جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از شاخصه‌های تفسیری نواعتزالیونِ مغرب عربی معاصر، نقد همه‌جانبۀ سنّت است. ادله نومعتزلیان دربارۀ نقد سنّت، دو گونه‌اند؛ پاره‌ای از دلایل با دیدگاه انتقادی آنان بر متن قرآن اشتراک دارد و پاره‌ای دیگر، اختصاص به سنّت دارد. در دستۀ اول دلایل انتقادی، نومعتزلیان مسئله سیالیت معانی متون مربوط به سنّت را مطرح کرده‌اند. در دسته دوم با پیش‌کشیدن مسئله رابطه دین و تجدد (سنت و مدرنیته) هم ادعای عدم قداست داشتن سنّت را مطرح کرده‌اند و هم به سمت تقلیل قلمرو سنّت معتبر رفته‌اند. حاصل پژوهش نشان می‌دهد که مبانی تفسیر عقل‌گرای نومعتزله از قبیل برداشت آنان از سنّت، اعتقاد به تاریخمندی و اصول هرمنوتیکی و قلمرو سنّت، همگی قابل انتقاد است. این تحقیق درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی و انتقادی جریان نومعتزله مغرب عربی معاصر و رویکرد آنان به سنّت را تصویر کرده و آسیب‌های آن را بررسی کند.

با بررسی روایات امام علی(ع)، درمی‌یابیم واژۀ دنیا در نگاه ایشان، از مفاهیم چندوجهی است. حوزه‌های کاربردی دنیا در نهج‌البلاغه، گاهی متوجه نشانه‌های عالم بوده و گاه ماهیت ابزاری دنیا را تبیین می‌نماید. در مواردی نیز به وابستگی موجودات مادی در مقایسه با ذات الهی اشاره دارد. گاهی هم درصدد توصیف نسبت ارزش دنیا با آخرت است. در مواضعی نیز با اسلوب‌های بیانی متنوعی، به هدف‌محوری دنیای جدای از آخرت اشاره شده است. پس از دقّت در رویکردهای گوناگون دنیا در نهج‌البلاغه و کشف معنای جامع آنها، درمی‌یابیم که معیار ارزش‌گذاری دنیا و ستایش و نکوهش آن، قابل تسرّی به تمام نگرش‌های موجود نیست. چنان‌که رویکرد آیت‌انگارانه، از اقسام شیوۀ استدلال محسوب شده و به ذاتیات و تکوینیات مرتبط است. گونه نسبیت در مقابل اطلاقِ رویکرد نسبی‌انگارانه نیز بیانگر حالت کلّی و طبیعی و تذکّر به واقعیتی مبرهن در خارج و آشنا در ذهن است. محوریت نگرش‌های ابزار انگارانه، هدف‌انگارانه و گونه نسبیت در مقابل حقیقتِ رویکرد نسبی‌انگارانه، بر پایۀ کیفیت تعامل انسان با دنیا بوده و از این‌روی قابل ارزیابی هستند. در این میان، رویکرد ابزار انگارانه، معرِّف دنیای ستوده بوده و به عکس نگرش هدف‌انگارانه، نمایان‌گر دنیای نکوهیده است. گونه نسبیت در مقابل حقیقت نیز جایگاهی دو وجهی دارد، به صورتی که دنیا در آنِ واحد و مطابق رابطۀ طولی اعمال انسان با آخرت، یا بر اساس رابطۀ غایی رفتار انسان با دنیا، می‌تواند هم جلوۀ ستوده پیدا کند هم جلوۀ نکوهیده.

جغرافیای فرهنگی یکی از شاخه‌های جغرافیای انسانی است که علل تفاوت فرهنگ‌ها و ارزش‌های انسانی را در نواحی فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهد. در این نوشتار، به بررسی ماهیت، مبانی نظری و روش‌شناختی جغرافیای فرهنگی شهر کوفه در عصر امام علی(ع)پرداخته شده است. این پژوهش، با هدف تحلیل و بررسی کوفۀ زمان امام علی(ع)و نقش کلیدی آن در حوادث سال‌های بعد تهیه شده است. شهر کوفه به‌عنوان تأثیرگذارترین شهرها چه از نظر موقعیت جغرافیایی و چه از نظر جمعیت و مردم‌شناسی می‌باشد. خطبه‌ها و نامه‌های امام علی(ع)دربارۀ این شهر مدعای فوق را ثابت می‌کند و نشان می‌دهد این شهر از ابتدا با هدف مرکزیت حکومت و فرمانروایی تأسیس شده و به‌جهت اختلاف فرهنگی با دیگر شهرهای مجاور دارای خرده فرهنگ‌ها ی زیادی بوده و از نظر روانشناختی، مردمی متزلزل و بی‌ثبات داشته است؛ اما در عین حال از نظر مدل شهری جزء شهرهای مذهبی محسوب شده و هم اکنون نیز نقش محوری دارد. روش این پژوهش، تحلیلی- توصیفی و ابزارش کتابخانه و نرم‌افزارهای گوناگون می‌باشد.

سبک «تحلیل روایی» از روش‌های نو در تحقیقات کیفیِ موضوعات مختلف است. این روش به‌دلیل داستانی‌‌بودن و عدم‌ حصر آن در توصیف و استدلال صرف، دارای مزایایی است که ضرورت تحقیق و ارائۀ آن را در موضوعات دینی، افزون‌ می‌کند؛ مزایایی مانند‌‌‌‌: جذابیت، کاربردی بودن، ملال‌آور نبودن آن برای عموم به‌ویژه نسل‌ جوان. از این ‌رو، کاربرد مناسب شیوۀ تحلیل ‌روایی در معارف قرآنی و حدیثی، نظریه‌ای است که مقالۀ حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به آن پرداخته و ویژگی‌های این روش را تبیین نموده و با مطالعۀ موردی در موضوع ولایت در آیات حج، مصداق این سبک را نمایش داده است؛ چراکه حج و ولایت ارتباطی تنگاتنگ دارند و ولایت شرط قبولی همۀ اعمال و حج نیز معیار سنجش ارزشمندی اعمال است. در این مطالعه، با بازآفرینی داستانی‌ واقعی (رئال) از رابطۀ ولایت و حج، کاربرد نظریۀ تحلیل ‌روایی در موضوعات قرآنی و حدیثی را اثبات کرده ‌است؛ گزارش به سبک تحلیل روایی با تکیه بر منابع دینی، نیاز به تجزیه و تحلیل دقیق دارد که در مطالعۀ موردی موضوع مدنظر با تکیه بر روایات ذیل ‌آیات ‌حج، 500 نکته غیرتکراری در 20 عنوان کلی دربارۀ امامت و حج از متن صریح روایات، یا از پیوند متن روایت و آیه و یا از ارتباط‌ معنای ‌ظاهری و باطنی ‌آیه استخراج‌ و کدگذاری ‌‌شده ‌است؛ بعضی از این نکات در گزارش به شیوۀ تحلیل روایی، سازمان‌دهی‌‌شده و بر اساس سیر زمانبندی اعمال ‌حج، داستان ادبی منسجم، بازآفرینی ‌‌و تصویرسازی شده‌ است تا برای عموم قابل‌ استفاده ‌باشد.

پیامبر(ص)اسوۀ اخلاق حسنه و الگوی ادب در گفتار و رفتار برای تمام بشریت به‌ویژه مسلمانان است. این موضوع سبب شده که فریقین در منابع روایی خود اهتمام جدی به بازگویی و معرفی اخلاقی آن حضرت داشته باشند. در این مقاله به بررسی نوع نشستن پیامبر(ص)به‌عنوان یکی از الگوهای رفتاری ایشان در منابع معتبر روایی شیعه و اهل‌سنّت پرداخته شده است تا میزان هم‌پوشانی روایات این مؤلفه در حوزه اخلاق رفتاری در روایات فریقین به‌طور کامل نمایان شود. کاوش در منابع حدیثی دو مذهب، وجود اشتراک را در بسیاری از موارد از جمله رو به قبله نشستن، دراز نکردن پا در حضور دیگران، توسعه‌دادن جا برای هم‌نشین و تازه واردها، نشستن در انتهای مجلس، نشستن به حالت قرفصاء و احتباء، دو زانو نشستن، به حالت تورک نشستن، تکیه‌ندادن بر سر سفره غذا و... نشان می‌دهد.

أَخبار مَلاحم علاوه بر آسیب‌های عامی که در حدیث‌پژوهی مطرح است با چالش‌های خاص ملاحم‌پژوهی نیز مواجه است. یکی از این چالش‌ها، مصداق‌یابی این اخبار است و در موارد بسیاری برخی اخبار بر مصادیقی تطبیق داده شده و پس از مدت زمانی عدم صحت آن آشکار شده است. نعمانی (م360‌‌ق) در کتاب الغیبه، روایتی را نقل کرده است که با اشاره به برخی حوادث آخرالزمان و علائم ظهور، خبر از جنگی می‌دهد که آذربایجان و ارمنستان نیز در آن جنگ درگیر هستند. از آنجایی که این کتاب از منابع حدیثی کهن بوده و به‌عنوان یک منبع معتبر تلقی می‌گردد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا این روایت از اعتبار لازم برخوردار می‌باشد؟ آیا تطبیق آن بر مناقشه قره‌باغ از توجیه کافی برخوردار است؟ و آیا جنگ قره‌باغ از علائم ظهور محسوب می‌شود؟ این نوشتار، با بررسی و تحلیل موضوعاتی چون اعتبارسنجی روایات موقوف، بررسی جایگاه حدیثی کعب‌الاحبار، اعتبارسنجی خبر واحد در ملاحم، کاربردشناسی آذربایجان در روایات، ناهم‌خوانی مفاد روایت با واقعیت‌های میدانی و ضرورت تفکیک ویژگی‌های عصر غیبت از علائم ظهور به این نتیجه‌ دست یافته است که روایت یاد شده از نظر سندی از حجیت و اعتبار برخوردار نبوده و از نظر متنی نیز با واقعیت‌های میدانی مناقشه قره‌باغ هم‌خوانی ندارد.

سنت رسول‌الله (ص) پس از قرآن، دومین منبع از دست‌مایه‌های تفسیری آیات قرآن عظیم‌الشأن است. با توجه به اینکه سنت شامل حوزۀ گفتار و رفتار و تقریر آن‌ حضرت می‌باشد، تاکنون نگاه بیشتر در دامنۀ تفسیر روایی به سنت گفتاری شده و به سنت رفتاری به‌جز اینکه در ضمن تفاسیر روایی بیان گشته، به گونۀ جداگانه مورد عنایت قرار نگرفته و حتی در حد یک نوشتار تاکنون به آن توجه نشده است؛ در حالی ‌که تفسیر رفتاری پیامبر(ص)برای آیات قرآن از حجیت و ارزش ویژه‌ای برخوردار بوده و عده‌ای از آیات قرآن با رفتارهای پیامبر اکرم(ص)تفسیر شده است. پرسش این است که تفسیر رفتاری چیست؟ مبانی آن چگونه است؟ این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی در صدد آن است که تفسیر رفتاری را مفهوم‌شناسی و مبانی آن را بررسی و ارائه کند، در نتیجه تفسیر رفتاری را مفهوم‌شناسی نموده و در پی آن هرچند فشرده، شش مبنای تفسیر رفتاری پیامبر(ص): ضرورت تفسیر قرآن، حجیت تفسیر رفتاری، وحیانی بودن رفتار پیامبر(ص)

نقل اخبار مربوط به معجزات و دلایل در زندگی امامان(ع)که برای اثبات امامت و حقانیت امامان(ع)پدید آمد از مباحث رایجی است که در بارۀ هر یک از امامان معصوم(ع)صورت گرفت و در کنار نقل وقایع تاریخی و حوادث دوران زندگی امامان(ع)مطرح شد. یکی از مباحثی که در نقل این اخبار وجود دارد، تکرار یا مشابهت برخی از این معجزات برای دو یا چند امام معصوم(ع)است. مسئله این تحقیق این است که چگونه برخی از این اخبار معجزات به‌شکلی یکسان به چند امام نسبت داده شده است؟ بر اساس منابع موجود، یکی از این معجزات مربوط به ادعای زنی به نام زینب است که خود را همان زینب دختر امیرالمؤمنین علی(ع)معرفی کرد؛ اما با معجزه امام، ماهیت وی روشن و دروغ گفتن او آشکار شد و به دروغ‌گویی خود اعتراف کرد. این معجزه به چند امام نسبت داده شده است. در این مقاله، با روش توصیفی- تحلیلی و با شیوه بررسی منبع و اسناد خبر، برخی از عوامل مؤثر در نقل این معجزه برای بیش از یک امام بررسی شده و روشن خواهد شد که حتی اگر اصل ماجرا درست باشد؛ اما رخ‌دادن آن در زمان سه امام به یک شکل، قابل پذیرش نیست.

آیۀ 55 سورۀ مائده، مشهور به آیۀ ولایت در شأن امام‌ علی‌(ع)و ناظر به انگشتربخشی ایشان در حال رکوع نازل شد. پس از آن نیز، و بنابر آیۀ 67 همین سوره، پیامبر اکرم(ص)در جریان غدیرخم مأموریت یافت تا چیستی ولایت و کیستی ولیّ را نیز برای مردم بیان کند. ازاین‌رو، شناخت دقیق زمان و مکان نزول آیۀ ولایت ضروری می‌نماید. مسئله اصلی در این پژوهش، واکاوی روایات فریقین در خصوص زمان و مکان جریان انگشتربخشی امام‌ علی(ع)و نزول آیه ولایت با روش گردآوری کتابخانه‌ای روایات فریقین و پردازش آن‌ها با شیوه توصیفی - تحلیلی، در دو بخش: روایات شیعه و اهل‌سنت است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که زمان خاتم‌بخشی امیرمؤمنان(ع)و نزول آیۀ ولایت، سال پایانی عمر پیامبر اکرم‌(ص)و در جریان حجةالوداع و پس از بازگشت امام علی‌(ع)از یمن و در شامگاه روز عرفه بود. همچنین مکان خاتم‌بخشی آن حضرت، مکه و مسجدالحرام بود. بر این ‌اساس، مقصود از «ما انزل» در آیه تبلیغ که پیامبر اکرم(ص)را به ابلاغ آن در غدیرخم مأمور ساخت، همان مسئله جانشینی امام‌ علی‌(ع)در آیه ولایت است که اندکی پیش‌تر، در شامگاه عرفه و در مسجدالحرام نازل شده بود.

امنیت حقیقتی بنیادین در حیات فردی و اجتماعی آدمیان است که بدون آن، استعدادها و خلاقیت‌‌های به امانت گذاشته شده از طرف آفرینش بی‌ثمر خواهد ماند؛ و زیست اجتماعی او از معنا تهی خواهد شد. این پژوهش، نگاه امام علی(ع)به مقوله امنیت را از آن جهت که خود تجربه پیش‌‌گامی در اندیشه‌‌ورزی در نظر و راهبری جامعه در عمل را به همراه دارد، در برخی از ابعادش و با تأکید بر بعد راهبردی و حکومتی آن با روش توصیفی – تحلیلی، مورد کنکاش قرار داده و وجهی از وجوه امتیاز این نگاه را با برخی از نگاه‌‌های نظریه‌‌پردازان در علم سیاست در ترازوی سنجش نشانده است. امروز، تجربه حکومت اسلامی در ایران نیز ضرورت پرداختن به موضوع امنیت را به‌عنوان یک اصل بنیادین در راستای اندیشه دینی در امر نظام‌سازی اسلامی بیش از هر زمانی، پیش پای محققان باز گذاشته است. از مجموع سخنان امام(ع)می‌‌توان دریافت‌‌‌‌: 1. امنیت را باید در دو ساحت معنوی (فردی) و راهبردی (اجتماعی و عمومی) آن مورد توجه قرار داد؛ 2. این دو را نه یک حقیقتی گسسته از یکدیگر؛ بلکه باید به‌واسطه رابطه خالق و مخلوق، امری تکوینی، عینی، مستمر و پایدار در نظام آفرینش و با محوریت توحید و عدل، توامان دید؛ 3. برخی امور بنیادین چون خدا و اسلام را باید به‌عنوان اساس مؤلفه‌‌های امنیت معنوی (فردی)، حکمرانی، وحدت ملی، اقتصاد، سیاست، قضا و قدرت نظامی را ستون مؤلفه‌‌های امنیت راهبردی (اجتماعی)، یاد کرد.