جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله روش‏های تربیت اخلاقی را با دو عنوان «روش توصیه‏مدار» و «روش اسوه‏مدار» از یکدیگر متمایز نموده‏ایم. چالش روش توصیه‏مدار و آموزش محور این است که کمتر می‏تواند از دانش آدمی به گرایش و از خودآگاه وی به ناخودآگاهش نقب بزند. مدعای این مقال این است که اخلاق اسوه‏مدار، با سازوکاری که خواهد آمد، می‏تواند همزمان دانش و گرایش آدمی، اندیشه و انگیزه‏ی او، و خود آگاه و ناخودآگاهش را مخاطب خویش نماید و آنها را در قبضه‏ی مدیریت و بیعت خویش درآورد. برای اثبات و تبیین این مدعا، عناصر و دستاوردهایی از فلسفه، عرفان و روان‏شناسی فراخوان شده‏اند تا نگارنده را مدد رسانند و رسانده‏اند. در پایانه‏ های نوشتار نیز محصول و مدعای مقاله با سنجه‏ی قرآن و حدیث بازخوانی و ارزیابی شده است و ـ به عقیده‏ی نگارنده ـ از آنجا نیز مهر تصویب و تأکید گرفته است. در پایان، آسیب‏ شناسی این روش اخلاقی را نیز ـ اگر چه به اشاره و اجمال ـ در مطمح نظر آورده‏ایم.

وران سیزده ساله‏ی بعثت نبوی، طی سه مرحله: دعوت مخفیانه، دعوت خویشان و اقوام و دعوت علنی و عمومی، با موفقیّت ادامه یافت و اقشار بسیاری، به ویژه جوانان مکّه، به رسول اللّه صلی ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله گرویدند. سران قُریش و مشرکین که حیات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی خود را در خطر دیدند، با تکیه بر تعصبات قومی و فرهنگی جاهلی و گذشته‏گرایی، به شدّت به مقابله با آن حضرت پرداختند و از هیچ کوششی اعم از شکنجه و تهمت‏های ساحری، کهانت، جنون و شاعری نسبت به وی و یارانش دریغ نکردند. ادامه ‏ی نهضت و بنیان یک جامعه‏ی دینی در این مسیر دشوار و پرخطر، جز با یک برنامه‏ریزی هدفمند ممکن نبود. لذا رسول گرامی اسلام صلی‏ الله‏ علیه ‏و ‏آله برای رسیدن به اهداف عالی خود، به وسیله‏ی ابزارها و اقداماتی بر موانع و مشکلات سهمگین و شکنجه ‏های طاقت فرسای این دوران فایق آمد. اهم اقدامات رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله عبارتند از: 1 ـ سالم‏سازی و تربیت نیروی راستین مدافع اسلام؛ 2 ـ ارتقای سطح آگاهی و بصیرت مسلمانان نخستین؛ 3 ـ اخلاق و شخصیّت معنوی و ظاهری رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله؛ 4 ـ صبر و پایداری و استقامت در برابر مشکلات و موانع؛ 5 ـ قرآن کریم، معجزه‏ی رسول خدا صلی‏ الله‏ علیه‏ و ‏آله؛ 6 ـ گفتگوی احسن و گفتار نیکو در برخورد با مخالفان؛ 7 ـ هماهنگی گفتار با کردار و تبلیغ با عمل از سوی رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله؛ 8 ـ هدفمندی و برنامه‏ریزی دقیق؛ 9 ـ کادرسازی از جوانان مکّه؛ 10 ـ استعانت و یاری از خداوند در برابر مشکلات و موانع.

مهم‏ترین هدف رسالت انبیا، از جمله پیامبر اسلام، گسترش توحید، اخلاق و شریعت است. این اهداف در طول یکدیگر و در عین حال متداخل با هم هستند. هدف سوم، راه وصول تحقق دو هدف دیگر و هدف دوم برای وصول به هدف اول در نظرگرفته شده است. سیر دعوت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نیز به همین صورت انجام می‏گرفته است. بیشترین موضوع تبلیغ رسول خدا در مکه، توحید و اخلاق بود، و در مدینه، در راستای آن دو هدف، به گسترش شریعت نیز پرداخت. موضوع بحث مقاله مربوط به هدف دوم، یعنی هدف اخلاقی پیامبر اسلام است که هیچ‏گاه، از جمله در عملکرد سیاسی ایشان، تعطیل نشد. پس از مشخص شدن منظور از اخلاق و شیوه‏ی تحقیق، به ابعاد مختلف حیات اجتماعی و سیاسی رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در مدینه النبی از زاویه‏ی اخلاق پرداخته شده است. موضوعاتی که در راستای اخلاق حکومتی به آن پرداخته خواهد شد عبارت‏اند از: نحوه‏ی شکل‏گیری امت اسلامی، نحوه‏ی کسب قدرت، شکل و ساختار قدرت، حد قدرت، حد مسؤولیت، حقوق اساسی شهروندان، نظارت مردمی، نحوه‏ی قانون‏گذاری، نحوه‏ی اجرای قانون و نحوه‏ی قضاوت. در این مقاله آمده است که رسول گرامی اسلام صلی ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله چگونه سلول‏های اولیه‏ی جامعه‏ ی اسلامی را ویژگی اخلاق بخشید و قدرت سیاسی را اخلاقی کسب نمود و ساختار اخلاقی به آن بخشید، مبنای همبستگی اجتماعی را اخلاق قرار داد و حدود و مسؤولیت‏های امام و امت را مبتنی بر اخلاق ساخت، و مدیریت اقتصادی، نظامی، قضایی، سیاسی، فرهنگی و تربیتی و اجتماعی پیامبر چگونه برپایه ‏های اخلاق بنا گردید.

به نام آن که با قلم زبرجد بر دفتر یاقوت، نوشت و به آن سوگند یاد کرد: «ن وَالقَلَمِ وَما یَسطُرونَ»، و سلام او بر سیّد اولاد آدم، معتکف درگاه عزّت و مجاور محلّه‏ی محبت؛ انسانی که در خلوت «اَو اَدنی» گام نهاد و به خُلق عظیم آراسته شد. پیچیدگی وجود آدمیان و راز آلود و اسرارآمیز بودن آن به گونه‏ای است که آرا و انظار در حوزه‏ی انسان‏شناسی به تفاوت درآمد و دشوارترین پرسش در این قلمرو، پرسش از چیستی او شد. گاه او را تک‏انگار و گاه دوانگار شناخته‏اند و در تفسیر هر یک، شماری چند از تئوری‏ها و نظریه‏ها پدید آمد. اما در این سخن وفاق حاصل شد که انسان از سه ساحت اندیشه، عواطف و رفتار جداناپذیر است و با هم بودن و درهم تنیدن این سه ساحت به حدّی است که یک واقعیت را نشان می‏دهد و تجزیه‏ی آنها امری غیرواقع‏بینانه و یا غیرممکن می‏باشد. در این مقاله با توجه به پیوند ناگسستنی این سه ساحت، نخست به معنای «خُلق»، «اخلاق»، «نظام‏های اخلاقی» و «مسلک‏های پرورشی» اشاره رفته، و پس از آن به تحلیل و بررسی نظام اخلاقی و روش تربیتی دین اسلام نگاه شده، و سرانجام به معنای عظمت خُلق و سرّ اتصاف پیامبر اعظم صلی ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله به «خُلق عظیم» پرداخته شده است و به این نتیجه دست یافتیم که اخلاق پیامبر اسلام بازتاب اخلاق خداوند است.

مقاله‏ ی پیش رو پژوهشی است پیرامون روایت معروف (شناخته شده) مکارم اخلاق که در نقل معروف با عبارت «انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق» آورده شده است. دراین پژوهش در سه بخش : سند ، مفردات و دلالت مباحث مربوط به این روایت مورد کاوش قرار گرفته است. در بخش اول، به سند این روایت در روایات شیعه و اهل سنت پرداخته شده و نقل‏های گوناگون آن وسایر مباحث سندی بررسی شده است. بخش دوم، به بیان مفردات (فقه اللغه) و وجوه ادبی و احتمالات هر فراز از روایت اختصاص دارد. در بخش سوم، به دلالت روایت و دیگر روایات همانند پرداخته شده است. در این بخش، رابطه‏ی بعثت با مکارم اخلاق، معنای تتمیم مکارم اخلاق و مصادیق مکارم اخلاق بیان شده است. این پژوهش با تبیین معنا و برخی از مصادیق مکارم اخلاق، این مکارم را از امتیازات اخلاق اسلامی در مقایسه با دیگر مکاتب اخلاقی برمی شمارد.