جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش در حوزه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، گستره ی وسیعی از موضوعات بین رشته ای را پیش روی محقق می نهد. دین، فرهنگ و ارتباطات از این دست موضوعات پژوهشی بین رشته ای است. از جمله موضوعات دینی مورد پژوهش، تحلیل متون دینی همچون قرآن، روایات و زیارات اهلبیت پیامبر (ص) است. این پژوهش به تحلیل قرآنی - نشانه شناختی زیارت وارث امام حسین(ع) پرداخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و نمونه گیری هدفمند، اقدام به واکاوی عباراتی از این زیارت نموده است. این مقاله با بهره گیری از: «مبانی قرآنی زیارت وارث» از منظر محسن قرائتی و مجلسی کوپانی، دیدگاه امام موسی صدر نسبت به «ستیز همیشگی حق و باطل» ، دیدگاه برخی اندیشمندان در خصوص «وراثت مادی و معنوی» و بر مبنای: نظریه «ساختارگرایی»، رویکرد «نشانه شناختی» سوسور، رویکرد «اسطوره شناسی» رولان بارت و نگاه فوکو نسبت به «گفتمان»، اقدام به تحلیل کرده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد زیارت وارث: 1-دارای مبانی قرآنی، و قابل خوانش بر مبنای تحلیل های نشانه شناختی است. 2- وراثت به معنای میراث داریِ محتوا و اهداف کتب، و صفات و فضائل دیگر انبیاء فهم می‌شود. 3- وراثت از دیگر پیامبران، دارای مبانی قرآنی است. 4- بیان اسطوره ای در بعضی عبارات زیارت وارث، و در تناظر با بعضی از آیات قرآن، جلوه ای ازلی و ابدی به قیام امام حسین(ع) می دهد. 5- زیارت وارث با ایجاد دو انگاری های متضادِ، گفتمانی قرآنی - دینی در اندیشه پیروان دین فراهم می کند.

یکی از راه‌های درمان بیماری‌های روحی و روانی پذیرش اختیار در زندگی است. فرانکل در روش معنادرمانی خود از اختیار به عنوان یکی از مولفه‌های معنادرمانی یاد می‌کند، اختیاردرمانی به معنای نفی جبر محیطی و وراثتی و پذیرش مسولیت اعمال خویش در زندگی است. این مفهوم و مولفه‌های آن در آیه‌های قرآن کریم نیز بیان شده است برای نمونه می‌توان به عبارت«کُلُّ نَفسِ بِمَا کَسَبَت رَهِینَةٌ»(مدثر/ 38) اشاره کرد. این تحقیق در پی سنجش مولفه‌های اختیار درمانی فرانکل با آموزه‎های قرآن است. از این رو در این پژوهش تلاش شده است تا به شیوه توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی دیدگاه ویکتور فرانکل در روش اختیار درمانی با آموزه‌های قرآن مورد بررسی و تطبیق قرار گیرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با نقد تقلیل‌گرایی انسان‌شناختی، نسبی‌گرایی اخلاقی و محدودنگری دنیوی در دیدگاه فرانکل، الگویی متعالی و خدا‌محور از اختیار و سعادت انسان ارائه می‌کند که ظرفیت تکمیل روان‌درمانی وجودگرا را دارد.

هدف:نظریه تلفیق نوین فرگشت(Modern Evolutionary Synthesis) یا نوتکامل‌گرایی، تقریری بازسازی‌شده از فرضیه تطور انواع داروین است که در اواسط قرن بیستم توسط برخی دانشمندان غربی ارائه شد. روش:مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی انتقادی این نظریه و چالش‌های آن با دیدگاه قرآن درباره پیدایش نوع انسان می‌پردازد. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تقریر جدید از تطور انواع، در مقدمات و نتایج با فرضیه داروین اشتراک دارد و تنها اختلاف آن‌ها در تفسیر مکانیسم تغییر انواع است. بر اساس این دیدگاه، تغییرات نه به‌صورت تدریجی بلکه به‌طور ناگهانی رخ می‌دهند، هرچند برای شکل‌گیری یک نوع جدید به زمان طولانی نیاز است. دلیل اصلی طرفداران نوتکامل‌گرایی، مشاهده جهش‌های ژنتیکی در برخی حیوانات و شواهد آزمایشگاهی است. از جمله اشکالات تجربی این دیدگاه، ناچیز بودن نرخ بروز جهش‌های تصادفی و زیان‌بار بودن بیشتر آن‌هاست. همچنین از میان سه احتمال معناییِ «تصادف» در بیان حامیان این نظریه، دو احتمال با محذور عقلی و فلسفی مواجه‌اند. نتیجه‌گیری: این دیدگاه، حتی در فرض اثبات، در دو ادعای اساسی خود با دیدگاه قرآن تقابل آشکار دارد؛ زیرا بر دو گزاره «نامعین بودن نخستین انسان» و «پیدایش نوع انسان بر اثر انباشت صفات جهش‌یافته و انتقال آن‌ها از طریق وراثت» تأکید می‌کند که از منظر قرآن مردود است. مشکل اساسی این نظریه آن است که هیچ شاهدی بر صحت مدعای آن در موارد چالش با قرآن وجود ندارد؛ در حالی‌که به دلایل متقن عقلی و نقلی، قرآن کلام خداست و گزاره‌های آن پشتوانه اعتبار و صدق

هدف: بخش مهمی از زندگی همه انسانها به نوعی توأم با رنج است. رنجهایی که می توانند با خود آسیبهای روانی متعددی به همراه داشته باشند که البته گریز از این آسیبها نیازمند شناخت مناسب نسبت به ماهیت رنج و اتخاذ رفتار صحیح در مواجهه با رنج است. این پژوهش با هدف بررسی دو بعد شناختی و رفتاری رنج از آیات قرآن کریم به عنوان راهنمای عملی زندگی، سعی در ارائه یک الگوی مناسب به منظور پیشگیری از آسیب‌های روانی ناشی از رنج دارد. روش پژوهش: این پژوهش از نوع کیفی و به روش تحلیل مضمون است. تحلیل داده‌ها توسط نرم‌افزار MAXQDA انجام پذیرفت که در مجموع 2 مضمون غالب، 3 مضمون فراگیر، 6 مضمون سازمان‌دهنده و 19 مضمون پایه بود، استخراج شدند و سپس روابط میان این مضمون‌ها نیز در قالب یک الگو ارائه شد. یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که بر اساس الگوی ارائه‌شده از آیات قرآن، انسانها با تأمل در چرایی رنجهایشان (ارزیابی وجودی انسان، تعین‌گرایی، انکار حقیقت، معنویت‌زدایی، نارضایتی معنوی، نقض هنجارهای اخلاقی، ویژگی‌های منفی اخلاقی) و همچنین چگونگی آنها (از دست دادن دلبستگی‌های دنیوی اعم از جانی و مالی) می‌توانند به شناخت عمیقی نسبت به رنجهایشان دست یابند. نتیجه‌گیری: این شناخت به آنها کمک می‌کند تا به هنگام وقوع رنجها رفتارهای مناسبی چون (رضایتمندی، تمرکز معنوی، تغییر و تمایل به بهبود، پذیرش واقعیت، بهبود و ارتقاء ویژگی‌های اخلاقی، تاب‌آوری، خودنظارتی و کنترل نفس) از خود بروز دهند تا از بسیاری آسیبهای روانی پیشگیری کنند.

هدف: تبیین ضرورت، مبانی و اصول فلسفه دانش پزشکی از منظر قرآن کریم به منظور ارائه چارچوبی توحیدی برای تحول در نظام سلامت و ارتقای نگاه پزشکان از رویکردی صرفاً مادی به نگاهی جامع (جسم و روح) در تشخیص و درمان. روش: این پژوهش بنیادی با روش کتابخانه‌ای و با استفاده از منابع مکتوب و اینترنتی انجام شده است. اطلاعات با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تفسیر قرآن و استفاده از براهین عقلی و روایات معصومین(ع) بررسی شده است. یافته‌ها: مبانی علم پزشکی از منظر قرآن در دو بخش هستی‌شناختی (توحید، هدفمندی هستی، تأثیر عوالم بر یکدیگر) و معرفت‌شناختی (طبیب حقیقی خداوند است، محوریت علم، اولویت داروهای طبیعی) تبیین شد. همچنین اصولی چون جامعیت سلامت و نقش معنویت در درمان، رابطه سازگارانه قرآن با علم تجربی و اشارات اعجازگونه قرآن به مسائل پزشکی بررسی گردید. نتیجه آنکه قرآن با ارائه زیرساخت‌های توحیدی، سلامت را در ابعاد جسمی، روحی و معنوی تعریف کرده و بازتعریف مفهوم سلامت، رویکرد کل‌نگر، تربیت طبیب حکیم و توجه به معنویت در درمان از پیشنهادهای اساسی برای تحول در نظام سلامت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است. نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با ارائه مبانی هستی‌شناختی (توحیدمحوری، هدفمندی خلقت) و معرفت‌شناختی (شفابخشی حقیقی از آن خدا، محوریت علم و معنویت)، چارچوبی جامع برای فلسفه پزشکی ترسیم می‌کند. در این نگاه، سلامت صرفاً به فقدان بیماری جسمی تقلیل نمی‌یابد، بلکه مفهوم‌ای چندبعدی شامل طهارت معنوی، تعادل روحی و ارتباط با خداوند است. رابطه قرآن با علم تجربی نیز نه تقابلی، بلکه تعاملی حکیمانه و مبتنی بر تفکیک حوزه‌های هدایت‌گری از پژوهش تجربی است. بنابراین، بازتعریف سلامت بر اساس جهان‌بینی توحیدی، توسعه رویکرد کل‌نگر به انسان، تربیت طبیبان حکیم آشنا با معارف اسلامی و گنجاندن معنویت در فرآیند درمان، از الزامات تحول بنیادین در نظام سلامت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است.

هدف: مسئولیت‌پذیری اجتماعی یکی از پیشران‌های مهم توسعه جامعه و موضوع میان‌رشته‌ای و قابلیت بررسی در نگرش­ها و رشته­های گوناگون است. مقاله حاضر در پی ترسیم چارچوب مفهومی مشترک و میان‌رشته‌ای از مسئولیت‌پذیری اجتماعی از منظر قرآن و جامعه‌شناسی می­باشد. روش: در استخراج مفاهیم مسئولیت­پذیری اجتماعی در جامعه­شناسی و قرآن از مطالعه اسنادی استفاده شده است. اسناد مورد مطالعه در جامعه­شناسی تمام متون و تحقیقاتی که به بررسی مفهوم مسئولیت­پذیری اجتماعی پرداخته و در قرآن، منبع اصلی قرآن کریم بوده است. ابزار جمع­آوری اطلاعات در هر دو با استفاده از فیش­برداری و شیوه تحلیلی داده در جامعه­شناسی تحلیل محتوا و در قرآن کدگذاری و تحلیل مفهومی بوده است. یافته: در نگاه جامعه­شناسی مسئولیت­پذیری اجتماعی دارای ابعادی نظیر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، زیست محیطی و اخلاقی بوده که در قرآن علاوه بر این موارد مسئولیت­پذیری نظامی نیز مطرح شده است. در ارتباط دادن این ابعاد با ساحت­های وجودی انسان بحث از سه ساحت شناختی، عاطفی و عملکردی استنباط شده است. نتیجه: در هر دو نگاه جامعه­شناسی و قرآن مسئولیت­پذیری اجتماعی از سه حیطه یا ساحت شناخت، عاطفه و عملکرد سرچشمه می­گیرد. هرکدام از این ساحت­ها بنابر تلفیق دو دانش در ابعاد اقتصادی، سیاسی، جامعه­ای، فرهنگی، اخلاقی، قانونی، زیست محیطی و نظامی با در نظر گرفتن شاخص­های آنها قابلیت بررسی دارند

هدف: این پژوهش با رویکردی قرآنی ـ تحلیلی، به بررسی میزان و حدود شفافیت قضایی در سیره حاکمان الهی بر اساس آیات قرآن کریم و نهج‌البلاغه می‌پردازد. مسئله اصلی آن است که آیا شفافیت در تمامی مراحل دادرسی اصل ثابت بوده یا موارد استثنایی نیز وجود داشته است. روش: پژوهش حاضر با روش استقرایی به گردآوری تمامی مصادیق مرتبط با عملکرد قضایی در قرآن و نهج‌البلاغه پرداخته و سپس با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، داده‌ها را در پنج محور «تبیین قوانین، تعیین مجازات‌ها، دادرسی، صدور حکم و اجرای حکم» تحلیل کرده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد حاکمان الهی در تبیین قوانین، اعلام حدود، برگزاری علنی محاکم، صدور احکام و اجرای مجازات‌ها به‌صورت شفاف عمل کرده‌اند و شفافیت را ابزار استقرار عدالت و پیشگیری از فساد دانسته‌اند. تنها دو مورد به‌عنوان استثنای زمان‌دار شناسایی شد: ۱. مرحله تحقیقات پیش از صدور رأی ۲. دستگیری مجرمان فراری؛ که هر دو به اقتضای کشف حقیقت و تضمین اجرای عدالت، به‌طور موقت غیرعلنی بوده‌اند. نتیجه‌گیری: شفافیت در دستگاه قضایی الهی، یک اصل بنیادین است و استثنائات آن نیز محدود، هدفمند و زمان‌مند بوده و پس از تحقق هدف، اطلاع‌رسانی عمومی صورت گرفته است.

هدف: پژوهش حاضر با هدف تدوین الگویی جامع از نیازهای انسان و کارکردهای انگیزشی آن در سازمان از منظر قرآن کریم، به منظور درک بهتر عوامل مؤثر بر انگیزش و بهره‌وری کارکنان، انجام شده است. با توجه به اهمیت حیاتی انگیزش در افزایش کارایی و چالش‌های مدیران در شناخت نیازهای متنوع نیروی انسانی، این تحقیق به دنبال ارائه یک چارچوب بومی و معنوی است. روش: این پژوهش از رویکرد کیفی و روش داده‌بنیاد (گراندد تئوری) بر پایه تحلیل نظام‌مند آیات دعایی قرآن کریم بهره گرفته است. یافته‌ها: یافته‌های کلیدی این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم، دیدگاهی جامع و یکپارچه نسبت به نیازهای انسان ارائه می‌دهد که در قالب الگویی هفت‌بعدی دسته‌بندی شده است. این ابعاد شامل: نیازهای زیستی، نیازهای روان‌شناختی، نیازهای وجود و تعلق (معنوی)، نیازهای حمایتی-تشویقی (معنوی)، نیازهای ایمنی‌بخشی (معنوی)، نیازهای اجتماعی و نیازهای مدیریتی-حکومتی هستند. مهمترین نوآوری این الگو، برجسته ساختن ابعاد گسترده و کمتر شناخته‌شده معنوی (نظیر پرستش، هدایت، رحمت، مغفرت و پاداش‌های اخروی) و همچنین نمایان ساختن نقش اصول اخلاقی (مانند عدالت و صداقت) به عنوان عوامل انگیزشی بنیادین است. علاوه بر این، نیازهای مدیریتی-حکومتی (از قبیل رهبری شایسته و سعه صدر) نیز به عنوان ابعادی مؤثر بر انگیزش سیستمی معرفی شده‌اند که کمتر در نظریه‌های رایج مدیریتی به آن‌ها پرداخته شده است. نتیجه‌: نتیجه‌گیری این پژوهش آن است که الگوی استخراج شده از قرآن کریم، با ارائه ابعاد جامع و متمایز، می‌تواند به مدیران در طراحی و پیاده‌سازی سیستم‌های انگیزشی بومی و پایدار یاری رساند. این سیستم‌ها قادرند محیط کاری سالم و پویایی را بر پایه ارزش‌های معنوی و اخلاقی ایجاد کنند که در نهایت به افزایش انگیزش، رضایت شغلی و بهره‌وری سازمان‌ها منجر خواهد شد.

هدف: بررسی تکنیک‌های رسانه‌ای قرآن و مقایسه آن با تکنیک های رسانه ای است که توسط اندیشمندان ارائه شده و تاکید بر قصه‌گویی و تحلیل محتوای مضامین داستان های قرآن است. روش: کیفی با روش تحلیل محتوای کمی انجام شده و جامعه آماری با روش کل شماری، تمام 114 سوره قرآن بررسی شده تا تکنیک های به کار رفته بر اساس نظریه‌های رسانه ارزیابی شود. روش انجام پژوهش به این صورت بود که با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و نرم افزار جامع‌التفاسیر و دانشنامه موضوعی قرآن کریم، تمامی داستان ها مشخص شد و مضامین، و تکنیک‌های قصه‌گویی بررسی شد و مشخص شد که این قصه‌ها در کدام سوره‌ها و به چه میزان به آنها پرداخته شده است. یافته‌ها: معارف الهی از جمله دعوت به یگانه‌پرستی و پرهیز از شرک؛ معاد ؛ احکام عبادی؛ و مصادیق بخشش خداوند، از رهگذر تکنیک‌های قصه‌گویی متناسب با درک بشر ابلاغ شده است. از بین 208داستان، داستان حضرت ابراهیم در 22سوره و 153 آیه بیان شده که بیشترین میزان تمرکز به یک داستان در قرآن است. "ساختار روایی اپیزودیک" با فراوانی 462 آیه در رتبه اول، "مبهم گویی" با فراوانی 394 آیه در رتبه دوم و "ساختار اوجگاهی و دراماتیک" با فراوانی 349 آیه در رتبه سوم پرتکرارترین تکنیک‌های قصه‌گویی در قرآن‌کریم قرار گرفته اند. نتیجه گیری: قرآن به عنوان الگوی مطلوب و مکتوب‌رسانه‌ای در دسترس انسان قرارگرفته و مدیران رسانه‌ای به ویژه رسانه‌هایی که با طیف گسترده‌ای از مخاطبان در ارتباط هستند می‌توانند از قرآن به عنوان الگوی رسانه‌ای مطلوب بهره بگیرند

هدف:در رویکرد متعارف دانش مدیریت و سازمان، مؤلفه‌های اصلی سازمان عبارت‌اند از: حضور حداقل دو نفر، وجود روابط آگاهانه ناشی از سلسله‌مراتب رسمی، و تلاش مشترک برای دستیابی به هدفی مشخص. با توجه به این ویژگی‌ها، تشخیص سازمان از غیرسازمان با محدودیت‌هایی همراه است. افزون بر این، تعریف سازمان با مؤلفه‌های یادشده، مبنای شکل‌گیری بسیاری از گزاره‌های توصیفی و هنجاری در دانش مدیریت و سازمان بوده و جهت‌گیری مباحث این حوزه را تعیین کرده است. از این رو، بررسی مفهوم سازمان در قرآن کریم، بر اساس آموزه‌های وحیانی، مقدم بر دیگر مسائل سازمان تلقی می‌شود. روش: در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش استنطاقی برگرفته از نظریه شهید صدر (رضوان‌الله‌علیه)، پرسش اصلی «نظر کلام‌الله مجید در مورد مؤلفه‌های سازمان چیست؟» به چهار پرسش جزئی‌تر تجزیه شده و پاسخ آن‌ها از آیات قرآن استخراج گردیده است. یافته ها: کتاب الهی با تأکید بر نیازهای جسمی و روحی انسان، سازمان را ابزاری برای تأمین این نیازها معرفی می‌کند و مؤلفه‌هایی همچون «استخدام متقابل»، «رضایتمندی»، حضور حداقل «دو موجودیت انسانی» با «توانایی تأمین نیازهای یکدیگر» و ارتباط از طریق «سلسله‌مراتب رسمی یا غیررسمی» برای تحقق اهداف را به‌عنوان عناصر مقوّم سازمان اثبات می‌نماید. نتیجه گیری: مقایسه مفهوم سازمان از منظر وحی الهی با رویکردهای متعارف، علاوه بر گسترش دامنه محتوایی دانش مدیریت، موجب شمول سایر گروه‌های اجتماعی و ورود به حوزه‌های علوم سیاسی و جامعه‌شناسی می‌شود. این امر جهت‌گیری تازه‌ای در مباحث سازمانی ایجاد کرده است؛ به‌گونه‌ای که گزاره‌های توصیفی و هنجاری این دانش، همچون «گزاره اختیار و رضایت کارکنان»، هم‌سو با مفهوم مورد نظر قرآن کریم تدوین شده و توسعه و انسجام بیشتری یافته‌اند.