تسامح و مدارا دردین | کتابخانه مجازی الفبا

درباره تولرانس، تساهل و تسامح و شريعت سهله و سمحه بودن اسلام توضيح دهيد؟

تولرانس(Tolerance) به معانى گوناگونى ترجمه شده است؛ از جمله تساهل و تسامح، تحمّل عقيده ديگران، بردبارى، مدارا و... البته تسامح و تولرانس غربى، با مداراى اسلامى تفاوت‏هاى بنيادينى دارد.
تساهل ليبرالى (Tolerance) به معناى پذيرش يا بى‏تفاوتى در مقابل چيزى است كه اصولاً آن را قبول نداريم. براى آن چهار قسم عمده ذكر كرده‏اند كه عبارت است از: 1. تساهل عقيدتى، 2. تساهل سازمانى، 3. تساهل رفتارى، 4. تساهل هويتى.
در اين مختصر در مقام توضيح اقسام ياد شده و دلايل مخالفان و موافقان آن نيستيم؛ ليكن به اختصار يادآور مى‏شويم كه هيچ نظام و يا دستگاه فكرى «كاملاً باز» يا «كاملاً بسته»، وجود ندارد و يا نمى‏تواند وجود داشته باشد. آنچه موجب اختلاف است، امور زير است:

يك. اختلاف در مبنا و خاستگاه تسامح‏
در انديشه ليبرالى مبانى و خاستگاه تسامح عبارت است از:
1. نسبيت حقيقت و معرفت؛
2. فقدان ماهيت معرفتى عرفان، عقايد و اخلاق؛
3. عدم رجحان عقلى هيچ عقيده‏اى بر عقايد ديگر؛
4. فرد گرايى.
در چشم‏انداز اسلامى، هيچ يك از اين پيش فرض‏ها درست نيست؛ بلكه راه عقل و ادراك، در عالى‏ترين مفاهيم عقلانى، دينى و اخلاقى باز است. خدا با عقل ما، با ما سخن گفته و حقايقى در باب ملكوت و عالم و آدم، با ما در ميان نهاده و از طريق پيامبران به ما معرفت عطا كرده است. بنابراين حق و باطل واقعيت دارند و فى‏الجمله قابل شناخت و داورى مى‏باشند. ايمان محصول معرفت است، نه گرايش خام، و يقين اسلامى، غير از تعصّب و جهل مركّب است.

دو. اختلاف در هدف‏
هدف در تساهل ليبرالى، سودگرايى و سوداگروى (يوتيليتاريانيسم ) است ولى در نگرش اسلامى هدف رعايت ظرفيت‏ها و رعايت كرامت قدسى انسان و ايجاد زمينه جهت شكوفايى خرد و پرواز روح.

سه. اختلاف در گستره‏
در حدود و كيفيت تسامح و تساهل نيز تفاوت‏هايى وجود دارد. در تمدن كنونى غرب، اعمال خشونت در مورد «منافع مادى» به كار مى‏رود و اندك تسامحى در آن نيست؛ اما در مورد اخلاق و ديانت و ارزش‏ها، تساهل وجود دارد.
به عبارت ديگر منافع، قدرت و لذت‏هاى شهوانى، بسيار جدى هستند؛ اما «حق و باطل» از اهميت چندانى برخوردار نيستند! در حالى كه انديشه اسلامى، تفاوت بسيارى با نگرش غربى دارد.
در متون اسلامى رواياتى هست كه اسلام را شريعت سهله و سمحه معرفى كرده است. به عنوان نمونه نبى‏اكرم(ص) فرموده است: «ما بعثت بالرّهبانيّة الشّاقّة و لكن بالحنيفيّة السّمحة» ؛ مجمع البحرين، كلمه سمح. ؛ «من براى رهبانيّت شاقّ مبعوث نگشته‏ام؛ بلكه براى ديانت آسان و به دور از سخت‏گيرى‏ها مبعوث شده‏ام».
در حديث ديگرى از آن حضرت(ص) است كه: «بعثت بالحنيفيّة السّمحة السهلة»؛ «من به ديانت سهل و آسان (نه حادّ و مشكل‏) مبعوث گشته‏ام».
باز در تاريخ اسلام مى‏خوانيم وقتى نبىّ مكرّم اسلام، حضرت على(ع) و برخى ديگر از صحابه را به يمن اعزام كرد به آنها توصيه فرمود: «بشرّا و لاتنفّرا و يسّرا و لاتعسّرا»؛ «در دعوت خود به اسلام بشارت دهيد و افراد را فرارى ندهيد. سهل و آسان بگيريد و سخت‏گيرى نكنيد».
جالب اينكه به حضرت على(ع) مى‏فرمايد: «به مردم بگو به وحدانيت خدا شهادت دهند، نماز بخوانند و صدقاتى را به مصرف فقيران خويش برسانند و بيش از اين شرايط،لسان العرب، «حنف». چيزى از آنها نخواهيد».
قرآن مى‏فرمايد: «ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ» ؛ حج (22)، آيه 78 ؛ «خداى سبحان در دين بر شما سخت‏گيرى نفرموده است»
و يا «لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها » ؛ بقره (2)، آيه 286 ؛ «خداوند هيچ كس را بيش از حد طاقتش تكليف نفرموده است».
از آنچه گذشت، فهميده مى‏شود كه اساس و بنيان دينى بر سهولت است. اسلام نيامده تا مردم را در حرج و مشقّت بيندازد. همچنين در دعوت به اسلام و تربيت، تبليغات و امر به معروف و نهى از منكر، به مراحل و مراتب آن بايد توجه داشت و از همان آغاز، نبايد با شدّت و حدّت برخورد كرد و مردم را متنفر ساخت.
نكته ديگرى كه در باب مداراى اسلامى شايان توجه است، اصل همزيستى مسالمت‏آميز به ويژه در رابطه با پيروان اديان الهى است. اين مسأله در نگاه بسيارى از انديشمندان غربى، مورد توجه قرار براى آگاهى بيشتر نگا :
الف. عبدالكريم، سليمى، نقش اسلام در توسعه حقوق بين الملل، (قم : مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى، 1382)؛
ب. زين العابدين، قربانى، اسلام و حقوق بشر، (تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ پنجم 1375)؛
گرفته است.ج. مارسل، بوازار، انسان دوستى در اسلام، ترجمه محمد حسين مهدوى، (تهران : توس، 1362).
مارسل بوازار در مورد اصول همزيستى مسالمت‏آميز و تفاهم در اسلام مى‏نويسد: «در مورد پيروان اديان الهى بايد گفت اصولاً اسلام آنها را مورد حمايت خود قرار داده و امنيت كاملى در جامعه اسلامى دارند. آنان مى‏توانند طبق دستورات دينى خود آزادانه عمل كنند، به خصوص كه در قرآن نيز رعايت حقوق آنان توصيه شده است. اين تساهل دينى در مسيحيت و يهود، مطلقاً وجود نداشته و به ويژه پيروان دين يهود، ناگزير از انجام فريضه‏هاى بسيار سخت و توان‏فرسا بوده‏اند»مارسل بوازار، همان، ص 107. .
همو مى‏نويسد: «در ديانت يهود، برترى نژادى وجود دارد و در برادرى مسيحيت، رابطه الهى بر جنبه‏هاى عملى آن در زندگى اجتماعى غلبه يافته و در شرايط امروز قابل اجرا نيست. اما در ديانت اسلام اين افراط و تفريط به چشم نمى‏خورد... اين تفكر كه از قرآن نشأت مى‏يابد، به ديانت اسلام سوداى جهان‏شمولى مى‏بخشد. اسلام به دنبال ساختن جهانى است كه همه مردم - حتى آنان كه به دين سابق خويش وفادار مانده‏اند - با تفاهم، همكارى، برادرى و برابرى كامل زندگى كنند».مارسل، بوازار، اسلام و حقوق بشر، ترجمه محسن مؤيدى، (تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1358)، ص‏106.

پرسمان دانشجویی