جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مقاله حاضر به تحلیل رابطه علوم در مراکز علمی دانشگاهی در سطح دنیا می­ پردازد. دانشگاه به عنوان مرکز گسترش علوم نتوانسته است در خود و روح بشری همگرایی ایجاد نماید. شاهد این ناتوانی در ارتقاء جایگاه مادی و معنوی روح انسانی، عدم ­توانایی ساختار دانشگاهی در نیل به هدف واحد است؛ که آن‌ها را نسبت به هم ­واگرا می ­نماید. عدم وجود جایگاه حکیم و علامه جامع‌العلوم، در خروجی دانشگاه­ ها، مساله جدی است که مراکز علمی بدان مبتلا هستند. در این مقاله به روش توصیفی به ارزشیابی مولفه‌ها و برآوردی از نظر خبرگان به همراه گردآوری نتایج تجربی اتفاقات و پیامدها پرداخته شده و نتیجه آن بهره‌مندی از رویکرد ایجاد پارادایم جدید در حرکت تمدنی جهان اسلام است. در ابتدا، با استفاده از جمع‌آوری داده‌ها، مفاهیم مرتبط با آسیب‌ها، چالش‌ها و موانع تمدن نوین اسلامی استخراج و سپس مدل مفهومی مبتکرانه پیشنهاد گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان دادند یک تمدن پارادایم‌ساز و مبتنی بر اصول غیراقتباسی، می‌تواند در دانشگاه‌ها با تغییر رویکرد به اصول اساسی توحیدی در معنای عام، عملی و بین­رشته‏ای، که مضمون اصلی دانشگاه اسلامی بوده و می­تواند منجر به حکمت محوری در توسعه آموزش ­عالی و تمدن‌‌سازی گردد، محقق شود. برخلاف نگاه سکولار به دانش، یعنی علمی­ که در مصادیق، اثری از روابط دیگر علوم و الهیات نمی‏بیند، و جز انحراف در مسیر انسان نیست. دانشگاه‏ ها می‏ بایست با تغییر نگرش و سبک، نه تغییر ماهیت، به همگرایی برسند و از مسیر غیرالهی فاصله بگیرند. ایجاد این همگرایی علوم می­ تواند به پارادایم مبتنی بر تمدن اسلامی و ظهور تمدن نوین علمی منجر شود.

از قرن نوزدهم با شروع تحقیقات شرق‌شناسی اسلامی در سرزمین­ های آلمانی زبان (آلمان، بلژیک، اتریش، لوکزامبورگ، سوئیس)، شاهد جایگاه حاشیه ­ای آن در زندگی فکری محققان این ناحیه هستیم. وجود تعابیر عامیانه، بر جدی نبودن و حالت تفننی داشتن مطالعات شرق­شناسانه در آلمان دلالت دارد. با وجود این، سرزمین ژرمن محققان بزرگی در زمینه مذکور در دامان خود پرورش داد که از جمله این شرق­شناسان تمدن اسلام می­ توان تئودور نولدکه، خاورشناس برجسته و متخصص تاریخ و تمدن اسلام را نام برد. پژوهش حاضر بر آن است تا با به‌کارگیری روش توصیفی- تحلیلی به بررسی افکار و انگیزه‌های این شرق­ شناس معروف آلمانی بپردازد. با واکاوی منابع مختلف می ­توان گفت، بهره ­مندی نولدکه از علوم مختلف، هم­چون، آگاهی از علوم مربوط به خاورشناسی، پرداختن و توجه به رشته ­های تاریخ و تمدن اسلامی، تسلط بر زبان‏ های سامی، حقیقت ­جویی، نگاه لغت ­شناسانه و دقت و بصیرت در تمام آثار برجای مانده از وی از جمله دستاوردهای این پژوهش نسبت به شخصیت علمی این مستشرق به شمار می­ رود.

انحطاط تمدنی به ­طور عام و تمدن اسلامی به ­طور خاص از مقوله­ هایی است که مورد توجه اندیشمندان مختلف حوزه تاریخ، تمدن، الهیات، فلسفه، سیاست و علوم اجتماعی قرار گرفته است و از منظرهای گوناگون به آن پرداخته­ اند. پیشرفت و درخشش خیره ­کنندة تمدن اسلامی در سده ­هایی از تاریخ و سپس زوال و افول علمی آن، این پرسش را در اذهان اندیشه­ گران و پژوهشگران شکل داد که چه عواملی بر انحطاط تمدن اسلامی تأثیرگذار بوده است؟ در این مقاله، به ­لحاظ گستردگی دامنة موضوع، مقولة انحطاط تمدن اسلامی از دیدگاه تاریخ تمدن ­نویسان و پژوهشگرانی که بر تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی متمرکز شده ­اند، مطرح شده و عواملی را که این دو دسته برشمرده ­اند، بیان کرده است. یافتة پژوهش نشان می­ دهد که از نگاه این پژوهشگران، دو دسته عوامل درونی و بیرونی بر انحطاط تمدن اسلامی تأثیرگذار بوده ­اند و از این­ دو، عوامل درونی جامعة اسلامی، در انحطاط تمدنی مسلمانان نقش اساسی داشته و تأثیر عوامل بیرونی، به­ سبب مساعدبودن شرایط درونی بوده است.

علم و چیستی آن از موضوعات بسیار چالش‌برانگیز در میان متفکران عصر حاضر است. آلن فرانسیس چالمرز در کتاب چیستی علم خود درباره ماهیت و چیستی روش‌های علمی بر اساس استقراء گرایی، ابطال‌گرایی، معقول گرایی، نسبی‌گرایی، نظریه‌های نظم گریز و آفاق گرایی بحث نموده است. در کتاب دیگرش با عنوان علم و تولید آن نیز با بیان نظریه پوزیتیویستی و راهبرد تاریخی-جامعه شناختی سعی در دفاع از عینیت دانش علمی دارد؛ اما یافته‌ها حاکی از آن است که چالمرز در تبیین چیستی علم در اثر اول خود دارای ایراداتی است. هرچند سعی نموده به‌گونه‌ای آن‌ها را در کتاب دوم خود برطرف نماید؛ اما ازآنجاکه مبانی فکری او برخاسته از نظریه کنت و به‌تبع آن کانت و مبانی پوزیتیویستی است نتوانسته بین ذات داشتن و برساخته بودن علم جمع کند و در تبیین چیستی علم توفیقی به دست آورد. نگارنده به دنبال دست‌یابی به پاسخ این پرسش است که علم از دیدگاه آلن فرانسیس چالمرز چیست و خوانش او از علم چه تطوراتی داشته است؟ در نوشتار حاضر ابتدا به روش نقد درونی مبانی اندیشه چالمرز در دو اثر یادشده بررسی‌شده و سپس با استفاده از آراء حمید پارسانیا نقد بیرونی شده است. استاد پارسانیا جهت برون‌رفت از بحران ماهیت علم، آن را دارای هویت ذاتی و نفس‌الامری می‌داند که در جهان دوم و سوم باانگیزه‌ها و زمینه‌هایی وارد می‌شود و منحصر در دانش آزمون‌پذیر نیست. در نوشتار حاضر با استفاده از تبیین جسمانیه‌الحدوث و روحانیه‌البقا بودن علم و معرفت پاسخ اشکالات چالمرز در چیستی علم تبیین شده است.

حفاظت از اسلام در برابر هجوم همه جانبه غرب به همراه تأمین زندگی و معیشت مردم مسلمان، مسأله ای است که ایرانیان طی 150 سال گذشته با آن مواجه بوده‌اند. نخستین مرحله این مسأله، تضاد یا تعامل معنایی مفاهیم مدرنی چون آزادی-رهایی، دموکراسی-مشروطه طلبی، توسعه-پیشرفت، تمدن-تجدد و مانند آن است که از آن به بحران مفاهیم در علوم انسانی یاد می‌کنند. سیدجمال الدین اسدآبادی و آیت الله محمدحسین نائینی غروی از پیشگامان دینی تقابل و تعاضد با مفاهیم مدرن‌اند اما این دو با دو روش متمایز یکی با حفظ اصالت سنت، متمرکز بر تحمیل معانی سنتی بر مفاهیم مدرن و دیگری با استدلال عدم تغایر مفاهیم مدرن با اسلام، ناظر بر تحمیل معانی مدرن بر مفاهیم سنتی با مفهوم تمدن به معنای جدید خود یعنی توسعه و ترقی مادی روبرو شده‌اند. نوشتار حاضر با تمرکز بر مقوله تمدن به تبیین این دو روش و نتایج حاصله با کاربست روش تحلیل محتوا می‌پردازد.

متجددان و روشنگران امارت بخارا در واکنش به وا‌پس‌ماندگی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این امارت و سپس به­ دنبال تسلط روسیۀ تزاری بر منطقه آسیای مرکزی که منجر به آشنایی با مظاهر تجدد و فرهنگ روسی و اروپایی شد، خواستار اصلاحاتی در زمینه‌های گوناگون از جمله ادبیات و نظام آموزش و پرورش شدند. این تفکر به شکل­ گیری حرکتی با عنوان «نهضت معارف‌پروری» به رهبری احمد مخدوم دانش (1243 – 1314 هـ.ق./ 1828 – 1897 م.) انجامید. احمد دانش عامل عقب‌ماندگی جامعۀ خویش را دو نیروی حاکم در بخارا؛ اربابان عرصه سیاست و مذهب دانست و خواستار اصلاحات سیاسی، آموزشی، ادبی و فرهنگی در جامعۀ سنتی بخارا شد. نگارنده در این پژوهش بر آن است تا با نگاهی به فعالیت‌های احمد دانش به این سؤال پاسخ دهد، دانش با هدف اصلاحات بخارا چه اقداماتی انجام داد و این اقدامات چه دستاوردها و واکنش­هایی را در پی داشت؟ نتایج تحقیق حاکی از آن است که او با انتقاد از استبداد حاکمان و جهل و عقب‌ماندگی روحانیون محافظه‌کار و سعی درهمه ­فهم شدن و به تعبیری مردمی­ شدن آثار ادبی و نوشتاری و برگشت به سنت­ های اصیل ملی و تاریخی در امور فرهنگی، در صدد اصلاح جامعه برآمد و خواستار تغییر نگاه به نقش حکومت، مردم و دین در جامعۀ بخارا شد؛ در واکنش به فعالیت‌های احمد دانش، علمای محافطه‌کار بخارا او به کفر و بدعت‌گذاری متهم کردند.