جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

محمد ابراهیم باستانی پاریزی از نویسندگان و محققین پرکار و صاحب سبک در تاریخ نگاری ایران می‌باشد که توانست از تلفیق تاریخ با روایت داستانی، جذابیت خاصی به علاقمندان مطالعه کتب تاریخی بدهد. سبک تاریخ‌نگاری باستانی پاریزی در مقایسه با نویسندگان دانشگاهی متمایز و خاص است. او با تلفیق تاریخ، ادبیات و روایت داستانی، توانست توجه افراد زیادی از طبقات مختلف جامعه را به مطالعه کتب و آثار تاریخی جلب نماید. باستانی پاریزی در پی جذاب نمودن تاریخ بود، بدون اینکه آن را تا سطح نازلی مانند رُمان تاریخی یا وقایع نگاری پایین بیاورد. لذا مسأله اصلی تحقیق این است، رویکرد باستانی پاریزی به دانش تاریخ نگاری نوین چگونه بوده است؟ در پژوهش حاضر سعی می‌شود، رویکردهای باستانی پاریزی به دانش تاریخ نگاری نوین که در نوشتار محققین قبلی کمتر به آن توجه شده است، با روش توصیفی و تحلیلی تبیین گردد. یافته‌های تحقیق، بیانگر این مسأله است که باستانی پاریزی تحلیل‌های عمیق و نکته‌های دقیقی از وقایع ساده تاریخی استخراج می‌کرد و آنها را در سطح کلی برای استفاده حال و آینده عموم جامعه تعمیم می‌داد. وی در تاریخ‌نگاری خود، به دنبال راه حلی برای پاسخ به پرسش‌های مخاطبان خود و فراهم نمودن فضای مناسب اخلاقی برای جامعه معاصرش بود. لذا منش تاریخ نگاری باستانی پاریزی، از روش خاص تاریخ‌نگاری او برجسته‌تر بوده است.

معماری و بافت­های مسکونی دوره اسلامی تحت تأثیر عواملی چون؛ شرایط جغرافیایی، ویژگی­های دوره­ای، مقاصد سیاسی، بنیه اقتصادی، فن­آوری و آداب و رسوم اجتماعی اشکال متفاوتی یافته است. علیرغم این موضوع، وجوه اشتراک و تشابهات زیادی در این فضاها دیده می­شود که برگرفته از روح، اندیشه و اعتقادات اسلامی بوده و بر همین اساس وصف اسلامی بر این آثار اطلاق گردیده است. امروزه به واسطه عوامل مختلفی نظیر: تخریب، نوسازی، تأثیر مدرنیسم و تمدن غرب، مصادیق این اندیشه در حال محو شدن از کلیت فضاهای شهری و مسکونی دوره اسلامی بوده است. به منظور شناخت این مصادیق در مقاله حاضر، قلعه مورچه­خورت واقع در 50 کیلومتری شمال اصفهان که به واسطه عدم نوسازی و تخریب فضاها، هویت و اصالت اولیه خود را حفظ کرده و از این حیث نمونه­ای سالم و کم نظیر محسوب گشته به عنوان مطالعه موردی، کانون توجه و تحقیق قرار گرفته است. روش مورد استفاده در این پژوهش، توصیفی­_تحلیلی بوده و یافته­های آن عمدتاً بر اساس داده­های بدست آمده از بررسی های میدانی استوار گردیده است. بر اساس نتایج حاصل از این تحقیق، اندیشه و اعتقادات اسلامی با مصادیقی همچون؛ انسجام درون شهری، حسن همجواری، سازگاری با محیط، صیانت از حریم خصوصی و توجه عمیق به شعائر الهی در وجوه مختلف فضاهای شهری مورچه­خورت از قبیل اشکال، کیفیت و کمیت معابر ارتباطی، پلان، جهت ساختمانی، جهت ورودی، ترکیب بندی ورودی، چگونگی تزیینات بکار رفته در منازل مسکونی و نوع و نحوه ارتباطات فضایی و سازمان فضایی، تأثیرات اساسی و تعیین کننده­ای داشته است.

هدف این پژوهش، واکاوی نسبت حکمت معنوی با معماری و شهرسازی و تبیین امکان احیای فضاهای معنادار در بستر طراحی معاصر است. در این راستا، مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای و بهره‌گیری از روش تحلیل مفهومی و تفسیرگرایانه، به بررسی متون فلسفی، عرفانی، و نظریات معماری سنتی و معناگرای معاصر می‌پردازد. با تحلیل اسنادی و مقایسه تطبیقی نمونه‌هایی همچون بافت تاریخی یزد، تلاش شده است تا عناصر مؤلفه‌های فضایی حکمت‌محور شناسایی و قابلیت‌های بازتولید آن‌ها در معماری معاصر ارزیابی شود. چارچوب نظری پژوهش بر مبانی حکمت اسلامی، آرای متفکرانی چون ملاصدرا، سید حسین نصر، رنه گنون، هانری کربن و کریستوفر الکساندر استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فضا در سنت‌های حکمی، ساحتی وجودی برای تجلی معنا، اتصال با نظام کیهانی و تجربه تعالی تلقی می‌شود؛ درحالی‌که در طراحی‌های مدرن، این لایه معنایی به حاشیه رانده شده است. در پاسخ به این گسست، پنج راهبرد برای بازتعریف جایگاه حکمت در طراحی فضایی پیشنهاد می‌شود: ۱) طراحی از مسیر شهود و پالایش درونی معمار، ۲) تدوین زبان الگو و بانک دانش معماری سنتی، ۳) بازآفرینی شهری با منطق حکمت عملی، ۴) احیای انتقادی الگوهای بومی، و ۵) ارتقای رویکرد شهرسازی معناگرا در مقیاس کلان. این راهبردها مستلزم تحول در آموزش معماری، بازاندیشی در نقش معمار، و ادغام ابعاد عقلانی، شهودی و معنوی در فرایند طراحی هستند. در نهایت، پژوهش بر آن است که حکمت می‌تواند پیوندی احیاگر میان فرم، معنا و انسان در معماری معاصر برقرار سازد.

گُپْتی‌های بهاونگر هند، نمونه‌ای نامعلوم از تقیّه­اند و چالشی برای طبقه‌بندی‌های سنّتی هویّت دینی در جنوب آسیا. تقیّه غالباً توسط گروه‌های اقلیّت یا مسلمانانِ در مضیقه که از افشای اعتقادات واقعی خویش بیم دارند، انجام می­گیرد. از چشم­انداز تاریخی، شیعیان، چه اثناعشری و چه اسماعیلی، به­طور معمول خود را در زیّ تسنّن، که شکل­دهندۀ جماعت اکثریّت­اند، پنهان داشته­اند. سوال اصلی تحقیق این است که نحوۀ تقیۀ گُپتی­ها چگونه است؟ یافته­های تحقیق نشان می دهد گُپْتی‌ها که پیروان امام اسماعیلی­اند و نامشان نیز به معنای پنهان یا مخفی است، نه در لباس اهل سنّت، که در کسوت هندوان پنهان می­شوند. عمل تقیّۀ گُپْتی‌ها به دلیل دیگری نیز استثنایی است: هندوئیسم صرفاً پوششی برای پیشگیری از پیامدهای زیانبار نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام اعتقادی و هویّتی گُپْتی‌ها، و اساس اعتقاد ایشان به آقاخان، نه­تنها به­عنوان امام، بلکه در جایگاه اَوتار عصر حاضر است.

نهادهای آموزشی و کم و کیف کارکرد آن‌ها، از جمله شاخص‌های ارزیابی اوضاع تمدنی هر دوره تاریخی محسوب می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم تاریخی مغرب عهد فاطمی، تأسیس نهادهای آموزشی اسماعیلی ـ ‌فاطمی است. به طور کلی آنچه درباره این نهادها اغلب مورد توجه قرار می‌گیرد وجه تبلیغی و مذهبی آنها است، حال آنکه در اصل آن‌ها نهادهایی آموزشی بودند که درعین حال کارکرد تبلیغی نیز داشتند. از این‌رو، این پژوهش با اتکاء بر روش تاریخ‌پژوهی تحلیلی با رویکرد تمدنی در پی بررسی نقش‌آفرینی تمدنی نهادهای آموزشی فاطمیان در مغرب است. بنابر یافته‌های این پژوهش، مجالس‌الحکمه از جمله این نهادها محسوب می‌شود که در افریقیه در این دوره پدیدار شدند و در این نهاد به آموزش علم یا حکمت به مفهوم اسماعیلی آن می‌پرداخت. همچنین در این دوره مناظره، به‌عنوانی نهادی آموزشی مورد استفاده چشمگیر اسماعیلیه در مغرب قرار گرفت و در نتیجه آن نه تنها در تاریخ این نهاد آموزشی در تاریخ اسلام، بلکه در تاریخ مباحثات مذهبی و اندیشه‌ورزی دینی مغرب اسلامی فصل جدیدی گشوده شد. افزون بر این، حاصل ملموس و عینی فعالیت‌های آموزشی اسماعیلیه و نهادهای علمی و تبلیغی فاطمی، ظهور شخصیت‌های تراز اول مانند قاضی نعمان بود که آثار مهمی در علوم مختلف تألیف نمود و از این طریق در تثبیت و بسط گفتمان علمی، آموزشی و مذهبی فاطمیان نه تنها در مغرب بلکه ادوار بعدی نقش مهمی ایفا نمود.

علم الانشاء به آموزه‌ها و فنونی گفته می‌شد که موضوع آن شیوه‌های نگارش منشآت (نامه‌ها) و مکاتبات بوده است. کوشش در راستای تعریف، کاربرد و کارکرد علم انشاء همواره مورد توجه دانشمندان بوده است. هدف از این پژوهش بررسی تحولات علم انشاء در عصر صفوی است. پژوهش پیش رو از نوع کیفی و با روش تاریخی ـ تحلیلی و با بهره جستن از نسخه‌های خطی و منابع دست اول به انجام رسیده ‌است. در بخش نخست پژوهش به تعریف علم انشاء، ویژگی‌های عمومی کار منشیان، آموزه‌ها و افزارهای مادی آنان، کاربردها و کارکردهای ترسل و نیز باید و نبایدهای کار دیوانی پرداخته شده است. در بخش دوم بطور خاص تحولات علم انشاء در عصر صفویان بررسی خواهد شد. پژوهش پیش رو نشان داد که نگرش‌ به علم انشاء و بویژه منشات تعلیمی در این عصر هم از دیدگاه دیوانی و هم از نگر ایدئولوژیک به نسبت ادوار پیشین تحول یافت. از دیدگاه نخست رسوم و طرزهای دیوانی جدیدی همسو با جغرافیای هر منطقه سامان یافت، به گونه‌ای که به گواه برخی منابع، دفاتر دیوانی با ویژگی‌های منطبق بر عرف همان جغرافیا تحریر می‌شد. همچنین برخی اصطلاحات دیوانی خاص در مناطق مختلف پدید آمد که منحصر به همانجا بوده و در دفاتر دیوانی مناطق دیگر بکار نمی‌رفت. از دیدگاه دوم به پدید آمدن گونه‌ای از منشآت انجامید که می‌توان از آن با عنوان منشآت تعلیمی شیعی یاد کرد.