جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آیت ­الله ‌بروجردی در اواخر عمر ارزشمند خود، کتابخانه‌ عمومی مسجد اعظم قم را تأسیس نمودند؛ که بعد از توسعه دهه‌های اخیر کتابخانه، خدمات عمومی خوب و قابل‌قبولی (با ابعاد مختلف) در آنجا ارائه می‌گردد. نظر به اهمیت مکانی کتابخانه مسجد اعظم قم و نیز مخزن نسخ خطی آن، و همچنین تعدد فهرست‌هایی که در طول پنج دهه، برای این کتابخانه تنظیم شده است، مناسب می‌نماید تا آمار نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم و اطلاعات کلی آن‌ها، بررسی و معرفی گردند؛ تا علاقمندان به نسخ خطی و مراجعین به این کتابخانه، ضمن آشنایی با کم‌و‌کیف اطلاعات نسخ خطی کتابخانه، بهتر بتوانند از این میراث گران‌بها و امکانات پژوهشی آنجا بهره‌مند شوند. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و کمک گرفتن از راهبرد استقرایی، داده‌های مختلف از نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم را مورد نظر و بررسی قرار داده؛ و به تجزیه و تحلیل اطلاعات و گزارش‌ها مرتبط پرداخته؛ و ضمن تبیین فهارس نسخ خطی کتابخانه؛تعداد نسخ خطی کتابخانه؛نسخه‌های مفقوده؛ اطلاعات کلی نسخه‌های خطی کتابخانه (شامل: فهرست مؤلفان؛ فهرست موضوعات؛ فهرست کاتبان؛ تاریخ کتابت؛ نسخ نفیس)؛ نتیجه گرفته شده که، لازم است تمامی نسخ خطی کتابخانه مسجد اعظم قم، «عرض دید» و فهرست‌نویسی جدید شوند.

تاریخ خوارزمشاهیان در هیاهوی هجوم مغول تیره گشت و به محاق رفت. بیشتر مورخان جز بی‌تدبیری و ستمگری از آنها نقل نکردند چرا که نه محبوب هواداران خلیفه‌ بغداد بودند و نه اتابکانِ بازمانده‌ سلجوقیان از آنها خرسند. پژوهشی گسترده در منابع بیانگر این است که خوارزمشاهان چه نخستین آنان یعنی انوشتکین و چه واپسین آنان یعنی جلال‌الدینِ سرگردان، به طرز شگفت‌آوری حامی فرهیختگان علم و ادب بودند و پشتیبان قدرتمند زبان فارسی. اما چه چیز سبب شد این سلاطین ترک زبان به چنین کاری دست یازند؟ مدعای این پژوهش این است که خوارزمشاهان برای حفظ مشروعیت مردمی و وجهه‌ خویش در مقابل بازماندگان سلجوقیان و برساختن پایگاه فرهنگی قدرتمند در مقابل دارالخلافه بغداد، به حمایت از دانشمندان و ادیبان و گسترش زبان فارسی پرداختند تا هم به مقاصد سیاسی خود برسند که در برگزیدن علاءالملک ترمذی برای کسب عنوان خلافت خود را نشان داد و هم موجب آفرینش آثاری به زبان فارسی شدند که تا آن زمان بی‌سابقه بود و پیامد این رنسانس زبان فارسی، حفظ آن در یکی از مهم‌ترین قلمروهای نفوذ زبان ترکی بود. هرچند واقعه‌ هایله‌ هجوم مغول پرده‌ سیاهی بر این روزگار روشن کشید و همه چیز را به نابودی و فراموشی سپرد که از آن جمله بودند مراکز فرهنگی خوارزمشاهیان.

برداشت از قرآن کریم به‌عنوان منبع اصلی معماران مسلمان، همواره نقش کلیدی در شکل‌گیری معماری اسلامی داشته است. امروزه با انبوهی از نگرش‌های متفاوت در علوم‌انسانی و سبک‌های معماری مدرن و تقلید از آن سبک‌ها در جوامع اسلامی کمتر به گنجینه ارزشمند قرآن به‌عنوان سرچشمه همه علوم و استفاده از آن در خلق سبک‌های مناسب جامعه اسلامی پرداخته شده است. فرایند برداشت از قرآن شامل مراحل مختلفی از استخراج شاخص تا تجلی آنها در کالبد بناهاست که در پژوهش‌های متعدد برای رسیدن به شاخص‌های کلی بررسی شده است؛ اما سؤال پژوهش این است که: «چگونه می‌توان با برداشت از قرآن به نظریه‌پردازی در شاخص‌های اثباتی معماری دست‌یافت؟» این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد میان‌رشته‌ای و با استناد به کتب و مقالات معتبر، روش‌شناسی استخراج، تطبیق و تجلی مفاهیم قرآنی در معماری اسلامی را به‌صورت سیستماتیک بررسی می‌کند؛ سپس با نقد شکاف‌های موجود، به تدوین یک مدل روش‌شناسی جامع و روشی برای دستیابی به شاخص‌های اثباتی در معماری اسلامی می‌پردازد. این پژوهش نشان می‌دهد که تلفیق روش تفسیر ساختاری (تحلیل ادبی- زبان‌شناختی آیات) و احکام اسلامی به همراه تدبر خلاقانه و استفاده از علوم روز، می‌تواند به خلق معماری اصیل اسلامی بینجامد. روش‌شناسی قرآن محور در معماری اسلامی، نه تقلید ظواهر تاریخی که بازآفرینی حکمت‌های جاودان اسلامی در قالب‌های معاصر است. این پژوهش چارچوبی نظام‌مند برای تلفیق دانش دینی با خلاقیت‌های معماری ارائه می‌دهد.

این مقاله به بررسی اولین تماس‌های تاریخی میان آیین بودایی و فرهنگ اسلامی در سده‌های اولیه هجری و چگونگی نفوذ عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، با تأکید بر نقش شهر بصره، می‌پردازد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه تماس‌های اولیه میان مسلمانان و بوداییان، از طریق مسیرهای تجاری و مراکز علمی، به انتقال و بازتفسیر عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی منجر شد و چه عواملی بصره را به کانونی برای این تبادلات تبدیل کرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که تعاملات از دوره‌های اشکانی و ساسانی آغاز شد و در سده‌های اولیه اسلامی، از طریق مسیرهای تجاری مانند راه ابریشم و مراکز فرهنگی نظیر بصره و تاکسیلا تقویت گردید. متون ترجمه‌شده، مانند «بلوهر و بوذاسف»، که در آثار شیعی و اسماعیلی بازتاب یافته‌اند، و حضور دانش‌آموختگان بودایی در مراکز علمی مانند تاکسیلا و بغداد، از مهم‌ترین مجاری انتقال این عناصر بودند. بصره، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در نزدیکی خلیج فارس و دسترسی به مسیرهای تجاری دریایی، به مرکزی برای تبادلات فرهنگی و دینی تبدیل شد و نقش کلیدی در بازآفرینی و ادغام عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، به‌ویژه در حوزه تصوف و اخلاق، ایفا کرد. شباهت‌های مضمونی میان آموزه‌های زهد در تصوف اسلامی و مفاهیم بودایی، مانند دوری از تعلقات مادی و تأمل در ناپایداری زندگی، نشان‌دهنده تأثیرات غیرمستقیم اما عمیق این تعاملات است. این پژوهش بر ظرفیت فرهنگ اسلامی برای جذب و بازتفسیر ایده‌های خارجی تأکید دارد و الگویی از همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگوی میان‌فرهنگی را ارائه می‌دهد.

جایگاه علم تاریخ در نظام آموزشی اندیشمندان مسلمان عصر عباسی، به‌ویژه در پیوند با اهداف تربیتی و اجتماعی، از موضوعات کمتر واکاوی شده در مطالعات تاریخ آموزش‌وپرورش اسلامی است. تمرکز پژوهش‌های پیشین اغلب بر کارکردهای سیاسی یا روایت‌محور تاریخ بوده و به نقش آن به‌مثابه یک ماده آموزشیِ تربیت ساز توجه کمتری شده است براین‌اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر چنین طرح می‌شود: اهمیت و ضرورت آموزش تاریخ در آثار جاحظ و ابن‌سحنون چیست و این آموزش چه اهداف تربیتی و اجتماعی را دنبال می‌کند؟ تحقیق حاضر باتکیه‌بر روش‌شناسی تاریخی و با کاربست رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق روش اسنادی–کتابخانه­ای و بامطالعه مستقیم آثار اصلی این دو متفکر، از جمله البیان و التبیین جاحظ و آداب المعلمین ابن‌سحنون، همراه با منابع دست‌اول تاریخی و تربیتی گردآوری و به شیوه تحلیل کیفی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، تاریخ را عنصری اساسی در برنامه آموزشی می‌دانند، اما در نوع نگاه و غایت تربیتی آنها تفاوت‌های معناداری دارند. جاحظ با رویکردی عقلانی–انتقادی، تاریخ عمومی و مباحث مربوط به ملل و نحل را ابزاری برای گسترش افق‌های فکری، پرورش تفکر نقاد و تقویت انسجام اجتماعی در جامعه‌ای چندفرهنگی تلقی می‌کند. در مقابل، ابن‌سحنون با تأکید بر تاریخ جنگ‌های اعراب، رویکردی هویت‌ساز و دفاعی را دنبال می‌کند که هدف آن تربیت نسلی مسئول، شجاع و متعهد به ارزش‌های اسلامی از طریق الگوسازی از روایت‌های نخستین است.

دریا مهم‌ترین عامل شکل‌گیری قدرت دریایی و رکن اصلی قدرت دریایی، نیروی دریایی است که ابزار اصلی اعمال قدرت در دریاهاست. دست‌یابی به قدرت و سیادت دریایی می‌تواند در حفظ و امنیت مرزها و نیز بالا بردن توان اقتصادی و سیاسی یاری نماید. در منطقه غرب جهان اسلام و شمال آفریقا با وجود دریاها و راه­های آبی، ناوگان دریایی جایگاه بالایی داشته و دولت­هایی که در آن مناطق روی کار می­آمدند، برنامه­های ویژه­ای برای امنیت، تجارت و نبردهای دریایی داشته­اند. موحدون از جمله دولت­هایی بودند که موفق شدند در قرن ششم هجری، در مغرب و اندلس حاکمیت خود را بسط دهند. از جمله اجزای تشکیل دهنده ساختار قدرت نظامی و حاکمیت سرزمینی، ناوگان دریایی این دولت بوده است. عواملی چون وسعت منطقه مغرب، حضور در اندلس و ارتباط با سواحل، توجه به نیروی دریایی را ضروری می­کرد. موحدون از عمق کوه­های اطلس سر برآروده بودند، اما با توجه به شرایط جغرافیایی و مقتضیات موجود به دریانوردی و اهمیت نیروی دریایی پی بردند. این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی به این پرسش پاسخ خواهد داد که ناوگان دریایی چه جایگاهی در ساختار سیاسی و نظامی دولت موحدون داشته است؟ همچنین با توجه به شرایط قرن ششم هجری، ناوگان دریایی چه کارکردی برای استقرار قدرت دولت موحدون ایفا کرد؟ با بررسی منابع چنین به نظر می­رسد که دولت موحدون با توجه به وجود راه­های دریایی و ارتباط با اندلس و مسیحیان، ناگزیر از ناوگان دریایی بودند، بر این اساس جهت تداوم قدرت و تعاملات خود، به ناوگان دریایی پرداختند.

نسبت اسلام با علم، از جمله مباحث راهبردی در بنیان‌گذاری تمدن نوین اسلامی است. یکی از روش‌های بررسی این رابطه، «الگوی عنصری» است که در آن، دو دیدگاه اصلیِ «تک عنصری» و «دوعنصری» مطرح می‌شود. سنت‌گرایان با اتخاذ دیدگاه تک عنصری، معتقدند علم تحقق یافته در تمدن اسلامی و علم در اسلام، دو مقوله جدا نیستند، بلکه دارای وحدت ارگانیک هستند. مسأله اصلی تحقیق، ارزیابی میزان کارآمدی این الگو در نشان دادن همگرایی علوم تمدن اسلامی با مفهوم علم در اسلام است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی، به تبیین این الگو پرداخته و نشان می‌دهد که ادعای وحدت ارگانیک در این دیدگاه بیشتر به یک وحدت ترکیبی و مصنوعی شباهت دارد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که الگوی تک عنصری با وجود مزایایی مانند تأکید بر نقش معنویت در علم و ارائه نگاهی یکپارچه، از شواهد تاریخی کافی برای اثربخشی خود برخوردار نیست و در تبیین رابطه علوم تجربی با متون اسلامی با چالش‌هایی مواجه است. همچنین، این الگو قادر به توضیح نوسانات تاریخی تأثیر اسلام بر علوم در دوره‌های مختلف تمدن اسلامی نیست. در نهایت، پژوهش حاضر با اشاره به ظرفیت‌های قرآن در حوزه علوم طبیعی و انسانی، وحدت نسبی را به عنوان دیدگاه پیشنهادی طرح می‌کند.

ابوعلی حسن بن حسن بن هیثم (354-430 ق)، معروف به الهازن در اروپا، با اصلاحات بنیادین در علم اپتیک هندسی و نقد نظریات رایج زمان خود، نقشی کلیدی در پیشرفت نورشناسی ایفا کرده است. با وجود آشنایی اروپاییان با نظریات او از طریق ترجمۀ لاتینی المناظر، در سنت علمی اسلامی تا قرون میانی توجه چندانی به این مباحث نشده بود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ابن هیثم در آثار شاگردان و شارحان بعدی، به‌ویژه در جهان اسلام، تا چه اندازه مورد توجه و اقتباس قرار گرفته است. برای پاسخ به این پرسش، روش پژوهش بر تحلیل نسخۀ خطی شرح فتح‌اللّه شروانی (سدۀ نهم هجری) بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی استوار است. در این بررسی، با مقایسۀ دیدگاه‌های شروانی و ابن هیثم، نشان داده می‌شود که شروانی به‌طور گسترده به مباحث نورشناسی ابن هیثم پرداخته و آن‌ها را در قالبی تازه و مرتبط با علم هیئت عرضه کرده است. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که او مفاهیمی چون شکست و بازتاب نور، نظریه‌های بینایی و برهان‌های مربوط به بزرگ‌تر دیده‌شدن اجرام در افق را به‌دقت بازنویسی و ساده‌سازی کرده است. بدین‌سان، شروانی نخستین کسی است که اپتیک را در رسالۀ نجومی خود به‌طور مستقل مطرح کرده و آن را مقدمه‌ای برای مباحث هیئت قرار داده است.

ابن‌هیثم را می‌توان از جمله مهم‌ترین اندیشمندانی برشمرد که نظریه ادراک زیبایی وی، کیفیات و ساختار بصری لازم در آثار هنری را مورد مطالعه قرار می‌دهد. از این رو لازم است نظریاتش در حوزه زیبایی‌شناسی مورد پژوهش قرار گیرد. مسجد گوهرشاد مشهد، شاهکار عصر تیموری، مجموعه‌ای بی‌نظیر و چشم‌نواز از جلوه و همنشینی و همراهی نور و رنگ در تمامی وجوه است. زیرا هیچ رنگی خارج از تابش نور، رنگ نیست و رنگ‌ها فقط در مجاورت و تأثیرگذاری بر یکدیگر است که کیفیت و رنگ خود را بروز می‌دهند. بر اساس آرای ابن‌هیثم، 22 عامل به واسطۀ درک چشم حاصل می‌شوند و در صدر این عوامل، از نور و رنگ نام می‌برد که این دو حاصل احساس زیبایی هستند. چگونگی کاربست این دو عامل در هنر کاشیکاری مسجد گوهرشاد، هدف این مقاله است و به دنبال پاسخ به این پرسش که چگونه نور و رنگ‌های کاشیکاری مسجد گوهرشاد بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن‌هیثم، قابل بررسی و تحلیل است. روش تحقیق از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی تحلیلی است و اطلاعات نیز بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای به دست آمده است. نتایج حاکی از آنند که علاوه بر احساس بینایی و درک نور و رنگ امری فراتر وجود دارد و آن ادراکی است که با عقل و خیال به وجود می‌آید و از دیدگاه ابن‌هیثم از طریق حواس باطنی درک می‌شود.

در برخی پژوهش ­های اخیر، نقشبندیه به شکل یک طریقت سنی سلفی و به عنوان عکس ­العملی در برابر رشد سلسله­ های صوفی متشیع مانند نعمت اللهیه و کبرویه، معرفی شده است. در این طریقت بر ابوبکر به عنوان سر سلسله نقشبندیه تأکید ویژه ­ای می­ شد و دست کم یکی از طرق این سلسله به خلیفه نخست ختم می­ شد. معنای ضمنی این جابه­ جایی می­ تواند چنین باشد که جایگاه خلیفه نخست فراتر از جایگاه امام علی (ع) به عنوان خلیفه چهارم پیامبر (ص) خواهد بود. اما بررسی متون نقشبندیه خلاف این مطلب را نشان می­ دهد. برای بررسی این موضوع سؤال پژوهش حاضر این است که منزلت امام علی (ع) ـ در مقایسه با سه خلیفه نخست ـ نزد نقشبندیه متقدم چگونه بوده است؟ پاسخ بدین سؤال ما را با گرایش­های مذهبی طریقت نقشبندیه مخصوصاً در دوره نخستین آن بهتر آشنا می­کند. برای پاسخ بدین سؤال جایگاه امام علی (ع) در دو کتاب کهن نقشبندی­ها یعنی فصل الخطاب و شواهد النبوه مورد بررسی قرار گرفت. یافته­ های این پژوهش حاکی از آن است که نقشبندی­ ها علی­رغم توجه بسیار به خلیفه نخست، هیچ­گاه درصدد فروکاستن از جایگاه امام علی (ع) برنیامده و همچون سلسله­ های دیگر به اقتضای شرایط زمانه بر حبّ اهل بیت (ع) به ویژه امام علی (ع) پا می­فشردند. بنابراین در عین پذیرش اصل این موضوع که یکی از عوامل پیدایی نقشبندیه عکس­العمل در برابر رونق فرقه­ های صوفی متشیع بوده است، در مورد کم توجهی این سلسله نسبت به امام علی (ع) نمی ­توان آن را نزدیک به واقعیت تاریخی دانست. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است.