جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علی بن محمد النقی علیه السلام نهمین پیشوای برحق و به حکم حدیث ثقلین، همطراز کلام وحی است و از آن جدایی ندارد. با این وجود چندان اثر پژوهشی مستقلی در رابطه با سیره و سخنان قرآنی آن حضرت به چشم نمی خورد. از این رو ضرورت دارد میراث قرآنی ایشان از میان روایات، استخراج گردد. تحقیق حاضر در صدد است ضمن مروری بر میراث قرآنی آن حضرت، با نگرش تاریخی و کلامی به تفکیک و تحلیل این گنجینه ارزشمند بپردازد. بدین منظور و با بهره گیری از منابع روایی، تفسیری، کلامی و تاریخی، آثار قرآنی آن حضرت را در چهار بخش تربیت مفسر، اثر تفسیری مدوّن، مقابله با انحرافات، و بیانات قرآنی دنبال کرده است. نتیجه آن که امام هادی علیه السلام علاوه بر تفسیر آیات پرشماری از قرآن و تربیت مفسر، در فتنه ها و انحرافات عصر خود با تمسک به قرآن کریم بهترین تدابیر را اعمال، و نقشه های دشمنان را خنثی نمودند. همچنین در ساحت های مختلف تفسیر و تأویل، به شرح و تبیین آیات الهی پرداخته اند که البته بخش زیادی از آن به دست ما نرسیده است.

هدیه‌دادن و گرفتن، امری ممدوح و پسندیده و مورد تأکید در دین اسلام است. با این حال از برخی تعابیر روایی مانند «هَدِیَّةُ الأُمَراءِ غُلُولٌ» یا «هَدَایَا العُمَّالِ غُلُولٌ» چنین بر می‌آید که تبادلِ (گرفتن یا دادن) هدیه با مسئولان منع شده است. از سوی دیگر و در مقابل این منع، روایاتی قرار دارند که به مردم اجازۀ پذیرش هدیۀ مسئولان را می‌دهند. بنابراین با دو دسته از روایات مواجه هستیم که در ظاهر با یکدیگر تعارض دارند. پژوهش حاضر با هدف رفع تعارض میان روایات مذکور، با استفاده از روش توصیف و تحلیل، ابتدا به جمع‌آوری تمام روایات مرتبط با موضوع از منابع روایی فریقین می‌پردازد و آنها را مورد بررسی سندی قرار می‌دهد، سپس با نگاهی به‌نظرات شارحان و محدثان، به تحلیل متن روایات پرداخته و در نهایت تعارض موجود میان آنها را این‌گونه تحلیل می‌کند که روایات گروه «هَدَایَا العُمَّالِ غُلُولٌ» از باب «اضافۀ مصدر به مفعول» هستند و دلالت بر «منع مسئولان از پذیرش هدیۀ مردم» دارند، و عکس آن، یعنی «پذیرش هدیۀ مسئولان از سوی مردم» به‌شرط آنکه دارای مفسده نباشد بدون اشکال خواهد بود.

شناخت روایت صحیح از مجعول همواره دغدغۀ حدیث‌شناسان بوده است. یکی از راه‌‌های کشف روایات مجعول، تحلیل و بررسی انگیزه‌‌های جعل در راویان است. دغدغۀ اصلی این نوشتار، بیان آراء سید علی سیستانی در روش‌شناسی کشف روایات مجعول و تبیین قواعد آن بر اساس انگیزه‌‌های جعل است. اگرچه انگیزه‌‌های جعل در مقالات و کتب متعددی به‌صورت پراکنده اشاره شده اما کشف قواعد بر اساس فهرستی کامل از انگیزه‌‌های جعل تاکنون مورد تاکید قرار نگرفته است. سید علی سیستانی همچون یکی از فقیهان آشنا به مباحث علم حدیث و خصوصا حوزۀ اختلاف احادیث با ارائۀ فهرستی از انگیزه‌‌های جعل، مسیر را برای شناخت روایات مجعول به هدف حل اختلاف احادیث گشوده است. این پژوهش، ضمن بیان مبانی وی، با استناد به شواهدی از‌اندیشمندان علم حدیث و مثال‌‌هایی از روایات، به بررسی و توسعۀ عوامل و انگیزه‌‌های مورد اشارۀ وی و بیان قواعدی برای کشف روایات مجعول بر اساس انگیزه‌‌های جعل پرداخته است.

فهم صحیح احادیث اهل‌بیت، مسألۀ مهمی است که از دیرباز مورد توجه حدیث‌پژوهان قرار گرفته است. با توجه به اینکه برداشت‌های متفاوتی از احادیث «وسعت منزل» در جامعه وجود دارد، این مقاله در صدد است با استفاده از روش دو تن از حدیث‌پژوهان مشهور (علامه مجلسی و محمدباقر بهبودی) به اعتبارسنجی و فهم صحیح این احادیث بپردازد. طبق روش علامه مجلسی، از احادیث ضعیف السند نیز می‌توان برای فهم دیگر احادیث بهره برد؛ اما طبق روش محمدباقر بهبودی تا هنگامی که سند حدیث تصحیح نشود، نمی‌توان آن حدیث را حجت دانست. به همین دلیل رویکرد غالب در حدیث‌پژوهی بهبودی، تصحیح سند احادیث است؛ البته بررسی و تحلیل متن را نمی‌توان از او نادیده گرفت. با توجه به اینکه تمرکز بیشتر روش بهبودی بر تصحیح سند است، اگر از گزارش‌های تاریخی جواز وسعت خانه برداشت شود، روایات وسعت منزل، بر جوازداشتن منزل وسیع به‌معنای عام آن، دلالت می‌کند. در مقابل، با توجه به روایاتی که به داشتن منزل و رزق به‌اندازه نیاز و کفاف دلالت دارند و همچنین احادیثی که به فراهم‌کردن آسایش خانواده توصیه می‌کنند، طبق روش علامه مجلسی جمع این احادیث آن است که شخص مسلمان برای راحتی خانواده‌اش، در صورت داشتن خانه کوچک، باید برای فراهم‌کردن خانه‌ای بزرگتر – به‌اندازۀ کفاف و نیاز- تلاش کند. با توجه به اینکه روایات شیعه در این باب متعارض نیستند، حکم «ما وافق العامه فردّوه» در مورد این احادیث موضوعیتی ندارد.

روایات ‌تفسیری فریقین، از مهم‌ترین منابع برای تفسیر قرآن‌ کریم به‌شمار می‌روند؛ لیکن در جوامع ‌روایی موجود، بیشتر به گزارش روایات ‌تفسیری بسنده‌ شده و در تفاسیر جامع‌ اجتهادی نیز کمتر تحلیلی درباره روایات وجود دارد. مسئله ‌اصلی در این ‌مقاله، به‌دست‌آوردن روشی کامل در تحلیل روایات ‌تفسیری ‌فریقین با در نظرگرفتن متون مرتبط با آنها و نیز مسائل خارج از متن، با روش توصیفی-تحلیلی است. بر اساس یافته‌های تحقیق، روش‌ تحلیل‌ بینامتنی روایات ‌تفسیری، با در نظرگرفتن سیاق آیات، غرض کلّی سوره، اصول مسلّم قرآن و نیز خانواده آیات و روایات مرتبط انجام می‌‌گردد. همچنین در روش‌ فرامتنی روایات‌ تفسیری، مفاد آنها با در نظرگرفتن اوضاع زمانی و مکانی نزول‌ آیات و صدور ‌روایات، براهین مسلّم عقلی و نظریات قطعی علمی و داده‌های مسلّم تاریخی تحلیل می‌شود.

بشر برای دستیابی به سعادت، شایسته است که در سلامت روحانی و جسمانی باشد؛ پس ضروری است به غذای روح و جسم عنایت نماید. در قرآن کریم و نزد اهل‌بیت ع از میان مواد غذایی، «عسل» را مورد تأکید قرار داده‌اند. این پژوهش به روش توصیفی و با شیوه گردآوری کتابخانه‌ای به بررسی شفابخشی عسل با رویکرد روایات فریقین پرداخته و به‌جهت حفظ استواری محتوایی و نتیجه مطلوب، روایات فریقین در پنج قرن نخست هجری قمری مورد ملاحظه قرار گرفته است. علی‌رغم صحیح‌بودن این بیان که اساس کاربست و ویژگی اصلی عسل بر پایۀ شفابخشی آن می‌باشد ولیکن این عمومیت شفابخشی استثناء‌پذیر است و با بررسی دقیق واژگان روایات مشاهده می‌گردد که این عمومیت شفابخشی عسل، به‌طور مطلق و در جمیع موارد جاری و ساری نیست و نیازمند آن است که بازنگری در اطلاق عمومیت شفابخشی عسل صورت پذیرد.

یکی از منابع مهم استخراج سبک زندگی اسلامی، افعال معصومان ع است. ارائه سبک زندگی اسلامی برگرفته از افعال معصومان، نیازمند تحلیل جامع می‌باشد. تفاوت‌هایی که بین قول و فعل وجود دارد موجب دشواری تحلیل دقیق فعل نسبت به قول شده است؛ از جمله: خاموشی فعل و امکان برداشت‌های چندگانه از آن، اینکه الفاظ نقل‌کننده فعل، تماما از سوی راوی اول ایجاد و به‌کار گرفته شده اما در قول، الفاظ روایت، بیشتر، کلام معصوم است که تنها توسط راوی، نقل می‌شود. این تفاوت‌ها، فرایند تحلیل دقیق فعل را دشوارتر کرده و ضرورت تدوین روشیِ کارآمد، برای دستیابی به تحلیل‌هایی جامع از افعال معصومان را دوچندان می‌کند. مقاله حاضر کوشیده است با بررسی مطالعات پیشین و رفع کاستی‌های آنها و در نظرگرفتن جوانب مختلف فعل، روشی کارآمد برای تحلیل افعال ارائه دهد. نتیجه این پژوهش که با روش تحلیلی ـ اکتشافی به‌دست آمده، نشان می‌دهد؛ روش تحلیل افعال معصومان، در یک فرایند چهارده مرحله‌ای می‌تواند ما را به تحلیلی جامع از افعال ایشان برساند. مهمترین مراحلی که در این پژوهش ارائه شده از جمله؛ توجه به انگاره‌های ذهنی راوی، توجه به بسترهای مشابه و غیر مشابه تحقق فعل، توجه به هدف نهایی خلقت در تحلیل، در نظرگرفتن قرائن اثرگذار در تحلیل فعل، سنجش با معیارهای ارزیابی گزاره‌های تاریخی، تنقیح مبانی تحلیل فعل و توجه به آن در مراحل تحلیل.

یکی از آموزه‌های اهل‌بیت ع در بیان معارف قرآن، گشودن دریچه‌ای نو و هماهنگ با زمان، به‌نام تأویل است. آیات قرآن افزون بر آنچه از ظاهر آنها استفاده می‌شود، دارای تأویل هستند و بهترین راه دست‌یافتن به تأویل ‌قرآن از طریق اهل‌بیتb است؛ زیرا طبق حدیث ثقلین، اهل‌بیتb به‌عنوان عِدل قرآن یعنی یکی از دو ثقل به‌شمار می‌روند. در بسیاری از روایات اهل‌بیت ع به تأویل آیات قرآن پرداخته ‌شده است؛ اما در تفاسیر روایی، روایات تأویلی از روایات تفسیری تفکیک نشده است؛ بنابراین جداسازی روایات تأویلی از روایات تفسیری و تعیین نوع تأویل آنها اهمیت و ضرورت می‌یابد. این پژوهش در پی یافتن پاسخ به این سؤال است که در روایات تأویلی سورۀ ابراهیم چه نوع تأویلاتی صورت پذیرفته است؟ در این راستا، بر اساس معنای اصطلاحی تأویل قرآن در آیات و روایات، روایات تأویلی سورۀ ابراهیم از بین روایات تفسیری آن استخراج و با روش توصیفی ـ تحلیلی مشخص شد که پنج نوع تأویل در این ‌روایات وجود دارد که عبارت‌اند از: معنای باطنی آیه، مصداق باطنی آیه، مصداق آیه در گذر زمان (جری و تطبیق)، مصداق اطلاق یا عموم آیه و معنای آیه متشابه.