چکیده :
خودسازی و نقش آن در فرآیند نجات، یکی از مضامین بنیادین و مشترک در سنتهای دینی و فلسفی است که در دو متن نهجالبلاغه و دمهپده، بهگونهای متمایز اما همراستا به آن توجه شده است.
پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی، به واکاوی مفهوم «خودسازی» در این دو منبع میپردازد و میکوشد با تمرکز بر تداخلها و تمایزهای مفهومی، فهمی ژرفتر از نحوه مواجهه این دو دیدگاه دینی با «خود» در مسیر نجات ارائه دهد.
دَمَهپَده (dhammapada)، یکی از متون کهن بودایی است که به زبان پالی نگاشته شده و مجموعهای از سرودههای منسوب به بودا را در قالب اشعار کوتاه گرد آورده است.
این اثر بر خویشتنکاوی در مسیر نجات تأکید دارد.
در مقابل، نهجالبلاغه مجموعهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای منسوب به امام علی(ع) است که ضمن پرداختن به مسائل معنوی، اخلاقی و اجتماعی، توجهی عمیق به موضوع خودسازی، تقوا، و آمادگی برای معاد دارد.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر دو متن، «خودسازی» را کانونی در فرآیند نجات تلقی میکنند، اما نوع نگاه در این دو متفاوت است.
در دمهپده، نجات امری درونی، فردی و تدریجی است که از طریق رهایی از وابستگیها و تسلط بر خود حاصل میشود؛ در حالیکه در نهجالبلاغه، خودسازی در سایه اتصال به خداوند با مفاهیمی همچون آخرت و تقوا پیوند مییابد.
این پژوهش، با برجسته ساختن نسبتها و افتراقهای مفهومی میان دو متن، بستری برای فهم تطبیقی از مفهوم نجات در دو دیدگاه اسلامی و بودایی فراهم میآورد و بر اهمیت بازخوانی تطبیقی ادیان تأکید میورزد
تازه های تحقیق
مطالعهٔ ابیات دمهپده و گزارههای نهجالبلاغه نشان میدهد که در هر دو متن، «خود» جایگاهی محوری در فرآیند رشد و کمال یافته است.
هرچند این دو اثر در بسترهای فکری و دینی کاملاً متفاوتی شکل گرفتهاند، اشتراک در تأکید بر مسئولیت فردی و نقش خود در نیل به نجات، وجهی مشترک میان آنها ایجاد کرده است.
در دمهپده، رهرو فراخوانده میشود تا از رهگذر پرورش خود، نجات را بجوید، در حالی که در نهجالبلاغه، خطاب به انسان، بر لزوم مراقبت از خویشتن و آمادگی برای لقای الهی تأکید شده است.
در هر دو متن، اصلاح خویشتن مقدّم بر اصلاح دیگران دانسته شده و نجات نهایی، امری وابسته به کوشش شخصی قلمداد شده است.
با این حال، تفاوت در نگرش به «نجات» و مبانی متافیزیکی آن، دو مسیر متفاوت را رقم زده است: دمهپده تصویری غیرالهی، غیرآخرتمحور و کاملاً درونزاد از نجات ارائه میدهد، در حالیکه نجات در نهجالبلاغه، پیوندی ناگسستنی با خدا، آخرت و تقوا دارد.
در دمهپده، خودسازی بر پایهی شناخت رنج و زوالپذیری حیات سامان مییابد، در حالی که در نهجالبلاغه، سیر نفس به سوی کمال، پیوندی ناگسستنی با ایمان به خدا، امید به آخرت، و پیروی از هدایت الهی دارد.
غایت نهایی در دمهپده خاموشی رنج در نیروانه و در نهجالبلاغه لقای الهی و زندگی جاودان در آخرت است.
در دمهپده، راه نجات بر شناخت و عمل مبتنی است، اما برخلاف نهجالبلاغه، عنصر انگیزشی در مرتبه پایینتری قرار دارد.
در حقیقت، انگیزش در اینجا نه از طریق وعده پاداش یا ترس از عقوبت، بلکه در نتیجه تأمل در رنجهای زندگی و پذیرش طبیعت آن حاصل میشود.
انسان بودایی، با پذیرش چهار حقیقت گفته شده و پیروی دقیق از راه هشتگانه، به تدریج به آگاهی و اشراف کامل دست مییابد که پیششرط ورود به نیروانه است.
متن دمهپده بر این نکته تأکید دارد که رهایی از رنج، نه یک اتفاق دفعی یا بیرونی، بلکه نتیجه سلوک تدریجی و نظاممند است که نیازمند خودآگاهی مستمر، پاکی درونی و مراقبت عملی در رفتار و زیست روزمره است.
در منظومه معنایی نهجالبلاغه، خودسازی نه صرفاً امری فردی، بلکه فرآیندی آمیخته با ایمان به خدا، باور به آخرت و تقوا تلقی شده است.
خودشناسی مقدمهای بر خداشناسی دانسته شده و دنیا به عنوان میدانی زودگذر و فریبنده معرفی میشود که انسان باید از دلبستگی به آن بپرهیزد و خود را برای سفر آخرت آماده سازد.
از این رو، «نفس» در نهجالبلاغه، هم مسئول اصلاح خویشتن است و هم مأمور حرکت در مسیر عبودیت الهی و هر گونه غفلت از این وظیفه مایه خسران ابدی است.
مطالعه تطبیقی نهجالبلاغه و دمهپده درباره «خودسازی» نشان میدهد که هرچند این دو متن در بافتهای دینی و فرهنگی متفاوتی شکل گرفتهاند، اما در تأکید بر مسئولیت فردی، ضرورت مراقبت از خویش، و تقدم خودسازی بر اصلاح دیگران، همسوییهای معناداری دارند.
هر دو متن رهرو را به سوی پرورش درونی و غلبه بر دلبستگیهای دنیوی فرامیخوانند و نجات را امری وابسته به کوشش شخصی میدانند.
بنابراین با وجود تفاوتها، هر دو متن در تأکید بر لزوم سلوک درونی، خودسازی و غلبه بر وابستگیهای دنیوی مشترکاند و همین نقاط اشتراک، زمینه گفتوگو و تأمل تطبیقی میان آنها را فراهم میکند.
مکتب بودا انسان محور است و نهجالبلاغه مبتنی بر مکتبی وحیانی است.
از اینرو، افق نجات در دمهپده به مرزهای ظرفیت معنوی انسان محدود میشود، اما در نهجالبلاغه، نجات به ساحت بینهایت خداوند و جهان آخرت پیوند میخورد.
این تطبیق نشان میدهد که مفاهیم مشترک انسانی مانند خودآگاهی، خودسازی و آرمان نجات، میتوانند در نظامهای معنوی مختلف، با تفاوت در تفسیرهای هستیشناختی و غایتشناختی همراه شوند و هر یک مسیر ویژهای برای رهروان خود ترسیم کنند.
self-cultivation and its role in the process of salvation is one of the fundamental and shared themes in religious and philosophical traditions, addressed in both nahj al-balaghah and the dhammapada in distinct yet parallel ways.
employing a comparative approach, the present study analyzes the concept of "self-cultivation" in these two sources and seeks, by focusing on conceptual overlaps and divergences, to offer a deeper understanding of how these two religious perspectives approach the "self" on the path to salvation.
the dhammapada is an ancient buddhist text written in pāli, comprising a collection of poetic verses attributed to the buddha.
this work emphasizes self-examination on the path to salvation.
in contrast, nahj al-balaghah is a collection of sermons, letters, and sayings attributed to imam ʿalī (a.s.), which, while addressing spiritual, moral, and social issues, gives profound attention to the themes of self-cultivation, piety (taqwā), and preparation for the hereafter.
the findings indicate that both texts regard self-cultivation as central to the process of salvation, yet their perspectives differ.
in the dhammapada, salvation is an inward, individual, and gradual matter achieved through detachment from attachments and mastery over oneself.
in nahj al-balaghah, however, self-cultivation is realized in the shadow of connection to god and is intertwined with concepts such as the afterlife and piety.
by highlighting the conceptual relations and distinctions between the two texts, this study provides a foundation for a comparative understanding of salvation in islamic and buddhist perspectives and emphasizes the importance of comparative readings of religions.
نویسنده :
مهدیه خورسندی ، مهدی مطیع ، محمدرضا ستوده نیا
منبع اصلی :
https://tqh.alzahra.ac.ir/article_8667_185d9a6f37f79b2d581187c08d5de3d4.pdf
پایگاه :
ذ:پایگاه مجلات
(تحقيقات علوم قرآن و حديث - سال 1405- دوره 23- شماره 2- از صفحه 95 تا 124)
یادداشت :
نهجالبلاغه دمهپده نفس خودسازی نجاتشناسی
Nahj al-Balaghah Dhammapada Nafs self-cultivation soteriology