینی است که برخی از آنها غیریقینی‌اند. ازاین‌رو، «کل‌گروی نصی» منجر به انکار اعتبار و ارزشِ یقینی و مطلق و ثابتِ همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، و درنهایت، محال‌شمردن دسترسی بشر عادی به خود دین می‌گردد. روشن است که اگر هیچ معرفت دینیِ یقینی و مطلق و ثابتی وجود نداشته باشد، اصل موجودیت دین حق و الهی نیز یقینی نخواهد بود. بنابراین برای دفاع از حریم دین و اثبات اعتبار و حقانیت معارف و علوم دینی لازم است «کل‌گروی نصی» نقادی و ابطال شود. ازاین‌رو، نگارنده در این مقاله، با روش تحلیلی ـ توصیفی، نظریهٔ «کل‌گروی نصی» را، با تکیه و تأکید بر آنچه در مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» مطرح شده، بررسی و بطلان آن را آشکار کرده است.